Türkçede Sözcük Birliklerinin Ayrımı: Ölçüt Temelli Bir İnceleme

Öz

Bu çalışma, Türkçede sık kullanılan dört temel sözcük birliği türü olan kelime grubu, eşdizimlilik, birleşik sözcük ve deyimleri çeşitli dilsel ölçütler çerçevesinde incelemeyi amaçlamaktadır. Sözcük birliklerinin birbirinden ayrımında kullanılan anlam şeffaflığı, kalıplaşma, biçimbilimsel yapı, sesbilimsel özellikler, sözdizimsel dağılım, yazım biçimi, sözlükselleşme ve üretkenlik gibi ölçütler detaylı olarak ele alınmıştır. Her yapı türü, bu ölçütler açısından analiz edilmiş ve özellikle geçişken yapılar üzerine yoğunlaşılmıştır. Bulgular, sözcük birliklerinin katı kategorilerden ziyade bir süreklilik içinde değerlendirilebileceğini ortaya koymuştur. Bu bağlamda, dil öğretimi, sözlükbilim ve doğal dil işleme alanlarına katkı sağlanması hedeflenmiştir. Çalışmanın sonunda ölçütlere dayalı bir sınıflama önerisi sunulmuş ve dilsel yapılar arasındaki ayrımı belirginleştirmeye yönelik çıkarımlarda bulunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Sözcük birlikleri
• birleşik sözcük
• eşdizimlilik
• deyim
• kelime grubu
• ölçütler
• sözlükselleşme

Distinguishing Word Combinations in Turkish: A Criterion-Based Analysis

Öz

This study aims to investigate four common types of lexical combinations in Turkish, namely word groups, collocations, compound words, and idioms, within the framework of various linguistic criteria. Criteria, such as compositionality, fixity, morphological structure, phonological features, syntactic distribution, orthographic form, lexicalization, and productivity, were comprehensively analyzed. Each type of lexical unit was evaluated in relation to these criteria, highlighting key differences and overlaps. Findings showed that these structures existed on a continuum rather than within strictly separated categories. While idioms demonstrated full opacity and fixity, collocations exhibited flexibility and semantic transparency. Compound words show varying degrees of lexicalization and were often identified through their morphological and phonological behavior. Word groups displayed syntactic expandability and productivity. The results suggest that no single criterion is sufficient for determining the category of a lexical unit, and instead, a combination of multiple indicators provides a more accurate classification. This multifaceted approach contributes to a clearer understanding of Turkish lexical units and provides practical benefits for language teaching, lexicography, and computational linguistics.

Anahtar Kelimeler

• Lexical combinations
• compound words
• collocations
• idioms
• phrases
• linguistic criteria
• lexicalization

Kaynakça

1. Akşehirli, Soner. “Türkçe'de ad+ad(s)I Biçimindeki Ad Bileşiklerinin Sözlükselleşmesi.” 26. Ulusal Dilbilim Kurultayı Bildirileri, Süleyman Demirel Üniversitesi, 2012, 21–31. google scholar
2. Bauer, Laurie. Introducing Linguistic Morphology. 2nd ed., Edinburgh University Press, 2012. google scholar
3. Bauer, Laurie. Compounding. Cambridge University Press, 2017. google scholar
4. Cacciari, Cristina. "The Place of Idioms in a Literal and Metaphorical World." Idioms: Processing, Structure, and Interpretation içinde, editörler Cristina Cacciari ve Patrizia Tabossi, 27-56. Lawrence Erlbaum Associates, 1993. google scholar
5. Çürük, Yasemin. “Türkçede Birleşik Sözcükler (İsimler).” Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi, 2017. Ulusal Tez Merkezi (453145). google scholar
6. Çürük, Yasemin. “Birleşik Sözcük mü Öbek mi?” Türkoloji Dergisi 23, no. 1 (2019): 105–122. google scholar
7. Demircan, Ömer. “Bileşik Sözcük ve Bileşik Sözcüklerde Vurgu.” Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1977. google scholar
8. Donalies, E. Grammatik des Deutschen im europäischen Vergleich: Kombinatorische Begriffsbildung. Mannheim: Institut für deutsche Sprache, 2004. google scholar

9. Doğan, Nuh, Ahmet Dağlı ve Betül Güvendi. “Türkçede Sözcük Demetleri: Kuram ve Uygulama.” Korkut Ata Türk Dünyası Uygulama ve Araştırma Merkezi Dergisi 6, no. 2 (2023): 319–338. google scholar
10. Flores d'Arcais, Giovanni B. "The Comprehension and Semantic Interpretation of Idioms." Idioms: Processing, Structure, and Interpretation içinde, editörler Cristina Cacciari ve Patrizia Tabossi, 78-98. Lawrence Erlbaum Associates, 1993. google scholar
11. Ganiyev, Fuat A. Tatarcada Birleşik Kelime Teşekkülü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2010. google scholar
12. Glucksberg, Sam. Understanding Figurative Language: From Metaphors to Idioms. Oxford University Press, 2001. google scholar
13. Göğüş, B. “Türkçe’de Bileşik Kelime Oluşumu ve Nasıl Yazılması Gerektiği.” Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten 10 (1963): 245–264. google scholar
14. Göksel, Aslı, and Celia Kerslake. Turkish: A Comprehensive Grammar. London: Routledge, 2005. google scholar
15. Karadağ, Bilge Merve. “Yabancılara Türkçe Öğretiminde Eşdizimlilik: Bir Model Önerisi.” Dilbilim Dergisi 34 (2020): 27–56. https://doi.org/10.26650/jol.2020.003 google scholar
16. Kecskes, Istvan. "Is the Idiom Principle Blocked in Bilingual L2 Production?" In Bilingual Figurative Language Processing, ed. Roberto Heredia ve Anna Cieslicka, 28–53. Cambridge University Press, 2015. google scholar
17. Kecskes, Istvan. "The Idiom Principle in English as a Lingua Franca." Belgrade English Language and Literature Studies 8 (2016): 23–50. https://doi.org/10.18485/bells.2016.8.2. google scholar
18. Levi, Susannah. Intonation in Turkish: The Realization of Noun Compounds and Genitive Possessive NPs. Manuscript, University of Washington, 2002. google scholar
19. Marchand, Hans. The Categories and Types of Present-Day English Word-Formation: A Synchronic-Diachronic Approach. 2nd ed. München: C.H. Beck, 1969. google scholar
20. Metcalf, Allan. Predicting New Words: The Secrets of Their Success. Boston: Houghton Mifflin, 2002. google scholar
21. Nesselhauf, Nadja. Collocations in a Learner Corpus. John Benjamins Publishing, 2005. google scholar
22. Salazar, David. “Lexical Bundles in Native and Non-Native Scientific Writing.” ELT Journal 69, no. 4 (2014): 473–486. google scholar
23. Sarı, İsa. "Türkiye Türkçesindeki Birleşik Sözcüklerin Merkezlilik Odağında Sınıflandırılması." Dil Araştırmaları, no. 18 (Bahar 2016): 199–217. google scholar
24. Sinclair, John. Corpus, Concordance, Collocation. Oxford University Press, 1991. google scholar
25. Singleton, David ve Joanna Leśniewska. "Phraseology: Where Lexical and Syntax Conjoin." Research in Language and Education: An International Journal [RILE] 1, no. 1 (2021): 46–58. google scholar
26. Uzun, Nadir Engin. Biçimbilim: Temel Kavramlar. Papatya Yayıncılık, 2006. google scholar
27. Vetchinnikova, Svetlana. Second Language Lexis and the Idiom Principle. PhD diss., University of Helsinki, 2014. google scholar