bak- Fiili ve baktım/baktın/baktı (ki) Bitimli Yapısının Söylem Belirleyici İşlevi

Öz

Fiillerle ilgili sınıflandırmalarda yaygın olarak mental fiiller başlığı altında değerlendirilen algı veya duyu fiilleri, göndergesel anlamlarının yanı sıra farklı yan anlamlar da kazanmıştır. Çok anlamlılık özelliği gösteren bu fiiller, kavramsal metaforlar aracılığıyla zihinsel ve duygusal süreci temsil eden eylemleri de ifade eder. Algı fiillerinin özellikle bilişsel alanda kazandığı metaforik anlamlar farklı dillerde de gözlemlenebilen evrensel ortaklıklar taşır. Türkçedeki görme fiillerinden bak- fiili de fiziksel algıyı ifade eden anlamının ötesine geçerek aynı zamanda “anlamak, bir şeyin farkına varmak” biçiminde bilişsel anlam alanına gelişmiştir. Metaforlaşma süreci sonunda görülen anlamsal genişlemelerle birlikte bu fiiller iletişimsel düzeyde bazı pragmatik işlevler de kazanmıştır. Bu çalışmada, bak- fiilinin görülen geçmiş zaman çekimi ve ki bağlacıyla kurulan baktım/baktın/baktı (ki) yapısının söylemde ortaya çıkan kullanımları ve işlevleri incelenmiştir. Genellikle cümle başında görülen bu yapının, derlemden elde edilen veriler aracılığıyla konuşucunun zihinsel süreçlerini ve farkındalıklarını vurgulayan bir işlev kazandığı görülmüştür. Kullanım örneklerinde, bu yapının, konuşucunun farkındalıklarını, değerlendirmelerini, içgörülerini veya beklenmedik durumlarla ilgili tutum ve yaklaşımlarını aktarma gibi işlevler üstlendiği dikkati çekmiştir. Çalışmada, söylem belirleyicilerin genel özellikleri ve dilbilgiselleşme kuramı çerçevesinde, baktım/baktın/baktı (ki) yapısının anlamsal ve pragmatik açıdan işlevselliği ve söylem belirleyicisine gelişme potansiyeli değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• bak-
• baktım/baktın/baktı (ki) yapısı
• algı fiilleri
• dilbilgiselleşme
• söylem belirleyiciler

The Verb bak- and Discourse Marker Function of the Finite Construction baktım/ baktın/baktı (ki)

Öz

In linguistic classifications, perception or sensory verbs, typically categorized under the broader class of mental verbs, have acquired a range of secondary meanings in addition to their referential senses. These polysemous verbs, through processes of conceptual metaphor, may also encode actions that represent mental and emotional states. The metaphorical extensions that perception verbs develop, particularly within the cognitive domain, display cross-linguistic similarities that can be considered universal. In Turkish, the vision verb bak- (to look) has undergone semantic expansion beyond its prototypical meaning of physical perception, acquiring cognitive senses such as “to understand” and “to realize.” As a result of metaphorization, such semantic developments have also led to the acquisition of pragmatic functions in communicative contexts. This study investigates the uses and functions of the finite construction baktım/baktın/baktı (ki) -formed with the simple past tense of bak- and the complementizer ki- as it occurs in discourse. Drawing on corpus data, the analysis showed that this construction, most frequently occurring in sentence-initial position, acquired the pragmatic function of foregrounding the speaker’s mental processes and realizations. Usage patterns revealed that the construction serves to express the speaker’s awareness, assessments, insights, and attitudes toward unexpected situations. Within the framework of the general characteristics of discourse markers and grammaticalization theory, this study evaluates the semantic and pragmatic functionality of baktım/baktın/baktı (ki) and argues for its potential development into a fully grammaticalized discourse marker.

Anahtar Kelimeler

• bak-
• baktım/baktın/baktı (ki)
• perception verbs
• grammaticalization
• discourse markers

Kaynakça

1. Aksan, Y. vd. “Construction of the Turkish National Corpus (TNC)”. Proceedings of the Eight International Conference on Language Resources and Evaluation (LREC 2012) içinde. İstanbul. Erişim 10 Temmuz, 2025, http://www.lrec-conf.org/proceedings/lrec2012/papers.html google scholar
2. Aijmer, Karin ve Anne-Marie Simon-Vandenbergen. “Pragmatic markers”. Discursive Pragmatics içinde, ed. Jan Zienkowski, Jan-Ola Östman ve Jef Verschueren, John Benjamins, 2011. google scholar
3. Arslan Erol, Hülya. Eski Türkçeden Eski Anadolu Türkçesine Anlam Değişmeleri. Türk Dil Kurumu Yayınları, 2008. google scholar
4. Aslan Demir, Sema. “Türkçede İşitme Algı Fiilleri ve Metaforik Anlam Genişlemeleri”. 13. Uluslararası Büyük Türk Dili Kurultayı Bildirileri Kitabı içinde, ed. Abide Doğan, Rasim Özyürek, Ayşegül Celepoğlu, Yasemin Dinç Kurt, Koray Üstün. Bilkent Üniversitesi Yayınları, 2018. google scholar
5. Brinton, Laurel J. Pragmatic Markers in English: Grammaticalization and Discourse Functions. Mouton de Gruyter, 1996. google scholar
6. Brinton, Laurel J. The Comment Clause in English: Syntactic Origins and Pragmatic Development. Cambridge University Press, 2008. google scholar
7. Booth, James R. ve William S. Hall. “Development of the Understanding of the Polysemous Meanings of the Mental-State Verb Know”. Cognitive Development 10, no. 4 (1995): 529-549. google scholar
8. Clauson, Sir Gerard. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford University Press, 1972. google scholar

9. Croft, William. “Case Marking and The Semantics of Mental Verbs”. Semantics and The Lexicon içinde, ed. James Pustejovsky. Springer, 1993. google scholar
10. Dinçer, Aslıhan. “Bakmak İtaat Etmektir”. AİBÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Semih Tezcan’a Armağan, 13 (2013): 107-122. google scholar
11. Erdem, Melek. “Türkmen Türkçesinde Mental Fiillerin ‘İstem’e Göre Anlam Değişmeleri”. V. Uluslararası Türk Dili Kurultayı Bildirileri içinde, Türk Dil Kurumu Yayınları, 2004. google scholar
12. Evans, Nicholas ve David Wilkins. “In the mind's ear: The semantic extensions of perception verbs in Australian languages”. Language 76, no. 3 (2000): 546-592. https://doi.org/10.2307/417135 google scholar
13. Gökçe, Faruk. “Kutadgu Bilig’de Kör- “Görmek”: Çok Anlamlılık, Metafor ve Gramerleşme”. Türkbilig 29, (2015): 59-76. google scholar
14. Gökter Gençer, Bilge. “Söylemde bakındı, deyindi Sözcüklerinin İşlevleri”. Söylem 2. Uluslararası Filoloji Sempozyumu Bildiri Tam Metinleri içinde, ed. Gizem Ece Gönül. Günce Yayınları, 2023. google scholar
15. Grady, Joseph Edward. “Foundations of Meaning: Primary Metaphors and Primary Scenes”. Doktora tezi, California Üniversitesi, 1997. ProQuest (9828708). google scholar
16. Halliday, Michael A. K. ve Christian M. I. M. Matthiessen. An Introduction to Functional Grammar, Hodder Arnold, 2004. google scholar
17. Hirik, Erkan ve Tuğba Çolak. “Türkçe Mental Fiillerde 'Çok Katmanlılık'”. IV. Uluslararası Türk Dünyası Araştırmaları Sempozyumu Bildiriler Kitabı – Cilt I içinde, ed. Hikmet Koraş. Ömer Halisdemir Üniversitesi, 2017. google scholar
18. Hirik, Erkan. Türkiye Türkçesinde Mental Fiiller. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, 2018. google scholar
19. Hirik, Erkan. “Türkçede Söylem Belirleyiciler ve Mental Söz Varlığı İlişkisi”. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi 10, (2023a): 570-587. google scholar
20. Hirik, Erkan. “Türkçede Söylem Belirleyici Olarak Soru Yapılı İfadeler”. Dil Araştırmaları 32, (2023b): 55-73. google scholar
21. Ibarretxe-Antuñano, Iraide. “Polysemy and metaphor in perception verbs: A cross-linguistic study”. Doktora tezi, Edinburgh Üniversitesi, 1999a. ProQuest (U152468) https://www.proquest.com/dissertations-theses/polysemy-metaphor-perception-verbs-cross/docview/301529036/se-2. google scholar
22. Ibarretxe-Antuñano, Iraide. “Metaphorical mappings in the sense of smell”. Metaphor in Cognitive Linguistics içinde, ed. Raymond W. Gibbs ve Gerard J. Steen. John Benjamins, 1999b. https://doi.org/10.1075/cilt.175.03iba google scholar
23. Ibarretxe-Antuñano, Iraide. “Mind-as-Body as a Cross-Linguistic Conceptual Metaphor”. Miscelánea: A Journal of English and American Studies, 25 (2002): 93-119. https://doi.org/10.26754/ojs_misc/mj.200210526 google scholar
24. Ibarretxe-Antuñano, Iraide. “Cross-linguistic polysemy in tactile verbs”. Cognitive Linguistics Investigations: Across languages, fields, and philosophical boundaries içinde, ed. June Luchjenbroers. John Benjamins, 2006. https://doi.org/10.1075/hcp.15.16iba google scholar
25. Ibarretxe-Antuñano, Iraide. “Vision Metaphors for the Intellect: Are They Really Cross-Linguistic?”. Atlantis 30, no. 1 (2008): 15-33. http://www.jstor.org/stable/41055304. google scholar
26. Ibarretxe-Antuñano, Iraide. “The power of the senses and the role of culture in metaphor and language”. Sensuous cognition: Explorations into Human Sentience -Imagination, (E)motion and Perception içinde, ed. Rosario Caballero ve Javier E. Diaz-Vera. Mouton de Gruyter, 2013a. https://doi.org/10.1515/9783110300772.109 google scholar
27. Ibarretxe-Antuñano, Iraide. “The Relationship Between Conceptual Metaphor and Culture”. Intercultural Pragmatics 10, no. 2 (2013b): 315-339. https://doi.org/10.1515/ip-2013-0014 google scholar
28. Ibarretxe-Antunano, Iraide. “Perception Metaphors in Cognitive Linguistics: scope, motivation, and lexicalisation”. Perception Metaphors içinde, ed. Laura J. Speed, Carolyn O'Meara, Lila San Roque ve Asifa Majid. John Benjamins, 2019. google scholar
29. İşık, Murat. “Türkiye Türkçesi Algı Eylemlerinde Görülen Eğretilemeler”. Yüksek lisans tezi, Anadolu Üniversitesi, 2016. Ulusal Tez Merkezi (438217). google scholar
30. Johnson, Mark. The Body in the Mind: The Bodily Basis of Meaning, Imagination, and Reason. University of Chicago Press, 1987. google scholar
31. Kamacı Gencer, Duygu. Türkiye Türkçesi Ağızlarında Söylem İşaretleyicileri. Paradigma Akademi, 2023. google scholar
32. Kamchybekova, Kyial. “Kırgız Türkçesinde Duyu Fiilleri”. Doktora tezi, Ankara Üniversitesi, 2010. Ulusal Tez Merkezi (265381). google scholar
33. Kamchybekova Abdiraim, Kyial. “Kırgız Türkçesinde “Kara-” Duyu Fiili: Anlamsal Özellikleri ve Kavram Alanı Üzerine”. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi 43 (2017): 9-24. Doi: 10.24155/tdk.2017.0 google scholar
34. Kövecses, Zoltan. Metaphor: A Practical Introduction. Oxford University Press, 2002. google scholar
35. Kövecses, Zoltan. Metaphor in Culture: Universality and Variation. Cambridge University Press, 2005. google scholar
36. Lakoff, George ve Mark Johnson. Metaphors We Live By. University of Chicago Press, 1980. google scholar
37. Lakoff, George ve Mark Johnson. Philosophy in the Flesh: The Embodied Mind and Its Challenge to Western Thought, Basic Books, 1999. google scholar
38. Lehmann, Christian. “Grammaticalization: Synchronic variation diachronic change”. Lingua e Stile 20 (1985): 303-318. google scholar
39. Norcliffe, Elisabeth ve Asifa Majid. “Verbs of Perception: A Quantitative Typological Study”. Language 100, no. 1 (2024): 81-123. google scholar
40. Östman, Jan-Ola. “Pragmatic Particles Twenty Years After”. Organization in discourse: Proceedings from the Turku conference içinde, ed. Brita Wårvik, Sanna-Kaisa Tanskanen ve Risto Hiltunen. University of Turku, 1995. google scholar
41. Öz, Sergen. “Eski Anadolu Türkçesinde Algı Fiillerinde Çok Anlamlılık ve Metaforlaşma”. Doktora tezi, Hacettepe Üniversitesi, 2025. Ulusal Tez Merkezi (959544). google scholar
42. Özbek, Nurdan. “Türkçe’de Söylem Belirleyicileri”. Dilbilim Araştırmaları 9 (1998): 37-47. google scholar
43. Özkan Kurt, Fatma. “Batı Türkçesinde Algı Fiilleri”. Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi, 2020. Ulusal Tez Merkezi (661515). google scholar
44. Özkan Kurt, Fatma. “Görme Eylemlerinin Anlam Alanları ve Dikkate Almak/Önemsemek Görmektir Kavramsal Metaforu”. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi 30, (2022): 418-434. DOI: 10.29000/rumelide.1188762. google scholar
45. Sarı, İsa. “Algı Fiillerinde Çok Anlamlılık: Gör- Örneği”. Algı’ya Dair içinde, ed. Erol Kuyma, Atiye Nazlı. Kesit Yayınları, 2019. google scholar
46. Sarı, İsa. “Dede Korkut Kitabı’nda Söylem Belirleyiciler”. bilig – Türk Dünyası Sosyal BilimlerDergisi 93, (2020): 29-52. google scholar
47. Schiffrin, Deborah. Discourse Markers. Cambridge University Press, 1987. google scholar
48. Seçkin, Kuban. Eski Türkçe Metinlerinden Örneklerle Mental Fiil Teorisi. Palet Yayınları, 2020. google scholar
49. Sev, İ. Gülsel. “Yakın Anlamlı Fiillerden Bakmak-Görmek”. Prof. Dr. Talât Tekin Hatıra Kitabı- Cilt 2 içinde, ed. Osman Fikri Sertkaya, Süer Eker, Hatice Şirin, Erdem Uçar. Çantay Yayınları, 2017. google scholar
50. Sketch Engine, Erişim 30 Haziran, 2025, http://www.sketchengine.eu google scholar
51. Sweetser, Eve. From Etymology to Pragmatics: Metaphorical and Cultural Aspects of Semantic Structure. Cambridge University Press, 1990. google scholar
52. Şahin, Savaş. “Türkmen Türkçesinde Mental Fiiller”, Doktora tezi, Gazi Üniversitesi, 2012. Ulusal Tez Merkezi (331204). google scholar
53. Traugott, Elizabeth Closs ve Ekkehard König. “The semantics-pragmatics of grammaticalization revisited”. Approaches to Grammaticalization içinde, ed. Elizabeth Closs Traugott ve Bernd Heine. John Benjamins, 1991. google scholar
54. Traugott, Elizabeth Closs. “Subjectification in grammaticalisation”. Subjectivity and Subjectivisation içinde, ed. Susan Wright ve Dieter Stein. Cambridge University Press, 1995. google scholar
55. Traugott, Elizabeth Closs. “The role of the development of discourse markers in a theory of grammaticalization”. Paper presented at the International Conference on Historical linguistics XII, Manchester, 1997. https://www.researchgate.net/publication/228691469_The_role_of_discourse_markers_in_a_theory_of_grammaticalization google scholar
56. Türk Dil Kurumu. Türkçe Sözlük. (1-12. baskı) Türk Dil Kurumu Yayınları, 1945-2023. google scholar
57. Türk Dil Kurumu. Türkiye’de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü I (A-B). Türk Dil Kurumu Yayınları, 2009. google scholar
58. Türk Dil Kurumu. Güncel Türkçe Sözlük. Erişim 7 Temmuz, 2025, https://sozluk.gov.tr/ google scholar
59. Viberg, Åke. “The Verbs of Perception: A Typological Study”. Explanations for Language Universals içinde, ed. Brian Butterworth, Bernard Comrie ve Östen Dahl. De Gruyter Mouton, 1984. https://doi.org/10.1515/9783110868555.123 google scholar
60. Yaylagül, Özen. “Türk Runik Harfli Metinlerde Mental Fiiller”. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi 2, no. 1 (2005): 17-51. google scholar
61. Yaylagül, Özen. “Türkiye Türkçesindeki Duygu Fiilleri”. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi 7, no. 4 (2010): 100-111. google scholar
62. Yıldız, Hüseyin. “Eski Uygurcada Mental Fiiller”. Doktora tezi, Gazi Üniversitesi, 2016. Ulusal Tez Merkezi (462283). google scholar