The /r/ > /l/ Sound Change in Turkish: Examples of karal- ‘to darken’ and saral- ‘to yellow’

Öz

Although Turkish grammar studies have progressed significantly in scope and depth, some issues persist, and opinions are divided on certain elements. One example concerns the etymology and structure of the /-l/ sound found in the verbs karal- ‘to darken’ and saral- ‘to yellow’. Given these circumstances, this study examines the sound change from /r/ to /l/, which rarely occurs in standard Turkish but is quite common in dialects, based on the verbs karal- ‘to darken’ and saral- ‘to yellow’. In the literature, certain researchers have postulated that the sound /-l/ at the end of these verbs is derived from and attached to the verb ol- ‘to be’. This view is critically evaluated, and after presenting counterarguments as to why this view cannot be accepted, the hypothesis that the /-l/ sound derives from the /r/ sound through dissimilation is proposed based on various linguistic data. Thus, the aim is to clarify the discussions regarding the etymology of the /-l/ sound in karal- ‘to darken’ and saral- ‘to yellow’ actions and to provide a comprehensive assessment of the functioning of this sound element in Turkish. Following the Introduction, the study focuses on the reasons for and examples of the /r/ > /l/ sound change. This is followed by a critical review of the literature on the subject, the presentation of our views in the Hypothesis section, and the presentation of our findings to researchers in the Conclusion.

Anahtar Kelimeler

• dissimilation
• /r/ > /l/ sound change
• auxiliary verb ol- ‘to be’
• karal- ‘to darken’
• saral- ‘to yellow’

Türkçede /r/ > /l/ Ses Değişimi: karal- ve saral- Örnekleri Üzerine

Öz

Türkçe dil bilgisi çalışmaları, nitelik ve nicelik bakımından oldukça önemli bir seviye kat etmesine karşın bazı sorunların hâlâ çözüme kavuşturulamadığı ve kimi unsurlar üzerinde çeşitli fikir ayrılıklarının bulunduğu göze çarpmaktadır. Bu fikir ayrılıklarından birisi de karal- ve saral- eylemlerinde bulunan /-l/ sesinin hangi köken ve yapıya dayandığı konusunda ortaya çıkmaktadır. İlgili duruma istinaden bu çalışma, standart Türkçede sınırlı ancak ağızlarda oldukça yaygın biçimde görülen /r/ > /l/ yönündeki ses değişimini karal- ve saral- eylemleri esasında incelemektedir. Literatürde, kimi araştırmacılar tarafından ilgili eylemlerin sonundaki /-l/ sesinin ol- fiilinden türeyip ekleştiği savunulmaktadır. Belirtilen görüş, eleştirel bir yaklaşımla değerlendirilecek ve bu görüşün neden kabul edilemeyeceğine ilişkin karşıt argümanlar sunulduktan sonra çeşitli dil verileri esasında /-l/ sesinin aykırılaşma yoluyla /r/ sesinden türediği düşüncesi ileri sürülecektir. Böylelikle, karal- ve saral- eylemlerindeki /-l/ sesinin kökenine ilişkin tartışmalara açıklık getirmek ve bu ses unsurunun Türkçedeki işleyişine dair kapsamlı bir değerlendirme sunmak amaçlanmaktadır. İncelemede, giriş bölümünün ardından /r/ > /l/ ses değişmesinin nedenleri ve örnekleri üzerinde durulacak, daha sonra eleştirel bir gözle literatür değerlendirmesi yapılacak, hipotez bölümünde kendi görüşlerimiz ortaya konacak ve sonuç bölümünde elde ettiğimiz bilgiler araştırmacıların dikkatine sunulacaktır.

Anahtar Kelimeler

• aykırılaşma
• /r/ > /l/ ses değişimi
• ol- yardımcı fiili
• karal-
• saral-

Kaynakça

1. Aksoy, Ömer Asım. Gaziantep Ağzı III: Sözlük ve Kullanılmayan Kelimeler. Türk Dil Kurumu Yayınları, 1946. google scholar
2. Aksan, Doğan. Her Yönüyle Dil -Ana Çizgileriyle Dilbilim- (3 cilt). Türk Dil Kurumu Yayınları, 2015. google scholar
3. Alibekiroğlu, Sertan. “Türkiye Türkçesinde İkili Biçim Birimler”, TÜRÜK Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi 7, no. 17 (2019): 164-176. google scholar
4. Ata, Aysu. Nehcü'l-Feradis “Uştmahlarnıng Açuq Yolı-Cennetlerin Açık Yolu” Dizin-Sözlük / Mahmut b. Ali. Türk Dil Kurumu Yayınları, 2014. google scholar
5. Atalay, Besim. Abuşka Lûgatı veya Çağatay Sözlüğü. Ayyıldız Matbaası, 1940. google scholar
6. Banguoğlu, Tahsin. Türkçenin Grameri. Türk Dil Kurumu Yayınları, 2019. google scholar
7. Bayram, Bülent. Çuvaş Türkçesi Sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları, 2019. google scholar
8. Bilgegil, Kaya. Türkçe Dilbilgisi. Salkımsöğüt Yayınları, 2014. google scholar

9. Cin, Ali. “-ArAktAn Ekinin Kullanımı ve Yapısı”, SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 25, (2012): 185-192. google scholar
10. Deny, Jean. Türk Dil Bilgisi. çev. A. U. Elöve. Kabalcı Yayınevi, 2012. google scholar
11. Eckmann, János. Çağatayca El Kitabı. çev. Günay Karaağaç. Türk Dil Kurumu. 2017. google scholar
12. Ediskun, Haydar. Yeni Türk Dilbilgisi. Remzi Kitabevi, 1993. google scholar
13. Eker, Süer. Çağdaş Türk Dili. Grafiker Yayınları, 2017. google scholar
14. Emre, Ahmet Cevat. Türk Dil Bilgisi: Türkçenin Bugünkü ve Geçmişteki Gelişimleri Üzerine Gramer Denemesi. Cumhuriyet Matbaası, 1945. google scholar
15. Eraslan, Kemal. Eski Uygur Türkçesi Grameri. Türk Dil Kurumu Yayınları, 2012. google scholar
16. Ercilasun, Ahmet. Bican. Kars İli Ağızları: Ses Bilgisi. Gazi Üniversitesi Yayınları, 1983. google scholar
17. Ercilasun, Ahmet Bican ve Akkoyunlu, Ziyat. Dîvânu Lugâti’t-Türk: Giriş-Metin-Çeviri-Notlar-Dizin. Türk Dil Kurumu, 2018. google scholar
18. Ergin, Muharrem. Türk Dil Bilgisi. Bayrak Basım/Yayım/Tanıtım, 2013. google scholar
19. Gabain, Annemarie Von. Eski Türkçenin Grameri. çev. Mehmet Akalın. Türk Dil Kurumu Yayınları, 1995. google scholar
20. Gülensoy, Tuncer. Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözcüklerin Köken Bilgisi Sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları, 2007. google scholar
21. Gülsevin, Gürer. Eski Anadolu Türkçesinde Ekler. Türk Dil Kurumu Yayınları, 2017. google scholar
22. Hacıeminoğlu, Necmettin. Harezm Türkçesi Grameri. İstanbul Üniversitesi Yayınları, 1997. google scholar
23. Hacıeminoğlu, Necmettin. Türk Dilinde Yapı Bakımından Fiiller (En Eski Türkçe Metinlerden Zamanımıza Kadar) -Yazı Dilinde-. Bilge Kültür Sanat, 2016. google scholar
24. Hacıeminoğlu, Necmettin. Karahanlı Türkçesi Grameri. Türk Dil Kurumu Yayınları, 2019. google scholar
25. Kara, Mehmet. Ayrı Düşmüş Kelimeler. Kesit Yayınları, 2011. google scholar
26. Karaağaç, Günay. “Türkçede Düzensiz Ses Değişmesi Örnekleri”. Eğitim Bilimleri Dergisi 2, no. 3, (1993): 19-22. google scholar
27. Karaağaç, Günay. Türkçenin Dil Bilgisi. Akçağ Yayınları, 2016. google scholar
28. Karamanlıoğlu, Ali Fehmi. Kıpçak Türkçesi Grameri. Türk Dil Kurumu Yayınları, 1994. google scholar
29. Kırbaş, Gülsüm. “Tarama Sözlüğü’ndeki Renk İfade Eden Sözcüklerin Kuruluşu Üzerine”, Selçuk Türkiyat 60, (2023): 245-266. https://doi: 10.21563/sutad.1405516 google scholar
30. Korkmaz, Zeynep. Türkiye Türkçesi Grameri: Şekil Bilgisi. Türk Dil Kurumu Yayınları, 2017. google scholar
31. Korkmaz, Zeynep. Dil Bilgisi Terimleri Sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları, 2017. google scholar
32. Naskali-Gürsoy, Emine, Viktor Butanayev, Almagül İsina, Erdal Şahin, Liaisan Şahin ve Aylin Koç. Hakasça-Türkçe Sözlük. Türk Dil Kurumu Yayınları, 2007. google scholar
33. Öner, Mustafa. “Türkçe Ses Bilgisi ve Ses Değişmeleri (Sınıflandırma, Çözümleme ve Öğretim Üzerine Yaklaşımlar)”. In honor of the turkologist! Essays celebrating the 70th birthday of Ekrem Čauševič içinde. Filozosfski fakultet u Zagrebu, 2021. google scholar
34. Öner, Mustafa. “Tatar Türkçesi”. Türk Lehçeleri Grameri içinde, ed. Ahmet Bican Ercilasun. Akçağ Yayınları, 2021. google scholar
35. Özçelik, Sadettin. “Aykırılaşma Terimi, Tanımı ve Örneklerin Tasnifi Üzerine”. İlmî Araştırmalar, no. 14 (2002): 131-144. google scholar
36. Özkan, Mustafa. Türk Dilinin Gelişme Alanları ve Eski Anadolu Türkçesi. Filiz Kitabevi, 2009. google scholar
37. Taş, İbrahim. Kutadgu Bilig’de Söz Yapmı. Türk Dil Kurumu Yayınları, 2015. google scholar
38. Tietze, Andreas. Tarihî ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugati (Yedinci Cilt S-Ş), ed. Nurettin Demir ve Emine Yılmaz Türkiye Bilimler Akademisi, 2019. google scholar
39. Türk, Vahit. “İsimden Fiil Yapan -al- / -el-; -l- ve -ar- / -er-; -r- Eklerinin Kökeni”. İlmî Araştırmalar, no. 21 (2006): 183-191. google scholar