Hiyerarşi ve Sarayın Temsili Bağlamında Sultan Mehmed Reşad’ın Kadınefendilerinin Haremdeki Konumları

Öz

19. yüzyılla birlikte oluşan yeni toplumsal anlayış, büyük kentlerde aile yapısını kuşatırken köklü dönüşümler ifadesi bu ortamı izah eder. II. Meşrutiyet perspektifinden Sultan Mehmed Reşad’ın sarayına bakıldığında unutulmaması gereken önemli bir nokta; valide sultanın olmadığı bir haremden bahsedildiğidir. Buradan hareketle, haremde hiyerarşi bağlamında kadınefendilerin kökenleri ve saraya gelişleri tartışılacaktır. Kadınefendilerin sarayı temsil vazifeleri çözümlenirken, aslında bu köklü müessesenin son şeklini görmeye çalışacağız. Saray dışında, sosyal yaşam içerisinde kadınefendilerin statüsü de ele alınacaktır. Haremde ve saray dışında mekân ziyaretlerinin bize neler söylediğine kapı aralayacağız. Onların haremdeki gündelik yaşantılarının uzantısında sosyal hayata katılma pratikleri, çalışmaya dâhil edilecektir. Sultan Mehmed Reşad’ın eşleri, Osmanlı toplumundaki kadının statüsü ve bu statünün değişen dinamikleri bağlamında değerlendirilecektir.

Anahtar Kelimeler

• Sultan Mehmed Reşad
• Kadınefendi
• Harem
• Dolmabahçe Sarayı
• Temsil

The Status of Sultan Mehmed Reşad’s Kadınefendis in the Harem: Hierarchy and Palace Representation

Öz

The 19th century marked significant social transformations, particularly in the structure of family life in major cities, reflecting the broader currents of change. When examining Sultan Mehmed Reşad’s palace during the Second Constitutional Era, a key point to consider is the absence of a vâlide sultan (queen mother) in the harem. This study explores the origins of the kadınefendis (consorts) and their integration into palace life within the hierarchical structure of the harem. By analyzing the kadınefendis’ roles in representing the palace, this research seeks to provide insight into the final form of this long-established institution. The study also examines the status of the kadınefendis in social life beyond the palace walls, drawing attention to the significance of their visits to various locations both within and outside the harem. These activities will be analyzed as extensions of their daily lives, highlighting their participation in the broader social fabric. Furthermore, the study situates Sultan Mehmed Reşad’s consorts within the context of women’s status in Ottoman society, exploring how their roles reflect the evolving dynamics of gender and social hierarchy during this transformative period.

Anahtar Kelimeler

• Sultan Mehmed Reşad
• kadınefendi
• harem
• Dolmabahçe Palace
• Representation

Kaynakça

1. 1. Arşiv Kaynakları: google scholar
2. 1.1. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA): google scholar
3. Bâb-ı Asâfi Hanedan Defterleri (A. DVNSHND.d) google scholar
4. Hazîne-i Hâssa Defter (HH.d) google scholar
5. Hazîne-i Hâssa İrâde (HH.İ.) google scholar
6. Hariciye Nezâreti Siyasi (HR.SYS) google scholar
7. İrâde Husûsi (İ.HUS) google scholar
8. Mâbeyn Dosya (MB) google scholar

9. Mâbeyn İrâde (MB.İ) google scholar
10. Topkapı Sarayı Masraf Defterleri (TSMA.E) google scholar
11. Yıldız Askerî Maruzat (Y.PRK.ASK) google scholar
12. Yıldız Hazne-i Hâssa (Y.PRK.HH.) google scholar
13. 1.2. Dolmabahçe Sarayı Arşiv: google scholar
14. Milli Saraylar Halife Abdülmecid Efendi Kütüphanesi google scholar
15. 2. Süreli Yayınlar: google scholar
16. İkdam google scholar
17. Tanin google scholar
18. Peyâm google scholar
19. 3. Araştırma Eserler: google scholar
20. “Hurşid Paşa’nın Saray Hâtıraları”, Hayat Tarih Mecmuası, S. 5, Haziran 1965, s. 60-64. google scholar
21. Açba, Harun: Kadınefendiler (1839-1924), Profil Yayıncılık, İstanbul, 2007. google scholar
22. Açba, Leyla: Bir Çerkes Prensesinin Harem Hatıraları, haz. Harun Açba, L&M, İstanbul, 2004. google scholar
23. Akyıldız, Ali: “Herkesin Bildiği Sır: Osmanlı Toplumunda ve Padişah Hareminde Gayrimeşru Köle ve Cariyeler”, Journal of Turkish Studies, Türklük Araştırmaları, Festschrift in Honor of Özer Ergenç, I, 2019, s. 177-217. google scholar
24. Akyıldız, Ali: “Kadınefendi”, DİA, C. 24, İstanbul, 2001, s. 94-96. google scholar
25. Akyıldız, Ali: “Son Dönem Osmanlı Padişahlarının Nikâh Meselesi”, Osmanlı İstanbulu, V, 2017, s. 693-712. google scholar
26. Akyıldız, Ali: Anka’nın Son Baharı Osmanlı’da İktisadi Modernleşme ve Uluslararası Sermaye, İletişim Yayınları, İstanbul, 2005. google scholar
27. Akyıldız, Ali: Haremin Padişahı Valide Sultan, Timaş Yayınları, İstanbul, 2017. google scholar
28. Akyıldız, Ali: Mümin ve Müsrif Bir Padişah Kızı Refia Sultan, Kapı Yayınları, İstanbul, 2015. google scholar
29. Akyıldız, Ali: Saray Harem ve Mahrem, Timaş Yayınları, İstanbul, 2019. google scholar
30. Alderson, A.D.: Osmanlı Hanedanının Yapısı, çev. Şefaettin Severcan, İz Yayıncılık, İstanbul, 1998. google scholar
31. Ali Vâsıb Efendi Bir Şehzâdenin Hâtırâtı Vatan ve Menfâda Gördüklerim ve İşittiklerim, haz. Osman Selahaddin Osmanoğlu, YKY, İstanbul, 2004. google scholar
32. Aşıkpaşazâde Tarihi Osmanlı Tarihi (1285-1502), haz. Necdet Öztürk, Bilge Kültür Sanat, İstanbul, 2013. google scholar
33. Demirel, Fatmagül: Dolmabahçe ve Yıldız Saraylarında Son Ziyaretler Son Ziyafetler, Doğan Kitap, İstanbul, 2007. google scholar
34. Deny, J.: “Valide Sultan”, İslam Ansiklopedisi, C. 13, İstanbul, 1986, s. 179-186. google scholar
35. Develi, Aytül: Bir Kadınefendinin Portresi: Servetseza Kadınefendi, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul, 2024. google scholar
36. Hanzâde Sultanefendi, Osmanlı Hanedanı Saray Notları (1808-1908), yay. haz. İsmet Bozdağ, Tekin Yayınevi, İstanbul, 2002. google scholar
37. Harem Histories Envisioning Places and Living Spaces, ed. Marilyn Booth, Duke University Press, Durham and London, 2010. google scholar
38. Harem ve Cariyelik, haz. T. Cengiz Göncü, TBMM Milli Saraylar Daire Başkanlığı, İstanbul, 2011. google scholar
39. Harem’den Sürgüne Bir Osmanlı Prensesi II. Abdülhamid’in Gelini Mislimelek Hanım, İstibdat Döneminin Bilinmeyenlerini Anlatıyor, haz. Nemika Deryal Marşanlıoğlu, İnkılâp Kitabevi, İstanbul, 2011. google scholar
40. İpşirli Argıt, Betül: Hayatlarının Çeşitli Safhalarında Harem-i Hümayun Cariyeleri 18. Yüzyıl, Kitap Yayınevi, İstanbul, 2017. google scholar
41. İrtem, Süleyman Kâni: Meşrutiyetten Mütarekeye (1909-1908), haz. Osman Selim Kocahanoğlu, Temel Yayınları, İstanbul, 2004. google scholar
42. Karateke, Hakan: Padişahım Çok Yaşa, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2017. google scholar
43. Kılıç, Dündar Ali: “Osmanlı Devlet Törenlerinin Topkapı Sarayı’ndan Dolmabahçe Sarayı’na İntikali”, 150. Yılında Dolmabahçe Sarayı Uluslararası Sempozyumu, 2006, s. 41-50. google scholar
44. Korucu Üçüncü, Berna: “Bopal Nevvabı Sultan Cihan Begüm’ün İstanbul Ziyareti ve Osmanlı’ya Gönderdiği Yardımlar”, Journal of Universal History Studies (JUHIS), 2019, s. 251-268. google scholar
45. Kurnaz, Şefika: Cumhuriyet Öncesinde Türk Kadını, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul, 1992. google scholar
46. Kurnaz, Şefika: II. Meşrutiyet Döneminde Kadın, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul, 1996. google scholar
47. Kurnaz, Şefika: Yenileşme Sürecinde Türk Kadını, Ötüken Neşriyat, İstanbul, 2011. google scholar
48. Küçük, Cevdet: “Mehmed V.”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 28, Ankara, 2003, s. 418422. google scholar
49. Mahir Metinsoy, Elif: Birinci Dünya Savaşında Osmanlı Kadınları, İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2023. google scholar
50. Oktar, Tiğinçe: Osmanlı Toplumunda Kadının Çalışma Yaşamı, Bilim Teknik Yayınevi, Eskişehir, 1998. google scholar
51. Osmanoğlu, Ayşe: Babam Abdülhamid, Timaş Yayınları, İstanbul, 2019. google scholar
52. Özbek, Nadir: Osmanlı İmparatorluğu’nda Sosyal Devlet Siyaset, İktidar ve Meşruiyet 1876-1914, İletişim Yayınları, İstanbul, 2002. google scholar
53. Özdemir, Nuray: “I. Dünya Savaşı’nda İstihlak-ı Milli Kadınlar Cemiyeti’nin Faaliyetleri,” Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları, S. 36, 2019, s. 29-47. google scholar
54. Peirce, Leslie: Harem-i Hümayun: Osmanlı İmparatorluğu’nda Hükümranlık ve Kadınlar, çev. Ayşe Berktay, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul, 1996. google scholar
55. Sakaoğlu, Necdet: Bu Mülkün Kadın Sultanları Vâlide Sultanlar, Hâtunlar, Hasekiler, Kadınefendiler, Sultanefendileri, Oğlak Bilimsel Kitaplar, İstanbul, 2008. google scholar
56. Simavî, Lütfi: Son Osmanlı Sarayında Gördüklerim: Sultan Mehmed Reşad Hân’ın ve Halefinin Sarayında Gördüklerim (Osmanlı Sarayı 1909-1918), Örgün Yayınevi, İstanbul, 2004. google scholar
57. Şapolyo, Enver Behnan: Osmanlı Sultanları Tarihi, Rafet Zaimler Yayınevi, İstanbul, 1961. google scholar
58. Şeref, Abdurrahman: “Topkapı Saray-ı Hümâyûnu Harem-i Hümâyûn Dâiresi”, Tarih-i Osmânî Encümeni Mecmuası, C. I, İstanbul, 1911, s. 521-527. google scholar
59. Tarım Ertuğ, Zeynep: “Osmanlı Devlet Teşrifatında Hırka-i Şerif Ziyareti”, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Enstitüsü Dergisi, C. 12, İstanbul, 1998, s. 3745. google scholar
60. Taşkın, Özge: A Biography of An Ottoman Princess: Cemile Sultan (1843-1915), Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Bilgi Üniversitesi Lisansüstü Programlar Enstitüsü, İstanbul, 2020. google scholar
61. Tepekaya, Muzaffer-Kaplan, Leyla: “Hilâl-i Ahmer Hanımlar Merkezi’nin Kuruluşu ve Faaliyetleri (1877-1923)”, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, S.10, 2003, s.150. google scholar
62. Terzi, Arzu: Bezmiâlem Valide Sultan, Timaş Yayınları, İstanbul, 2018. google scholar
63. Terzi, Arzu: Sarayda İktidar Mücadelesi Saray Mücevher İktidar, Timaş Yayınları, İstanbul, 2011. google scholar
64. Toprak, Zafer: Türkiye’de Yeni Hayat İnkılap ve Travma 1908-1928, Doğan Kitap, İstanbul, 2017. google scholar
65. Tugay, Emine Fuat: Bir Aile Üç Asır, çev. Şeniz Türkömer, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2010. google scholar
66. Türkgeldi, Ali Fuat: Görüp İşittiklerim, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1984. google scholar
67. Uçan, Lale: Halife Abdülmecid Efendi Zamanın Ruhunun Peşinde Bir Hanedan Mensubu, Timaş Akademi, İstanbul, 2021. google scholar
68. Uluçay, Çağatay: Harem II, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1992. google scholar
69. Uluçay, Çağatay: Padişahların Kadınları ve Kızları, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1980. google scholar
70. Uşaklıgil, Halid Ziya: Saray ve Ötesi Son Hatıralar, Özgür Yayınları, İstanbul, 1941. google scholar
71. Uşaklıgil, Halit Ziya: “Kralların Ziyareti”, Hatıralar, Vesikalar, Resimlerle Yakın Tarihimiz, S. 23, 1962, s. 212-214. google scholar
72. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı: Osmanlı Devleti’nin Saray Teşkilatı, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1945. google scholar
73. Ünüvar, Safiye: Bir Muallimenin Gözünden Sultan Reşad Sarayı, yay. haz. İbrahim Pazar, Babıali Kültür Yayıncılığı, İstanbul, 2017. google scholar
74. V. Murad’ın Oğlu Selahaddin Efendi’nin Evrak ve Yazıları -II- Hatırat ve Belgeler (Mukayyet), yay. haz. Edhem Eldem, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2021. google scholar
75. Ziya, İzzet: Saraydan Hâtıralar, yay. haz. Ali Birinci-Yücel Yiğit, Kopernik Kitap, İstanbul, 2018. google scholar