Türkiye Türkçesi Ağızlarında Sözlüksel Değişkenler: “Yufka Çevirmeye Yarayan Yassı Tahta Araç” Örneği

Öz

Sözcükler, dil dışı gerçekliğin kavramlaştırılıp adlandırılması yoluyla zihinsel sözlükte yer edinmesini sağlayan dil birimleridir. Bir dili konuşan toplum tarafından dilin kurallarına uygun bir biçimde üretilirler ve uzlaşmaya dayalı olarak yerleşikleşirler. Bu durum sadece üst dil konumunda olan standart dile özgü olmayıp dilin alt türlerinde de gözlemlenebilen bir olgudur. Özellikle dil değişkesinin coğrafi odaklı türü olan yerel kullanımların kendi içinde özgünleşerek birbirinden ayrışmasında rol oynar. Bundan dolayı standart dildeki bir sözcüğün yerel kullanımlarda farklı dil göstergeleriyle adlandırıldığına, hatta aynı yörenin alt ağız gruplarında dahi bir kavram için farklı dil göstergelerinin kullanıldığına şahit olunur. Bunun bir örneği de “yufka çevirmeye yarayan yassı tahta araç” şeklinde tanımlanabilecek nesnenin yöre ağızlarındaki adlandırmalarıdır. Standart dilde tam bir karşılayıcısının bulunmadığı bu nesne için Türkiye Türkçesi ağızlarında “sözlüksel değişken” olarak ifade edebileceğimiz farklı adlandırmaların mevcut olduğu gözlemlenmiştir.

Bu çalışmada öncelikle bir ağız sözlüğü olan Derleme Sözlüğü’ndeki verilerden hareketle ilgili nesne için Türkiye Türkçesi ağızlarında yer alan adlandırmaları tespit edilmiştir. Ardından adlandırmaların farklı bölgelerdeki değişkenleri dilsel açıdan incelenmiş ve harita üzerinde kullanılan yöreler işaretlenmiştir. Bu örnek üzerinden ağızların kavramları adlandırmaları ve ne tür sözlüksel değişkenler ürettikleri hususunda değerlendirmeler yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Dil değişkeleri
• yerel değişke
• Türkiye Türkçesi ağızları
• sözlüksel değişken
• sözcükbilim

Lexical Variables in Turkish Dialects: Example of “Flat Wooden Tool for Turning Dough (Yufka)”

Öz

Words conceptualize and name non-linguistic reality, enabling it to find a place in the mental lexicon. They are produced by speakers of a language in accordance with its rules and become established through consensus. This phenomenon is not limited to the standard language; it can also be observed across varieties of a language. It plays a significant role in the distinctiveness and differentiation of dialects. For this reason, a word used in the standard language may be represented by different linguistic forms in local varieties and even in sub-dialects within the same region. An example of this is the dialectal nomenclature for the concept of a “flat wooden tool used for turning dough.” It has been observed that there are different nomenclatures, which may be termed “lexical variables,” in the dialects of Turkish spoken in Türkiye for this object, which is not recorded in standard-language dictionaries.

In this study, a dialect dictionary was used to identify the nouns referring to the relevant object in various dialects. Subsequently, the regional variations of these nouns were examined from a linguistic perspective, and their geographical distribution was mapped. On the basis of this example, an evaluation of lexical variation in Turkish dialects was conducted.

Anahtar Kelimeler

• Language variants
• local variable
• Türkiye Turkish dialects
• lexical variants
• lexicology

Kaynakça

1. Aksan, Doğan. Türkçenin Sözvarlığı. Bilgi Yayınevi, 2015. google scholar
2. Boeschoten, Hendrik. “Aspects of Language Variation”, Turkish Linguistics Today içinde, ed. Hendrik Boeschoten ve L. Verhoeven, Brill Publication, 1991: 150-176. google scholar
3. Demir, Nurettin. Alanya Ağızlarında Şimdi’nin Varyantları. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı- Belleten, 43(1997): 99-114. google scholar
4. Demir, Nurettin. “Ağız Terimi Üzerine”, Türkbilig 4, (2002):105-116. google scholar
5. Demir, Nurettin. “Türkçede Varyasyon Üzerine”, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türkoloji Dergisi 17/2, (2010): 93-106. google scholar
6. Hayashi, Tooru. “Bolu Dili Ağzında Belli Bir Dağılım Eğilimi Göstermeyen Sözcükler ve Yorumlamada Sorunlar”, Türkçe’nin Ağızları Çalıştay Bildirileri içinde ed. A. Sumru Özsoy ve Eser E. Taylan, Boğaziçi Üniversitesi Yayınları, 2000. google scholar
7. Huang, Weihang and Alejandro Jawerbaum, Akira Murakami, Marcus Perlman, Dana Roemling, Bodo Winter. “The Sociolinguistic Foundations of Language Modeling”. Front. Artif. Intell. 7:1472411. doi: 10.3389/frai.2024.1472411. google scholar
8. Karahan, Leyla. “Gramatikal Ölçütlerle Belirlenen Türkiye Türkçesi Ağız Gruplarında Leksik Verilerin Anlamlılığı Üzerine Bir Araştırma”. Diyalektolog- Ağız Araştırmaları Dergisi 7 (Temmuz 2016): 1-12. google scholar

9. König, Çağlar Güray. “Toplumdilbilim Açısından Dil ve Dil Türleri”, Dilbilim Araştırmaları Dergisi. 2, (1991): 59-70. google scholar
10. Labov, William. Sociolinguistic Patterns. Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 1972. google scholar
11. Millar, Robert McColl. “Some Geographical and Cultural Patterns in the Lexical/ Semantic Structure of Scots”, Northern Scotland 18, (1999): 55–65. google scholar
12. Öztürk Dağabakan, Fatma. Toplumdilbilim. Çizgi Yayınevi, 2019. google scholar
13. Tietze, Andreas. Tarihî ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugatı C. I (A-B). TÜBA Yayınları, 2016. google scholar
14. Tietze, Andreas. Tarihî ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugatı C. IV (K-L). TÜBA Yayınları, 2016. google scholar
15. Türk Dil Kurumu. Tanıklarıyla Tarama Sözlüğü, I-VI,Türk Dil Kurumu Yayınları, 2009. google scholar
16. Türk Dil Kurumu. Türkiye’de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü, I-VIII,Türk Dil Kurumu Yayınları, 2009. google scholar
17. Türk Dil Kurumu. Türkçe Sözlük (12. bs), Türk Dil Kurumu Yayınları, 2023. google scholar
18. Yağlı, Emre. Değişkeci Toplumdilbilim ve Dil Değişkenliği. Pegem Akademi Yayıncılık, 2023. google scholar
19. Vardar, Berke. Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri Sözlüğü. Multilingual Yayınları. 2002. google scholar