Söylemlerarasılıktan Metinlerarasılığa “Kötü Kadından Dev Peri (De) Korkmuş.” Kazan-Tatar Atasözünün Söylem Çözümlemesi

Öz

Söylemin keşfi ile birlikte, “söylem çözümlemesi/ analizi” gerek dilbilim gerekse sosyal bilimlere ait araştırmalarda sıkça kullanılan disiplinlerarası bir araştırma yöntemi haline gelmiştir. Söylemler, kültürel kodlar ve toplumsal bilgiler yüklenmesinden dolayı, tarihi ve kültüreldir. Bu nedenle söylem araştırmaları, kültürel belleğin ortaya çıkarılması, değerlendirilmesi ve dil kullanımlarının toplumsal bağlamında ele alınmasında işlevseldir. Bu anlamda, söylem kuramının halk bilimi türlerinde uygulanması açısından yenilikçi olan bu çalışmada, Kazan Tatarlarına ait olan “Yaman ḫatınnan diyu periyě ḳ an / Kötü kadından dev peri (de) korkmuş.” atasözü üzerinde söylem çözümlemesi yapılmıştır. Atasözü metni ve atasözünün “anekdotu” başlığında verilen “dev-peri” hikâyesi metinlerarasılık yöntemiyle incelenmiştir. Çalışmanın materyali, “Tatar Ḫalıḳ allerě II (Tatar Halkının Atasözleri II)” kitabından elde edilmiştir. Çalışmada ilk olarak söylem kuramı, söylem çözümlemesinin teorik çerçevesi; “söylem”, “metin”, “bağlam”dan oluşan temel kavramları ve söylemlerarasılık, metinlerarasılık yöntemi hakkında bilgi verilmiştir. Söylem incelemeleri, bir yanıyla içerik çözümlemesi olup çerçevesi belirli bir dizi süreci kapsamaktadır. Bu anlamda çalışmanın süreci; sözceleme sürecinin incelenmesi, söylem türünün belirlenmesi, söylemin anlam incelemesi, metinlerarası ilişki şeklinin tespiti ile söylemin göstergebilimsel düzeyinden ve bunun kültürel anlamından ibarettir. Böylece çalışmada, atasözü örnekleminde söylemin toplum ve kültürü nasıl oluşturduğu, toplum tarafından da söylemin nasıl şekillendirildiği yani söylem, metin ve kültür arasındaki ilişki gösterilmeye çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kazan Tatarları
• kültür
• söylem çözümlemesi
• metinlerarasılık
• atasözü

From Interdiscourse to Intertextuality a Discourse Analysis of The Kazan-Tatar Proverb “The Giant Fairy (Too) Was Scared of The Wicked Woman.”

Öz

With the advent of discourse as a concept, “discourse analysis” has become an interdisciplinary research technique frequently used in both the linguistic and social sciences. Discourses are historical and cultural in nature, as they are shaped by and encoded with cultural codes and scientific knowledge. For this reason, discourse studies are functional in uncovering and analyzing cultural memory and evaluating language use within its social context. In this sense, the present study—innovative in its application of discourse theory in folklore genres—conducts a discourse analysis on the Kazan Tatars’ proverb “Yaman ḫatınnan diyu periyě ḳurıḳḳan” (“The giant fairy (too) was afraid of the wicked woman”). The text of the proverb and the “giant-fairy” story referenced in the title of the related anecdote were analyzed using the intertextuality method. The study material was obtained from the book Tatar Ḫalıḳ Meḳallerě II (Tatar People’s Proverbs II). The study first outlines discourse theory, the theoretical framework of discourse analysis, the basic concepts of “discourse”, “text”, “context”, as well as the method of interdiscursivity and intertextuality. In a way, discourse analysis constitutes a form of content analysis and covers a series of processes conducted within a specific framework. In this sense, the research process consists of examining the act of enunciation, identifying the discourse type, analyzing its meaning, determining the form of intertextuality, and accessing the semiotic level and cultural meaning. Accordingly, the study seeks to demonstrate how discourse shapes society and culture through the example of the proverb, and how society, in turn, shapes discourse. In other words, it explores the relationship between discourse, text, and culture.

Anahtar Kelimeler

• Kazan Tatars
• culture
• discourse analysis
• intertextuality
• proverb

Kaynakça

1. Aksoy, Ömer Asım. Deyimler ve Atasözleri -Atasözleri Sözlüğü 1. İnkılâp Yayınları, 1988. google scholar
2. Aktulum, Kubilay. Metinlerarası İlişkiler. Öteki Yayınları, 1999. google scholar
3. Aktulum, Kubilay. “Folklorik İmgelem (Bir Toplumsal İmgeler Rezervuarı Olarak İmgelemin Epistemolojik Temellerine Giriş)”. Milli Folklor. no. 101, (2014): 277-290. https://millifolklordergisi.com/PdfViewer.aspx?Sayi=101&Sayfa=274 google scholar
4. Aktulum, Kubilay. Folklor ve Metinlerarasılık. Çizgi Kitabevi, 2022. google scholar
5. Allen, Graham. Intertextuality. Routledge, 2000. google scholar
6. Aytaç, Gürsel. Genel Edebiyat Bilimi. Say Yayınları, 2003. google scholar
7. Bakhtin, Mikhail M. Speech Genres And Other Late Essays. University of Texas Press, 1986. google scholar
8. Bakhtin, Mihail M. Söylem Türleri ve Başka Yazılar. çev. Okan N. Çiftçi. Metis Yayınları, 2021. google scholar

9. Barbarajohnstone, Annadefınaand. “Discourse Analysis and Narrative”. The Handbook of Discourse Analysis Vol. I. içinde, ed. Deborah Tannen ve Heidi E. Hamilton ve Deborah Schiffrin, Blakwell Publishing, 2015. google scholar
10. Barthes, Roland. Anlatıların Yapısal Çözümlemesine Giriş. çev. Mehmet Rıfat ve Sema Rıfat. Gerçek Yayınevi, 1988. google scholar
11. Brown, Gillian ve George Yule. Discourse Analysis. Cambridge Unıversıty Press, 1988. google scholar
12. Bulut, Fuzuli. “Metinlerarasılık Kavramının Kuramsal Çerçevesi”. Edebi Eleştiri Dergisi 2, no. 1, (2018): 1-19. https://dergipark.org.tr/tr/pub/eeder/issue/36862/397704 google scholar
13. Çakır, Abdülhamit. Söylem Analizi Ne Demek İstiyorsun?. Palet Yayınları, 2014. google scholar
14. Çelik, Hilal ve Halil Ekşi. “Söylem Analizi”. Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi 27, no. 27, (2013): 99-117. https://dergipark.org.tr/tr/pub/maruaebd/issue/365/2517 google scholar
15. Çoban Barış ve Zeynep Özarslan. Söylem ve İdeoloji -Mitoloji, Din, İdeoloji. Su Yayıncılık, 2003. google scholar
16. Çobanoğlu, Özkul. Türk Dünyası Ortak Atasözleri Sözlüğü. AKM Yayınları, 2004. google scholar
17. Dekens, Oliver. Yapılsalcılık. çev. Atakan Altınörs. Bilge Kültür Sanat Yayınları, 2015. google scholar
18. Devran, Yusuf. Haber Söylem İdeoloji. Başlık Yayınları, 2010. google scholar
19. Durbilmez, Bayram. Türk Dünyası Kültürü I. Ötüken Neşriyat, 2018. google scholar
20. Ekiz, Tevfik. “Alımlama Estetiği mi, Metinlerarasılık mı?”. Ankara Üniversitesi Dil Tarih ve Coğrafya Fakültesi Dergisi 47, no. 2, (2007): 119-127. https://dergipark.org.tr/tr/pub/dtcfdergisi/issue/66774/1044495 google scholar
21. Elbirlik, Tolga. “Söylem Kuramı ve XVI. Yüzyıl Siyasetnamelerinde Söylem Analizi”. Doktora tezi, Celal Bayar Üniversitesi, 2015. Ulusal Tez Merkezi (393766). google scholar
22. Elçin, Şükrü. Halk Edebiyatına Giriş. Akçağ Yayınları, 2000. google scholar
23. Fairclough, Norman. Analysing Discourse. Routledge, 2003. google scholar
24. Gee, James Paul. An Introduction to Discourse Analysis: Theory and Method. Routledge, 2001. google scholar
25. Gıylmanov, Galimcan. Tatar Mifları II. Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1999. google scholar
26. Günay, Veli Doğan. Söylem Çözümlemesi. Papatya Yayınları, 2013. google scholar
27. Hodges, Adam (2015). “Intertextuality in Discourse”. The Handbook of Discourse Analysis Vol. I. içinde, ed. Deborah Tannen ve Heidi E. Hamilton ve Deborah Schiffrin, Blakwell Publishing, 2015. google scholar
28. İsenbet, Nekıy. Balalar Folklorı Hem Cırlı-Süzlě Yöz Törlě Oyun. Tataristan Kitap Neşriyatı, 1984. google scholar
29. İsenbet, Nekıy. Tatar Tělěněñ Frazeologik Süzlěgě I-II. Tataristan Kitap Neşriyatı, 1989-1990. google scholar
30. İsenbet, Nekıy. Tatar Halık Mekallerě II. Tataristan Kitap Neşriyatı, 2010. google scholar
31. Kocaman, Ahmet. “Söylem Çalışmaları ve Türkçe Öğretimi”. Doğan Aksan Armağanı içinde, haz. Kamile İmer ve Leyla Subaşı Uzun, DTCF Yayınları, 1998. google scholar
32. Kocaman, Ahmet. “Dilbilim Söylemi”. Söylem Üzerine içinde, haz. Ahmet Kocaman, ODTÜ Yayıncılık. 2009. google scholar
33. Kurt, İhsan. Türk Atasözlerine Psikolojik Yaklaşımlar. Akçağ Yayınları, 2012. google scholar
34. Ong, Walter J. Sözlü ve Yazılı Kültür: Sözün Teknolojileşmesi. çev. Sema Postacıoğlu Banon. Metis Yayınları, 2010. google scholar
35. Oy, Aydın. Tarih Boyunca Türk Atasözleri. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1972. google scholar
36. Özay, Yeliz. “Metinlerarası İlişkilerde Sözlü Yapıtların ve Sanatçıların Konumu Üzerine”. Milli Folklor, no. 75, (2007): 164-173. https://www.millifolklordergisi.com/Yayin/75 google scholar
37. Özdemir, Serkan. Metinlerarasılık Yöntemleri -Ömer Seyfettin’in Hikâyeleri. Dün Bugün Yarın Yayınları, 2017. google scholar
38. Özön, Mustafa Nihat. Türk Ata Sözleri. İnkılap Kitabevi, 1958. google scholar
39. Ricoeur, Paul. Yorum Teorisi / Söylem ve Artı Anlam. çev. Gökhan Yavuz Demir. Paradigma Yayıncılık, 2007. google scholar
40. Ruhi, Şükriye. “Söylem ve Birey”. Söylem Üzerine içinde, haz. Ahmet Kocaman, ODTÜ Yayıncılık, 2009. google scholar
41. Saluk, Reyhan Gökben. “Metinlerarasılık, Folklor ve Bellek İlişkisi”. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, no. 15, (2024): 443-462. https://doi.org/10.51531/korkutataturkiyat.1449728 google scholar
42. Saussure, Ferdinand. Genel Dilbilim Dersleri. çev. Berke Vardar. Birey ve Toplum Yayınları, 1885. google scholar
43. Sözen, Edibe. Söylem, Belirsizlik, Mübadele, Bilgi/ Güç ve Refleksivite. Profil Kitap, 2017. google scholar
44. Tannen, Deborah. “Introdution”. The Handbook of Discourse Analysis Vol. I içinde, ed. Deborah Tannen ve Heidi E. Hamilton ve Deborah Schiffrin, Blakwell Publishing, 2015. google scholar
45. Taylor, Stephanie. What is Discourse Analysis?. Bloomsbury Academic, 2013. google scholar
46. Tekin, Fatma. Kazan Tatarlarının Halk Anlatmalarında Mitolojik Unsurlar. ed. Bayram Durbilmez, RumeliYA Yayıncılık & Publishing, 2024. google scholar
47. Türkçe Sözlük II. haz. İsmail Parlatır ve Nevzat Gözaydın ve Hamza Zülfikar ve Belgin Tezcan Aksu ve Seyfullah Türkmen ve Yaşar Yılmaz. TDK Yayınları, 1998. google scholar
48. Urmançi, Fatih. Tatar Mifologiyesě Ěntsiklopědik Süzlěk II. Megarif Neşriyatı, 2009. google scholar
49. Ünal, Mehmet Fatih. “Roland Barthes’da Anlatı ve Söylem Çözümlemesinin İmkânı Üzerine”. Toplum Bilimleri 11, Ocak-Haziran, no. 21, (2017): 71-90. https://toplumbilimleri.com/index.jsp?mod=makale_tr_ozet&makale_id=343 google scholar
50. van Dijk, Teun A. (2015). “Critical Discourse Analysis”. The Handbook of Discourse Analysis I içinde. ed. Deborah Tannen ve Heidi E. Hamilton ve Deborah Schiffrin, Blakwell Publishing, 2015. google scholar
51. Vardar, Berke. Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü. Multilingual Yayınları, 2002. google scholar
52. Wodak, Ruth. Disorders of Discourse. Real Language Series, 1996. google scholar
53. Wodak, Ruth. “Introduction: Some İmportant İsues in The Research of Gender and Discourse”. Gender and Discourse içinde, ed. Ruth Wodak, Sage Publications, 1997. google scholar
54. Zeyrek, Deniz. “Söylem ve Toplum”. Söylem Üzerine içinde, haz. Ahmet Kocaman, ODTÜ Yayıncılık, 2009. google scholar