Seeing the Fish in The Beloved’s Face: An Assessment of The Fish as theMüşebbehün-Bih of The Eyebrow in Classical Persian and Turkish Literatures

Öz

Simile, long recognized as a foundational art of comparison, functions as one of the most prominent expressive techniques in classical literary traditions. In poetic contexts, teşbîhât treatises systematically identify the objects to which the beloved’s physical features might be likened, thereby establishing a repertoire of conventional attributes that poets are expected to employ in praise poetry. Within the scope of Eastern literatures, the most robust and most sustained literary interaction occurs between Persian and Turkish poetic cultures. Although scholarly discourse frequently underline the predominantly one-directional nature of this exchange, the contributions of Turkish poets to the poetic heritage inherited from Persian literature remain comparatively underexplored. Consequently, Enîsü’l-Uşşâk, a classical Persian simile treatise, together with its Ottoman counterparts, provides a productive framework for examining the nuanced distinctions between these closely interconnected traditions. Focusing on the fish as the müşebbehün-bih for the eyebrow within both literary systems offers insight into convergences as well as notable divergences. The present study shows that the eyebrow–fish comparison is absent in Persian poetry, yet becomes an increasingly established mazmun in Ottoman verse, as demonstrated through specific textual examples. The semantic layers embedded in these examples illuminate the broader associative field in which the fish operates within the poetic imagination. The fact that the corresponding couplets appear from the fifteenth century onward -whereas the comparison remains unattested in preceding eras- adds a significant diachronic dimension to the analysis. Moreover, the premise that Istanbul profoundly influenced the development of this mazmun encourages interpretations that emphasize the dynamic interplay between urban culture and literary innovation.

Anahtar Kelimeler

• Simile
• Eyebrow
• Fish
• Poem
• Istanbul

Sevgilinin Yüzünde Balık Görmek: Klasik Fars ve Türk Edebiyatları’nda Kaşın Müşebbehün-Bihi Olarak Balığın Görünümleri Üzerine Bir Değerlendirme

Öz

Bir benzetme sanatı olan teşbih, klasik edebiyatlarda şairler tarafından sıkça başvurulan bir ifade yoludur. Şiirde sevgilinin uzuvları betimlenirken nelere benzetilebileceği ise teşbîhât risalelerinde gösterilerek şairlerin sevgiliyi överken referans alacakları sıfatlar bir önkabule bağlanmıştır. Şark edebiyatları içinde birbiriyle en yoğun ve etkili edebî alışverişi Fars ve Türk şairleri arasında görmekteyiz. Akademik çalışmalarda bu alışverişin genelde tek yönlü olduğu vurgulanırken Fars şiirinden alınan edebî mirasın üzerine Türk şairlerinin yaptığı katkılardan pek bahsedilmez. Bu yüzden klasik Fars edebiyatı sahasında yazılan bir teşbih risalesi olarak Enîsü’l-Uşşâk ve onun klasik Türk edebiyatındaki takipçisi olan eserler bu iki kardeş edebî mesleğin farklılıklarını anlamada yol gösterici olmaktadır. Bu doğrultuda kaşın müşebbehün-bihi olarak balığın bu iki edebî ekoldeki varlığını araştırmak benzerlikler kadar farklılıkları da bulmamızı sağlayacaktır. Çalışmada kaş-balık teşbihinin Fars şiirinde olmadığı ispatlanırken Osmanlı şiirinde zamanla nasıl güçlü bir mazmun hâlini aldığı örneklerle anlatılmıştır. Tespit edilen örneklerin sunduğu anlam katmanları, balığın şair muhayyilesindeki çağrışımlarını keşfetmemize yardımcı olmaktadır. Örnek beyitlerin XV. yüzyıl ve sonrasına ait olup klasik öncesi dönemde kaş-balık benzerliğinin işlenmemesi, karşılaştırmanın yeni bir boyut kazanmasını temin etmektedir. Bu mazmunun ortaya çıkmasında İstanbul’un büyük bir etkisi olduğu fikriyle şehir ve mazmun ilişkisi farklı perspektiflerden hareketle yorumlanmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Teşbih
• Kaş
• Balık
• Şiir
• İstanbul

Kaynakça

1. Açıkgöz, Cenk. “Klasik Türk Şiirinde Balık”. TEKE Dergisi, no.8-1 (2019): 197-229. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/685502 google scholar
2. Açıkgöz, Cenk. “Klasik Türk Şiirinde Deniz Kızı”. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, no.44 (2020): 687-713. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1066914 google scholar
3. Aksu, Belgin Tezcan. “Sekizinci Yüzyıldan Günümüze Takvimlerimiz”. Türklad, 2. cilt, no. 1 (2018): 411. https://dergipark.org.tr/tr/pub/turklad/article/426107 google scholar
4. Alap, Mustafa Sarper. “Klasik Türk Şiiri ve Urdu Klasik Şiirinde Sevgilinin Güzellik Unsurları”. ASR Journal, no.24 (2021): 972-982. https://asrjournal.org/files/asrjournal/153350242_25.%206_25.%20ID263_Alap_972-982.pdf google scholar
5. Aydın Yağcıoğlu, Songül. “Fuzûlî ve Bâkî Divanlarının Karşılaştırılması”. Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi, 2009. Ulusal Tez Merkezi (262615). google scholar
6. Azmizâde Hâletî. Azmizâde Hâletî Dîvânı. Yay. Haz. Bayram Ali Kaya. Kültür ve Turizm Bakanlığı; Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2017. google scholar
7. Bilinmiyor. Mecmû‘a-i Nazâ’ir Berlin Devlet Kütüphanesi (Staatsbibliothek Zu Berlin) Ms. Or. Oct. 3652. Yay. Haz. Orhan Kaplan, Özgür Kıyçak, Bedriye Gülay Açar Çalık. Paradigma Akademi Yayınları, 2023. google scholar
8. Cendeler, Pınar. “Ayasofya’nın Sembolizm Açısından İncelenmesi”. Yüksek Lisans tezi, Ege Üniversitesi, 2019. Ulusal Tez Merkezi (792436). google scholar

9. Çeltik, Halil. “Rumeli Şairlerinin Klâsik Türk Şiirine Katkıları”. Turkish Studies, no.4/8 (2009): 804-824. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.979 google scholar
10. Doğan, Faruk. “Osmanlı’da Boğaziçi’nde Balıkçılık (18. Yüzyıl-20. Yüzyıl)”. Tarih Okulu Dergisi, no.X (2011): 39-57. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/144807 google scholar
11. Edirneli Nazmî. Mecma‘u’n-Nezâ’ir. Yay. Haz. M. Fatih Köksal. Kültür ve Turizm Bakanlığı; Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2017. google scholar
12. Eliaçık, Muhittin. “Bayvera Devlet Kütüphanesinde Mahbuba Ait Benzetme Lafızlarını Açıklayan Bir Risale”. İlmî Araştırmalar, no.25 (2008): 57-67. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/73629 google scholar
13. Eliaçık, Muhittin. “Bayvera Devlet Kütüphanesinde Mahbubun Sıfatlarına Dair Risale Miftâhü’t-Teşbih’ten İntihal mi”. İlmî Araştırmalar, no.21 (2009): 239-280. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3172969 google scholar
14. Enverî, Hasan. Ferheng-i Füşürde-i Sühan II. Sühan, 1382. google scholar
15. Erdoğan, Mustafa. “Kabûlî İbrahim Efendi, Hayatı, Edebî Kişiliği ve Divanı (İnceleme-Tenkitli Metin-Dizin)”. Doktora tezi, Gazi Üniversitesi, 2008. Ulusal Tez Merkezi (218953). google scholar
16. Erkebay, Cem ve Nurdoğan Rigel. “Boğaziçi Medeniyeti’nde Balık Kültürü ve Lüfer”. Üsküdar Üniversitesi Etkileşim Dergisi, no.3 (2019): 28-53. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/710896 google scholar
17. Erünsal, İsmail E. “Muʻîdî’nin Miftâhü’t-Teşbîh’i”. Osmanlı Araştırmaları Dergisi 7-8, no.7-8 (1988): 215-272. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/112717 google scholar
18. Ferîdüddîn-i Attâr. Tezkiretü’l-Evliyâ. Yay. Haz. Reynold A. Nicholson. İntişârât-ı Esâtîr, 1379. google scholar
19. Garâmî. Dîvân. Yay. Haz. Fatih Başpınar. Yedirenk Kitapları, 2013. google scholar
20. Gelibolulu Sürûrî. Gelibolulu Sürûrî Dîvânı. Yay. Haz. Niyazi Ünver. Kültür ve Turizm Bakanlığı; Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2020. google scholar
21. Gültekin, Hasan. “Mecmû‘a-i Nezâyir (Transkripsiyonlu Metin)”. Yüksek Lisans tezi, Pamukkale Üniversitesi, 2000. Ulusal Tez Merkezi (94502). google scholar
22. Günaydın, Elif. “İsmetî Divanı (İnceleme-Metin-Dizin)”. Yüksek Lisans tezi, Uludağ Üniversitesi, 2020. Ulusal Tez Merkezi (649978). google scholar
23. Gündüz, Elif. “Meylî Dîvânı Tahlîli”. Yüksek Lisans tezi, Giresun Üniversitesi, 2018. Ulusal Tez Merkezi (522541). google scholar
24. Güneş, Murat. “Manastırlı Celâl Bey Dîvânı (İnceleme-Metin)”. Yüksek Lisans tezi, Cumhuriyet Üniversitesi, 2013. Ulusal Tez Merkezi (349237). google scholar
25. Hafî. Dîvân-ı Hafî. Yay. Haz. Ersen Ersoy. TÜBA Yay., 2021. google scholar
26. Hâlet Mehmed Said Efendi. Dîvân. Yay. Haz. Seyyid Mehmed Nâ’il. Takvîmhâne-i ‘Âmire, 1258. google scholar
27. Hayal, Züleyha. “Ahmed Paşa Dîvân (İnceleme-Tenkitli Metin-Çeviri-Sözlük)”. Doktora tezi, Marmara Üniversitesi, 2022. Ulusal Tez Merkezi (778691). google scholar
28. Hüdâyî. Dîvân. Yay. Haz. Mustafa S. Kaçalin. Türk Dil Kurumu Yayınları, 2016. google scholar
29. Kadaş, Sercan. “Kemalpaşazâde’nin Teşbîhât Risalesi”. İstanbul Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, no.65-2 (2025): 357-378. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4528539 google scholar
30. Karamanlı Aynî. Karamanlı Aynî Dîvânı. Yay. Haz. Ahmet Mermer. Kültür ve Turizm Bakanlığı; Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2020. google scholar
31. Koç, Murat. “Yeni Türk Edebiyatı’nda Boğaziçi ve Boğaziçi Medeniyeti”. Doktora tezi, Marmara Üniversitesi, 1998. Ulusal Tez Merkezi (74202). google scholar
32. Konyalı, İbrahim Hakkı. Âbideleri ve Kitâbeleri İle Karaman Tarihi Ermenek ve Mut Âbideleri. Baha Matbaası, 1967. google scholar
33. Korkut, Gülçiçek. “Dîvân-ı Le’âlî (İnceleme-Metin)”. Yüksek Lisans tezi, Hacettepe Üniversitesi, 2004. Ulusal Tez Merkezi (144336). google scholar
34. Kutbî Muhammed b. Muhammed b. Kutbeddîn el-İznikî. Hevesnâme. Milli Kütüphane, yazma no: 439. google scholar
35. Lâmi‘î Çelebi. Lâmi‘î Çelebi Dîvânı. Yay. Haz. Hamit Bilen Burmaoğlu. Yıldırım Belediyesi Kültür Yayınları, 2023. google scholar
36. Mecmû‘a-i Eş‘âr. Millî Kütüphane. Yz. A 1694. google scholar
37. Muhammed Abdülganî Hân Sâhib Ganî. Armağân-ı Âsafî. Yay. Haz. Muhammed Abdülhamîd Hân-Seyyid Gafûru’z-zamân. Matbaa-i Kâdirî-i Agra, 1903. google scholar
38. Muhammed b. Ömer er-Râdûyânî. Tercümânü’l-Belâga. Yay. Haz. Ahmet Ateş. İstanbul Üniversitesi; Edebiyat Fakültesi Yay., 1949. google scholar
39. Muhammed Pâdişâh Şâd. Ferheng-i Müterâdifât ve Istılâhât. Yay. Haz. Bîjen Terakkî. İntişârât-ı Kitâb-fürûşî-i Hayyâm, 1346. google scholar
40. Nev‘î. Divan. Yay. Haz. Mertol Tulum-M. Ali Tanyeri. İstanbul Üniversitesi; Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1977. google scholar
41. Özkan, Mazlum. “İznikli Kutbî’nin Heves-nâme’si Üzerine Bir İnceleme”. Yüksek Lisans tezi, Kırıkkale Üniversitesi, 2019. Ulusal Tez Merkezi (602150). google scholar
42. Pektaş, Mehmet. “XIV. Yüzyıl Divan Şiirinde Sevgiliye Dair Benzetmeler”. Yüksek Lisans tezi, Gazi Üniversitesi, 2011. Ulusal Tez Merkezi (278855). google scholar
43. Recâîzâde Mahmûd Ekrem. Ta‘lîm-i Edebiyyât. Yay. Haz. Furkan Öztürk. DBY Yayınları, 2016. google scholar
44. Reşîdüddîn-i Vatvat. Dîvân-ı Reşîdüddîn-i Vatvat bâ-Kitâb-ı Hadâyıku’s-Sihr fî Dakâyıkı’ş-Şi‘r. Yay. Haz. Sa‘îd-i Nefîsî. Kitâbhâne-i Bârânî, 1339. google scholar
45. Saraç, Ahmet Emin. “Hâfız, Fuzûlî ve Bâkî’nin Gazellerinde Sevgili Tasviri”. Doktora Tezi, İstanbul Medeniyet Üniversitesi, 2023. Ulusal Tez Merkezi (837547). google scholar
46. Sehî Bey. Sehî Bey Dîvânı. Yay. Haz. Hakan Yekbaş. Kültür ve Turizm Bakanlığı; Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2020. google scholar
47. Selvi, Muhammed. “Ümîdî, Hayatı, Eserleri, Edebi Kişiliği ve Dîvânı”. Yüksek Lisans tezi, Afyon Kocatepe Üniversitesi, 2008. Ulusal Tez Merkezi (219839). google scholar
48. Siyalkûtî Mel Vâreste. Mustalahâtu’ş-Şu‘arâ. Yay. Haz. Sîrûs Şemîsâ. İntişârât-ı Firdevs, 1380. google scholar
49. Şafak, Yakup. “Sürûrî’nin Bahrü’l-Ma‘ârif’i ve Enîsü’l-‘Uşşâk ile Mukayesesi”. Doktora tezi, Atatürk Üniversitesi, 1991. Ulusal Tez Merkezi (367347). google scholar
50. Şahin, Kürşat Şamil. “Sevgilinin Güzellik Unsurlarından Saç, Kaş, Kirpik, Hat”. Yüksek Lisans tezi, Kırıkkale Üniversitesi, 2009. Ulusal Tez Merkezi (261309). google scholar
51. Şefîiyyûn, Saîd. “Mirâtü’l-cemâl-hâ-yı Fârisî Nev‘-şinâsî ve Nüsha-şinâsî Yekî ez-Zîr-gûne-hâ-yı Serâpâ-nâme-serâyî”. Mecelle-yi Şi‘r-pijûhî (Bûstân-ı Edeb), no.4 (1402): 87-112. 10.22099/JBA.2023.47377.4396 google scholar
52. Şefîiyyûn, Saîd. “Serâpâ; Yekî ez-Envâ‘-ı Edebî-i Garîb-i Fârisî”. Costârhâ-yı Edebî Mecelle-i İlmî, no.170 (1389): 147-174. https://jls.um.ac.ir/article_29716.html google scholar
53. Şerefüddîn-i Râmî. Enîsü’l-‘uşşâk (Klasik Doğu Edebiyatlarında Sevgiliyle İlgili Mazmunlar). çev. Turgut Karabey, Numan Külekçi, Habib İdris. Ecdâd Yayınları, 1994. google scholar
54. Şerefüddîn-i Râmî. Enîsü’l-‘uşşâk ve Çend Âsâr-ı Dîger. Yay. Haz. Muhsin Kiyânî. İntişârât-ı Revzene, 1376. google scholar
55. Şerefüddîn-i Râmî. Enîsü’l-‘uşşâk. Yay. Haz. Abbas İkbâl. Şirket-i Sihâmî; Encümen-i Neşr-i Âsâr-ı Îrân, 1325. google scholar
56. Şerîfî. Hadîkatu’l-Fünûn. Yay. Haz. Mücahit Kaçar. Okur Akademi Yayınları, 2012. google scholar
57. Telli, Burak. “Kenzü’s-Sıhhatü’l-Ebdâniyye Eser-i Mürşid-i Osmâniyye İnceleme-Metin-Gramatikal Dizin-Tıpkıbasım”. Doktora tezi, Adıyaman Üniversitesi, 2017. Ulusal Tez Merkezi (460471). google scholar
58. Undu, Sevda. “Fehîm-i Kadîm Dîvânı’nda Sevgili ve Sevgilinin Güzellik Unsurları”. Yüksek Lisans tezi, Afyon Kocatepe Üniversitesi, 2007. Ulusal Tez Merkezi (206186). google scholar
59. Uysal Bozaslan, Seda. “Hadîkatu’l-Fünûn’un Teşbih Kısmının Enîsü’l-Uşşâk ve Miftâhu’t-Teşbîhle Karşılaştırılması”.
60. Gazi Türkiyat Dergisi, no.17 (2015): 135-146. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1995836 google scholar
61. Üst, Sibel. “Edirneli Nazmî Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin)”. Doktora tezi, Atatürk Üniversitesi, 2011. Ulusal Tez Merkezi (304058). google scholar
62. Yıldız, Fatma. “Mebâni’l-İnşâ-Cild-i Evvel”. Yüksek Lisans tezi, Adnan Menderes Üniversitesi, 2016. Ulusal Tez Merkezi (435890). google scholar
63. Yılmaz, Sinan. Paganizm’den Hıristiyanlığa Geçmiş Semboller (I. ve V. Yüzyıl). İksad, 2022. google scholar
64. Zâtî. Zatî Divanı Gazeller Kısmı II. Cilt. Yay. Haz. Ali Nihad Tarlan. İstanbul Üniversitesi; Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1970. google scholar