-

Öz

In the Turkish belief and thought system before Islam, the homeland was seen as holy so that this led people sacrifice their lives for the sake of it. For the Turks, the death for the homeland during war had an honorary and holy aspect. By this way the Turks got the title “soldier”, and they had the right to keep their names “forever” with the priority of erecting “bengu stone” (the stone of eternal life). In the periods when the Turks converted into Islam, parallel to the previous belief and thought system before Islam, martyrdom  was  praised  both  for  the  homeland  and  the  nation  and  the spreading and keeping the name of the God. They were praised both in Koran and Prophet Mohammed’s hadiths and martyrdom was elevated by mentioning the spiritual rankings martyrs would gain.  In this study, people’s beliefs, practices and memoriates originated around  the  soldiers  and  their  relatives  who  became  martyrs  during  the events of the terrorist separationist party, PKK (Kurdistan Working Party) after 1980 were analyzed in the example of Edirnekapı Martyrs Memorial. The perspective of their relatives to the concept of martyrdom, the place of martyrdom concept in Istanbul folklore, people’s beliefs, practices and memoriates’ reflection on the oral, written and electronic cultural platforms originated around martyrdom were evaluated according to the information from the relatives of the martyrs which were compiled according to the compilation method. 

Anahtar Kelimeler

•   Istanbul  folklore,  martyrdom,  people’s  beliefs, practices, memoriates, Edirnekapi Martyrs Memorial

İSTANBUL FOLKLORUNDA ŞEHİTLİK ETRAFINDA OLUŞAN HALK İNANÇLARI, UYGULAMALAR VE MEMORATLAR: EDİRNEKAPI ŞEHİTLİĞİ ÖRNEĞİ

Öz

İslamiyet öncesi Türk inanış ve düşünüş sistemi içinde vatan
toprağının kutsal addedilmesi, kişinin vatan uğruna hiç düşünmeden
canını feda etmesi neticesini doğurmuştur. Türkler için vatan uğruna
savaş esnasında gerçekleşen ölümün, onur verici ve kutsi bir yönü
bulunmaktaydı. Bu sayede “er” unvanı alan Türkler, elde ettikleri “bengü
taş” dikme ayrıcalığı ile adlarını “ebediyyen” yaşatma hakkına da sahip
olabilmekteydiler. Türklerin İslamiyet’i kabullerinden sonraki dönemlerde
ise İslam öncesi Türk inanış ve düşünüş sistemine paralel olarak bir yandan
vatan ve millet diğer yandan Allah’ın adını yayma ve yaşatma uğruna şehit
olma, hem Kur’an-ı Kerim’de hem de hadislerde övülmüş ve şehitlerin
kazanacağı manevi mertebelerden bahsedilerek şehitlik yüceltilmiştir.
Bu çalışmada; İstanbul folkloru içinde tespit ettiğimiz, 1980
sonrası bölücü terör örgütü PKK tarafından çıkarılan olaylarda şehit olan
askerler ve şehit yakınları etrafında oluşan halk inançları, uygulamalar ve
memoratlar Edirnekapı Şehitliği örneğinde incelenmiştir. Sahada derleme
metoduyla şehit yakınlarından elde edilen bilgilere göre; şehit yakınlarının
şehitlik kavramına bakış açıları, şehitlik kavramının İstanbul folkloru
içindeki konumu, şehitlik etrafında oluşan halk inançları, uygulamalar ve
memoratların sözlü, yazılı ve elektronik kültür ortamlarındaki yansımaları
da göz önünde bulundurularak değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

•   İstanbul  folkloru,  şehitlik,  halk  inançları, uygulamalar, memoratlar, Edirnekapı Şehitliği

Kaynakça

1. ABDÜLGANI  B.  İSMAIL  EN-NABLUSI,  İslami Rüya Tabirleri Ansiklopedisi (“Ta’tiru’l-enam, fi ta’biri’l menam”), Çev.: Ali Bayram, M. Sadi Çöğenli, Cümle  Neşriyat,     İstanbul 1989, s. 130.
2. Ana Britannica,  “Şehit”,  C.  20,  Ed.  Philip  W.  Goetz,  Çiğdem  Kağıtçıbaşı,  Andrew  Mango,İlhan Tekeli, Nur Yalman, Ana Yayıncılık, İstanbul 1990, s. 252. 
3. ARTUN, Erman, Türk Halkbilimi, Kitabevi Yayınları, İstanbul 2005.
4. ATEŞ, Süleyman, Kur’an Ansiklopedisi, C. 19, Kuram (Kur’an Araştırmaları Müessesi), t.y.
5. AYVERDİ, İlhan,  Misalli Büyük Türkçe Sözlük, 1. bs., C. 1, Kubbealtı Neşriyat, İstanbul  2005, s. 808.
6. BAYAT, Fuzuli, Türk Mitolojik Sistemi 2, Ötüken Neşriyat, İstanbul 2007.
7. BAYKARA,  Tuncer,  “Anadolu  Yer  Adlarının  Ortaasya’daki  Benzerleri  Üzerine  Bir  Kaynak”,  Türkiye Yer Adları Sempozyumu Bildirileri,  Başbakanlık  Basımevi,  Ankara 1984, s. 265 - 273.
8. BORATAV, Pertev Naili, 100 Soruda Türk Folkloru, 2. bs., Gerçek Yayınevi, İstanbul 1984.

9. BORATAV,  Pertev  Naili,  100 Soruda Türk Halk Edebiyatı,  6.  bs.,  İstanbul,  Gerçek  Yayınevi, 1992.
10. BUHARİ,  Sahih-i Buhari ve Tercemesi,  mütercim:  Mehmed  Sofuoğlu,  C.  4,  Ötüken  Neşriyat, İstanbul 1987.
11. BÜYÜKYILDIZ,  Fatih, “Hadislerde Şehitlik Kavramı”,  Basılmamış  Yüksek  Lisans  Tezi, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Temel İslami Bilimler Ana  Bilim Dalı, Erzurum 2010.
12. ÇOBANOĞLU,  Özkul,  Türk Halk Kültüründe Memoratlar ve Halk İnançları,  1.  bs.,  Akçağ Yay., Ankara 2003.
13. DÈGH,  Linda,  “Halk  Anlatısı”,  Çev.  Zerrin  Karagülle,  Halkbiliminde Kuramlar ve Yaklaşımlar, Milli Folklor Yayınları, Ankara 2003, s. 91 - 127.
14. DÈGH, Linda, “Günümüz Bağlamında Efsane Üzerine Teorik Bir Düşünme ve Efsanenin  Tanımı”, Çev. Selcan 
15. Gürçayır, Halkbilimde Kuramlar ve Yaklaşımlar 2, Haz. M. Öcal Oğuz, Selcan Gürçayır,                    Geleneksel Yayıncılık, Ankara 2005, s. 342 – 353.
16. EBU  DAVUD,  Sünen-i Ebu Davud Terceme ve Şerhi,  Haz.  Necati  Yeniel,  Hüseyin  Kayapınar, C. 11, Şamil Yayınevi, İstanbul 1991.
17. ERMİŞ,  Hamza,  Arapça’dan Türkçeleşmiş Kelimeler Sözlüğü,  1.  bs.,  Ensar  Neşriyat,  İstanbul 2008, s. 600.
18. ESİN, Emel, İslamiyetten Önceki Türk Kültür Tarihi ve İslama Giriş, Edebiyat Fakültesi  Matb., İstanbul 1978.
19. GÖKALP, Ziya, Türkçülüğün Esasları, 5. bs., Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, İstanbul 2004.
20. GÜZEL,  Abdurrahman,  KALAFAT,  Yaşar,  “Vatan  Duygusunun  Türk  Mitolojisindeki  Yeri ve Türk Halk İnançlarındaki İzleri”, Türk Halk Kültüründe Milli Mücadele 1. Uluslararası Halk Kültürü Sempozyum Bildirileri, Erzurum Valiliği İl Kültür ve  Turizm Müdürlüğü, Erzurum 2005, s. 18 – 21.
21. HANÇERLİOĞLU, Orhan, İslam İnançları Sözlüğü, 1. bs., İstanbul, Remzi Kitabevi,  1984.
22. İBN  MACE,  Sünen-i İbni Mace Tercemesi ve Şerhi,  Tercüme  ve  Şerh  eden:  Haydar  Hatipoğlu, C. 4, Kahraman Yayınları, İstanbul 1983.
23. İttihad  İlmi Araştırma  Heyeti,  “Şehid”,    İslam Prensipleri Ansiklopedisi,  C.  4,  İttihad  Yayıncılık, İstanbul 1994.
24. KAFESOĞLU, İbrahim, Türk Milli Kültürü, 26. bs., Ötüken Neşriyat, İstanbul 2005.
25. KALAFAT, Yaşar, “Kocaeli ve Çevresi Örnekleri ile Türk Halk İnançlarında Adanmışlık/  Sahiplilik”, Türk Kültürlü Halklarda Tematik Halk İnanmaları, Berikan Yayınevi,  Ankara 2011, s. 259-271.
26. KOÇ,  Âdem,  “Üryan  Hızır  Ocağı  Taliplerinden  Zehra  Kayacık  ve  Memoratlarının  Etkisiyle Oluşan Nefesleri Üzerine”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, S. 63, 2012, s. 265-296. 
27. Kur’an-ı Kerim ve Açıklamalı Meali, 26. bs.,  Türkiye Diyanet Vakfı, Ankara 2012.
28. NUR, Rıza, Türk Tarihi, Haz. Erol Kılıç, C. 1, Toker Yayınları, İstanbul 1978.
29. ROUX, Jean Paul, Eskiçağ ve Ortaçağda Altay Türklerinde Ölüm, Çev. Aykut Kazancıgil,  Kabalcı Yayınevi, İstanbul 1999.
30. SAKAOĞLU, Saim Sakaoğlu, “İnsan Adlarından Kaynaklanan Yer Adlarımız”, Türkiye Yer Adları Sempozyumu Bildirileri, Başbakanlık Basımevi, Ankara 1984,  s. 259  - 264.
31. SAMİ, Şemsettin, Kamûs-ı Türkî, Çağrı Yayınları, İstanbul 2006, s. 136.
32. SCHIMMEL,Annemarie, Halifenin Rüyaları İslamda Rüya ve Rüya Tabiri, Çev.: Tûba  Erkmen, Kabalcı Yayınevi, İstanbul 2005.
33. TEKİN,  Talat,  Tunyukuk Yazıtı,  yayımlayan:  Mehmet  Ölmez,  Simurg  Kitapçılık  ve  Yayıncılık, Ankara 1994.
34. TİETZE, Andreas, Tarihi ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugatı, C. 1,  Simurg Kitapçılık,  İstanbul 2002, s. 692.
35. TİRMİZİ, Sünen-i Tirmizi Tercemesi, Mütercim: Osman Zeki Mollamehmetoğlu, C. 2,  İstanbul, Yunus Emre Yayınevi, t.y.,
36. TURGAY, Nureddin, “Şehid”, Şamil İslam Ansiklopedisi, C. 6, İstanbul 1994, s. 22 - 25.
37. TÜRKSEVER,  Zeynep,  Türk Halk İnançlarında Şehitlik Üzerine Halk Bilimsel Bir İnceleme: Edirnekapı Örneği,  İstanbul  Üniversitesi,  Sosyal  Bilimler  Enstitüsü  Türk Dili ve Edebiyatı Bilim Dalı Türk Halk Edebiyatı, Yayınlanmamış Yüksek  Lisans Tezi, Danışman: Doç. Dr. Ferhat Aslan, İstanbul 2014. 
38. YÜCE, Abdülhakim, Şehitlik ve Şehitlerin Hayatı, Işık Yayınları, İstanbul 2004.  
39. ELEKTRONİK KAYNAKLAR
40. 18  Mart  Gününün  Şehitler  Günü  ve  19  Eylül  Gününün  Gaziler  Günü  İlan  Edilmesi  Hakkında  Kanun,  http://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.4768.pdf,    16  Temmuz 2014.
41. BASRİ,  Hasan,  “Türklerde  “Kut”  Kavramı  ve  Osmanlılar’ın  Kutsiyet  Elde  Etme  Çabaları”, Akademik Bakış (Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler E-Dergisi), S.  7,  Eylül  2005,  s.  4.  (Çevrimiçi)  http://www.akademikbakis.org/eskisite/pdfs/7/ kutahya.pdf, Erişim Tarihi: 18 Temmuz 2014.
42. “Bir  Şehit  Ağacı  Daha”,  http://www.sehitgazihaber.com/haber/60/bir-sehit-agaci-daha. html,  7 Haziran 2014. 
43. “Haydi  GFB   Edirnekapı  Şehitliği’ne..  #cumartesiedirnekapisehitlige”,  https://www. facebook.com/events/207461132659843/,  7 Haziran 2014.
44. “Motosiklet  Grupları  Şehitleri  Andı”,  http://eceabatrehberi.com/eceabat/eceabat- haberleri/485-motosiklet-gruplari-sehitleri-andi.html,   7  Haziran  2014.
45. Oya  Armutçu,  “Şehit  Ağacı”,  http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/12913301.asp    7  Haziran 2014.
46. TDK  Güncel  Türkçe  Sözlük,  http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_ gts&arama=gts&guid=TDK.GTS.536781260c4b20.65567853,.
47. “T.M.P 29 Ekim Korteji Duyurusu”, http://tmp.gen.tr/2013/10/01/cumhuriyet-kortejine- katilim-4000-motosiklet/  7 Haziran 2014. SÖZLÜ KAYNAKLAR
48. ALTUNDAĞ,  Safiye:  Şehidin  annesi,  Yaşı  58  (1955),  Malatya  Pötürge,  ev  hanımı,  27.09.2013’te  Edirnekapı  Şehitliği’nde  Zeynep  Türksever  tarafından  yapılan  görüşme.
49. ALUZ, Sevim Oskay: Şehidin annesi, Yaşı 79 (1934), İstanbul, ev hanımı, 05.04.2013’te  Edirnekapı Şehitliği’nde Zeynep Türksever tarafından yapılan görüşme.
50. BAYHATUN Emine: Şehidin annesi, Yaşı 60 (1953), Malatya, ev hanımı, 21.06.2013’te  Edirnekapı Şehitliği’nde Zeynep Türksever tarafından yapılan görüşme.
51. CÖMERT, Maksude: Şehidin annesi, Yaşı 49 (1964), Erzurum, ev hanımı, 31.05.2013’te  Edirnekapı Şehitliği’nde Zeynep Türksever tarafından yapılan görüşme.   
52. IŞIK,  Zeynep:  Şehidin  annesi,  Yaşı  59  (1954),  Malatya,  ev  hanımı,  07.08.2013’te  Edirnekapı Şehitliği’nde Zeynep Türksever tarafından yapılan görüşme.
53. KAYA, Saniye Şehidin annesi, Yaşı 66 (1946), Kars, ev hanımı, 24.10.2012’de İstanbul,  Edirnekapı Şehitliği’nde, Zeynep Türksever tarafından yapılan görüşme. 
54. KOÇ,  Nuran:  Şehidin  annesi,  Yaşı  50  (1963),  Trabzon,  ev  hanımı,  21.03.2013’te  Edirnekapı Şehitliği’nde Zeynep Türksever tarafından yapılan görüşme.
55. SAĞIR, Seniha: Şehidin annesi, Yaşı 64 (1948), Çankırı Çömlekçiler Köyü, ev hanımı,  24.10.2012’de  Edirnekapı  Şehitliği’nde  Zeynep  Türksever  tarafından  yapılan  görüşme. 
56. SELAMET, Feride: Şehidin annesi, Yaşı 66 (1947), Manastır, ev hanımı, 22.03.2013’te  Edirnekapı Şehitliği’nde Zeynep Türksever tarafından yapılan görüşme.
57. TOPÇU,  Özden:  Şehidin  annesi,  Yaşı  60  (1952),  Bolu,  ev  hanımı,  26.10.2012’de  Edirnekapı Şehitliği’nde Zeynep Türksever tarafından yapılan görüşme.
58. VARDAR, Nezafet: Şehidin annesi, Yaşı 65 (1948), Yugoslavya, ev hanımı, 26.10.2012’de  Edirnekapı Şehitliği’nde Zeynep Türksever tarafından yapılan görüşme.
59. YILMAZ,  Zinet:  Şehidin  annesi, Yaşı  51  (1961), Ardahan,  ev  hanımı,  24.10.2012’de  Edirnekapı Şehitliği’nde Zeynep Türksever tarafından yapılan görüşme.