An Example Building Of The Art Nouveau Architectural Style In Anatolia: Trabzon Atatürk Mansion

Yıl 2025, Sayı: 48, 151 - 173, 25.12.2025

Temel Sağlam

https://doi.org/10.26650/YTA2025-1487463

https://izlik.org/JA58KP29WJ

Öz

Trabzon is one of the cities that relatively represents the capital style architectural pattern in Anatolia. While the city creates a multinational cultural layer, it also hosts examples of building art built with different art styles. The Atatürk Mansion, built in the southwest of the city, in Soğuksu, which is close to the city but has a plateau climate, is one of these buildings. The mansion was built as a summer house, adhering to the principles of the art nouveau art style. The project architect of the mansion must be D’Aranco, who was appointed as the chief architect by Abdulhamid II after the “Ottoman Exhibition Project” in 1894. The executive architect is Alexander Kakulidis, a native of Trabzon. Atatürk Mansion was built by Levantine Konstantin Kabayanidis and his family between 1906 and 1910. Gazi Mustafa Kemal Atatürk visited the Mansion and stayed here during his visits to Trabzon in 1924, 1930 and 1937. In this study, Trabzon Atatürk Mansion, which reflects the architectural structure features of the capital city, was examined. In addition to its artistic features, the mansion also has historical value.

Anahtar Kelimeler

Trabzon , Ataturk's Mansion , Urban architecture , Art nouveau , Summer resort

Anadolu’da Art Nouveau Mimari Üslubuna Örnek Bir Yapı: Trabzon Atatürk Köşkü

https://izlik.org/JA58KP29WJ

Öz

Anadolu’da başkent üslubu mimari örgüyü nispeten temsil eden şehirlerden biri olan Trabzon, bir yandan çok uluslu bir kültür katmanı oluştururken diğer yandan farklı sanat stilleri ile inşa edilmiş yapı sanatı numunelerini barındırmaktadır. Kentin güneybatısında, şehre yakın ancak yayla iklimi hususiyeti gösteren Soğuksu mevkiinde sayfiye olarak art nouveau üslubu ile yapılmış Atatürk Köşkü bu yapılardan birisidir. 1894 “Osmanlı Sergisi Projesi” sonrasında II. Abdulhamit tarafından baş mimarlığa getirilmiş olan D’Aranco’nun proje müellifi olduğunu düşündüğümüz yapının mimarlığını Alexander Kakulidis yapmıştır. Atatürk Köşkü, Trabzon’da büyük boyutlu farklı yapıların da sahibi olan iş insanı Konstantin Kabayanidis tarafından 1906-1910 yılları arasında yaptırılmıştır. Art nouveaunun malzeme kullanımındaki çeşitlilik ve tekniğinin de sergilendiği Atatürk Köşkü, zeminle birlikte üç katlı olarak inşa edilmiştir. Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün 1924, 1930 ve 1937 yıllarındaki Trabzon ziyaretlerinde bu köşke uğraması ve vasiyetlerinden birisini burada konakladığı sırada yazması yapının bilinirliğini ve değerini artırmıştır. Bu araştırmada, Anadolu’nun Doğu Karadeniz Bölgesindeki Trabzon şehrinde, uluslararası coğrafyada yaygın bir kullanım alanı bulan art nouveau üslubu ile inşa edilen ve eyalet üslubu tanımlamasına aykırı bir örnek yapı incelenmiştir. Ayrıca Atatürk Köşkü tanıtımı ile başkent üslubu yapılaşma örnekleminin ender olduğu Anadolu’da, tarihi arka planının da yönlendirmesi ile gelişen Trabzon kent mimarisine ayrı bir bakış açısı getirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Trabzon , Atatürk Köşkü , Kent mimarisi , Art nouveau , Sayfiye evi

Kaynakça

• AdigüzeL, Hatice, “MimarLarın Kendi EvLeri: Raimondo D’Aronco Örneği”. Sanat Tarihi Yıllığı-Journal of Art History, 32, 2023, s. 1-34. google scholar
• Aktemur, ALi Murat, “ALexandre VaLLaury’nin Karaköy’deki EserLeri”, The Journal of Academic Social Science Studies (JASSS), V 5/I 8, December 2012, s. 37-74. google scholar
• Arrianus, Arrianus’un Karadeniz Seyahati (Arriani Periplus Ponti Euxini), çev. M. ArsLan, Odin YayıncıLık, İstanbuL, 2005, s. 6. google scholar
• AsLan, Zehra, “Atatürk’ün Trabzon’a Yaptığı ZiyaretLer ve BunLarın Trabzon Kamuoyundaki ALgısı”, Atatürk Haftası Armağanı, GeneLkurmay PersoneL BaşkanLığı ATASE Yayını, Ankara, 2016, s. 69-88. google scholar
• AsLan, Zehra ve Okur, Mehmet, “Trabzon Atatürk Köşkü”, 2021, (Çevrimiçi) https://ataturkansikLopedisi.gov.tr, 08 Ekim 2023. google scholar
• Batur, Afife, “İstanbuL Art Nouveau’su”, Tanzimat’tan Cumhuriyete Türkiye AnsikLopedisi, C. 4, İLetişim YayınLarı, İstanbuL, 1985, s. 1086-1089. google scholar
• BirLik, GüLtekin KamiL, “Trabzon Atatürk Köşkü”, Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, 59, 2016, s. 51-71. google scholar
• BirLik, GüLtekin KamiL. “MakbuLe Atadan’ın Mustafa KemaL Atatürk’ün Mirasına YakLaşımı”. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 31/ 92, 2015, s. 77-112. google scholar
• Bostan, M. H., “Trabzon Şehrine YöneLik İskân UyguLamaLarı ve Şehrin Nüfusu (Fetihten 20. YüzyıLa)”, Trabzon’da Fetih ve Şehir, ed. TemeL Öztürk, Trabzon Büyükşehir BeLediyesi KüLtür YayınLarı, Trabzon, 2021, s. 139-171. google scholar
• Bryer, A. ve WinfieLd, D. Karadeniz’in Orta Çağ Dönemi Eserleri ve Topoğrafyası. Çev. İsmaiL Köse. I CiLt. TTK. Ankara, 2020. google scholar
• Eastmond, Antony, “Trebizond’un Cazibesi”, Bizans’ın Öteki İmparatorLuğu, der. A. Eastmond, Koç Üniversitesi AnadoLu MedeniyetLeri Araştırma Merkezi, İstanbuL, 2026. google scholar
• Ekim, Z. EmeL, “SuLtan Mehmed Reşad’ın OğLu Necmeddin Efendi’nin Kuruçeşme’deki YaLısı”, Sultan V. M. Reşad ve Dönemi, C.3, TBMM MiLLi SarayLar Yayını, İstanbuL, 2018, s. 1244-1269. google scholar
• Emecen, F. M., “Şehir ve İdari Yapı: Sancak ve EyaLet Merkezi, Trabzon’da Fetih ve Şehir, der. TemeL Öztürk, Trabzon Büyükşehir BeLediyesi KüLtür YayınLarı, Trabzon, 2021, s. 125-137. google scholar
• EroL, Fatih, “Soğuksu’nun YıLdızı: Atatürk Köşkü”, 2021, (Çevrimiçi), https://www.takagazete.com.tr/soguksunun-yiLdizi-ataturk-kosku, 07 Ekim 2023. google scholar
• Gezgin, Tuncay, Bir Döşeme Süslemesi Örneği Olarak İstanbul Apartman Karoları, Yüksek Lisans Tezi, İstanbuL Üniversitesi SosyaL BiLimLer Enstitüsü, 2007. google scholar
• HaLıcı, Esra, “XVIII-XX. YüzyıLda OsmanLı Sanat Ortamı”, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, S. 69, EyLüL 2020, s. 577-628. google scholar
• Karpov. S. P., Trabzon İmparatorluğu Tarihi, çev. E. Uzun, KüLtür BiLimLeri Akademisi, İstanbuL, 2016. google scholar
• Ksenophon, Anabasis Onbinlerin Dönüşü, çev. O. YarLıgaş, KabaLcı Yayınevi, İstanbuL, 2011. google scholar
• KüçükuğurLu, Murat ve Başkaya, Muzaffer, Sorularla Trabzon Tarihi, Çizgi Kitabevi, Konya, 2019. google scholar
• Öksüz, Hikmet ve Usta, VeyseL, Mustafa Reşit Tarakçıoğlu Hayatı, Hatıratı ve Trabzon’un Yakın Tarihi, Serander YayınLarı, Trabzon, 2008. google scholar
• ÖLekLi, D. Deniz, Art Nouveau’nun Osmanlı’daki Yansıması: Raımondo D’aronco’nun Şeyh Zafir Külliyesi Örneği, Yüksek Lisans Tezi, SüLeyman DemireL Üniversitesi Fen BiLimLeri Enstitüsü, 2015. google scholar
• Salah, Ebru, Sayfıye to Banlıeue: Suburban Landscape Around Anatolian Railways, From Mid-Nineteenth Century to the World War II, google scholar
• Doktora Tezi, Ortadoğu Teknik Üniversitesi SosyaL BiLimLer Enstitüsü, 2013. google scholar
• Strabon, Antik Anadolu Coğrafyası XII-XIII-XIV, çev. A. Pekman, ArkeoLoji ve Sanat YayınLarı, İstanbuL, 1987. google scholar
• TeLLioğLu, İbrahim, Trabzon Rum Devleti 1204-1461, Serander YayınLarı, 2009. google scholar
• Tosun, M., “Trabzon’da SosyaL Hayat (KLasik Dönem)”, Trabzon’da Fetih ve Şehir der. TemeL Öztürk, Trabzon Büyükşehir BeLediyesi KüLtür YayınLarı, Trabzon, 2021, s. 205-217. google scholar
• Tosun, Murat Dursun, “Trabzon’da 1906 TarihLi Bir Ev Yapım izin TaLebi”, (Çevrimiçi), https://muratdursuntosun.wordpress.com/about/, 10 Ekim 2023. google scholar
• Trabzon VaLiLiği, Trabzon’dan Atatürk’e, Özkan Ofset, Trabzon, 1981. google scholar
• Türkiye Cumhuriyeti CumhurbaşkanLığı DevLet ArşivLeri BaşkanLığı OsmanLı Arşivi (BOA), İrade Defter-i Hakani (İ.DFE), Dosya No: 18, GömLek No: 2, s. 4-6. google scholar
• Türkiye Cumhuriyeti CumhurbaşkanLığı DevLet ArşivLeri BaşkanLığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), 272-0-0-10/1-6-2. google scholar
• Uçar, AyşegüL, Süsleme Tasarımı Açısından İzmir Konutlarında Döşeme Karoları, Doktora Tezi, Ege Üniversitesi SosyaL BiLimLer Enstitüsü, 2013. google scholar
• Uspenski, F. I., Trabzon Tarihi Kuruluşundan Fethine Kadar, çev. Enver Uzun, Trabzon: Eser Ofset MatbaacıLık, 2003. google scholar
• Usta, VeyseL ve TuLuk, Ömer İskender, Başlangıçtan Halkevlerine Trabzon’da Tiyatro, Serander YayınLarı, Trabzon, 2017. google scholar
• Usta, VeyseL, Atatürk ve Trabzon, Serander YayınLarı, Trabzon, 2011. google scholar
• Üstün Demirkaya, F. ve Durmuş Öztürk, S. “15-16. YüzyıL Trabzon’unda Fetih”, Toplumsal Değişim ve Din İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 10/3, 2021, 2874-2890. google scholar
• Yavuz, Mehmet, “Trabzon Tarihi Kent Mirasından Bir Grup Yapının Cephe TasarımLarı Üzerine”, XI. Ortaçağ-Türk Dönemi Kazı Sonuçları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Sempozyumu Bildiriler Kitabı, DokuzeyLüL Üniversitesi YayınLarı, İzmir, 2007, s. 427-441. google scholar