Türkiye’de Bir Yahudi Kolonizasyon Denemesi: Bandırma Tekfur Çiftliği Örneği

Öz

Fransız İhtilali sonrasında yayılan milliyetçilik akımı Yahudi toplumunu da etkileyerek Theodor Herzl öncülüğünde Filistin’e yerleşme amacı taşıyan Siyonizm düşüncesini güçlendirmiştir. Bu süreçte kurulan hayır kurumlarından biri olan ve 1891’de faaliyete başlayan Jewish Colonization Agency (JCA), Yahudi göçmenlere yardım etmek amacıyla çeşitli ülkelerde koloniler oluşturmuştur. JCA’nın çabalarıyla Bandırma’daki Tekfur Çiftliği 1913’te satın alınmış ve Romanya ile Rusya’dan gelen Yahudi göçmenler buraya yerleştirilmiştir. Satın alma için 164.450 frank katkı sağlayan JCA, tapuyu yönetiminde bulunan Belçikalı Franz Philippson adına tescil ettirmiştir. Çiftlikte modern tarım tekniklerine hâkim, üretken ve dini değerlere bağlı bir toplum oluşturulması hedeflenmiştir. I. Dünya Savaşı sırasında çiftlik, 5. Orduya bağlı birliklerce işgal edilmiş ve ürünler Çanakkale Cephesi’ne sevk edilmiştir. 1916 ve 1936’daki istimlak girişimleri sonuçsuz kalmış, coğrafi koşullar, tarımsal verimsizlik ve savaş dönemindeki siyasi istikrarsızlık çiftlik yaşamını olumsuz etkilemiştir. II. Dünya Savaşı koşullarıyla 1942’de çiftlik kamulaştırılarak Merinos Yetiştirme Çiftliği’ne devredilmiştir. Çalışmada, 1913-1942 yılları arasında Bandırma’da faaliyet gösteren Tekfur Çiftliği’nin satın alınma süreci, yerleşen aileler, elde edilen ürünler, Çiftliğin istimlakine yönelik girişimler, JCA ile çiftlik sakinleri arasındaki ilişkiler ve 1942 yılında gerçekleşen istimlak süreci, Türkiye ve İsrail’deki arşiv kaynakları kullanılarak ortaya koyulmaya çalışılmış, Bandırma’da Yahudi Kolonisi kurulmasına yönelik girişimin neden başarısız olduğu izah edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Jewish Colonization Agency (JCA)
• Leib Goldenberg
• Falic Herschkovitch
• Bandırma Tekfur Çiftliği
• Zeilik Kant

A Jewish Colonization Attempt in Türkiye: The Case of the Bandırma Tekfur Farm

Öz

Following the French Revolution, rising nationalism also influenced Jewish communities and strengthened the Zionist movement led by Theodor Herzl, which encouraged Jewish settlements in Palestine. In this context, the Jewish Colonization Agency (JCA), founded in 1891, established agricultural colonies to support Jewish immigrants. As part of this initiative, the Tekfur Farm in Bandırma was purchased in 1913 and settled by Jewish immigrants from Romania and Russia. The JCA financed the purchase with 164,450 francs and registered the property under the name of Franz Philippson, a Belgian citizen acting on its behalf. The farm aimed to create a productive agricultural community using modern techniques while preserving religious values. During World War I, Ottoman 5th Army units occupied the farm, and its production was sent to the Çanakkale Front. Expropriation attempts in 1916 and 1936 failed, unfavorable geography, low productivity, and wartime instability undermined the settlement. Ultimately, the farm was nationalized in 1942 and transferred to the Merinos Breeding Farm. Using Turkish and Israeli archival sources, this study analyzes the farm’s establishment, settlement process, agricultural activities, and nationalization to explain the failure of the Jewish settlement in Bandırma.

Anahtar Kelimeler

• Jewish Colonization Agency (JCA)
• Leib Goldenberg
• Falic Herschkovitch
• Bandırma Tekfur Çiftliği
• Zeilik Kant

Kaynakça

1. The Central Archives For The History of The Jewish People (CAHJP), The JewishColonization Association (JCA) Turkey Collection. google scholar
2. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA) google scholar
3. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA) google scholar
4. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşivi (TDA) google scholar
5. Bandırma google scholar
6. Jewish Daily Bulletin google scholar
7. Son Posta google scholar
8. Ağca, Ümran: Tepedelenlizâde Hüseyin Kamil-Hayatı, Edebi Kişiliği, Eserleri, ErciYes UniversitY, Institute of Social Sciences, Department of Turkish Language and Literature, Unpublished Master's Thesis, KaYseri, 2001. google scholar

9. Ahmet Müfid: Tepedelenli Ali Paşa (1744-1822), Matbaa-i Ahmed İhsan, İstanbul, 1324. google scholar
10. Arslan, Ali: Avrupa’dan Türkiye’ye İkinci Yahudi Göçü, Truva YaYınları, İstanbul, 2006. google scholar
11. AYdın, Mehmet Korkud: “Dönemin Basınına Göre Varlık Vergisi UYgulaması”, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Vol. 28, No. 1, 2018, p. 289-311. google scholar
12. Baer, Marc David: The Dönme Jewish Converts, Muslim Revolutionaries and Secular Turks, California, Stanford UniversitY Press, 2010. google scholar
13. “Balıkesir”, Yurt Ansiklopedisi Türkiye, İl İl, Dünü, Bugünü, Yarını, Vol. 2, Anadolu YaYıncılık, İstanbul, 1982. google scholar
14. Bali, Rıfat N.: Bir Türkleştirme Serüveni (1923-1945), İletişim YaYınları, 10.Baskı, İstanbul, 2020. google scholar
15. Benbassa, Esther, Rodrigue, Aron: Türkiye ve Balkan Yahudileri Tarihi (14.-20. Yüzyıllar), transl. AYşe AtasoY, ed. Rıfat N. Bali, İletişim YaYınları, İstanbul, 2001. google scholar
16. Bora, H. Siren: “Alliance Israelite Universelle'in OsmanlI Yahudi Cemaatini, Tarım Sektöründe Kalkındırma Çalışmaları ve İzmir Yakın google scholar
17. larında Kurulan Bir Çiftlik Okul: Or Yehuda”, Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, Vol. 1, No. 3, 1993, p. 387-400. google scholar
18. Bozkurt, Gülnihal: “Osmanlı-Yahudi İlişkilerine Genel Bir Bakış”, Belleten, Vol. 57, No. 219, 1993, p. 539-564. google scholar
19. Chiha, Nedjip H.: “Osmanlı Devletinde GaYrimenkul MülkiYeti Bakımından Yabancıların Hukuki Durumu”, çev. Halil Cin, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Vol. XXIV, No. 1-4, 1967, p. 247-274. google scholar
20. Cural, Mehmet, Yücedoğru, Recep: “TürkiYe’de Varlık Vergisi: Nedenleri, UYgulanması ve Etkileri Üzerine Bir Değerlendirme”, Mali Sosyoloji: Maliye Disiplininde Alternatif Bir Bakış Açısı, ed. Serpil AğcakaYa, Ekin Basın YaYın Dağıtım, Bursa, 2021. google scholar
21. Doğaner, Suna: “TürkiYe'de Tarım İşletmeleri ve FaaliYetleri”, Coğrafya Dergisi, No. 3, 1992, p. 159-174. google scholar
22. Dualı, Şir Muhammed: Çarlık Rusyasında Yahudiler (Sosyo-Politik, Tarihi ve İnanç Boyutlarıyla), Divan Kitap, Ankara, 2016. google scholar
23. Düzgün, Mücahit: “CumhuriYetin İlanından İsrail’in Kuruluşuna Kadar TürkiYe’deki Yahudiler”, Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, Vol. 3, No. 10, 2000, p. 65-83. google scholar
24. Engin, Vahdettin: Pazarlık İkinci Abdülhamid ile Siyonist Lider Dr. Theodore Herzl Arasında Geçen “Filistin’de Yahudi Vatanı” Görüşmelerinin Gizli Kalmış Belgeleri, Yeditepe YaYınları, İstanbul, 2010. google scholar
25. Erdost, Muzaffer İlhan: “Osmanlı’dan Günümüze Yabancılara Taşınmaz Satışı Yasallaşma Süreçleri ve Sonuçları”, Memleket Siyaset Yönetim, No. 1, 2006, p. 57-97. google scholar
26. Ergin, Feridun: “Birinci DünYa Savaşı’nda ve Atatürk Döneminde FiYatlar ve Gelirler”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Vol. 3, No: 7, 1986, p. 59-84. google scholar
27. Esin, TaYlan: “19. YüzYılın Sonunda Osmanlı İmparatorluğu’nda Kurulan Musevi İskan Birliği (JCA) Çiftlikleri”, Toplumsal Tarih, No. 249, EYlül 2014. google scholar
28. Galanti, Avram: Türkler ve Yahudiler, Tarihi, Siyasi Tetkik, Tan Matbaası, İstanbul, 1947. google scholar
29. GülerYüz, Naim: Tarih Boyunca Trakya ve Anadolu’da Yahudi Yerleşim Yerleri, Vol. II, TrakYa ve Anadolu, Gözlem YaYınevi, İstanbul, 2018. google scholar
30. İktisat ve Ticaret Ansiklopedisi, Vol. II, İstanbul, 1947. google scholar
31. İlgürel, Mücteba: Milli Mücadele’de Balıkesir Kongreleri, Atatürk Araştırma Merkezi YaYınları, İstanbul, 1999. google scholar
32. İnci, İbrahim: “İkinci DünYa Savaşı Yıllarında TürkiYe’de Varlık Vergisi UYgulaması”, CBÜ Sosyal Bilimler Dergisi, Vol. 10, No. 2, 2012, p. 272-290. google scholar
33. Kahraman, M. Lütfullah: “SiYonizm”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA), Vol. 37, İstanbul, 2012. google scholar
34. Kant, Albert: Bir Yahudinin Anıları, Kastaş YaYınevi, İstanbul, 2003. google scholar
35. Kaştan, Yüksel: “Atatürk Dönemi Tarım Alanında Devletçilik UYgulamaları ve AntalYa”, Uluslararası Sosyal ve Eğitim Bilimleri Dergisi, Vol.7, No. 14, Aralık 2020, p. 174-194. google scholar
36. KaYıran, Mehmet: Cumhuriyet’in İlk Yıllarında Türk Tarımı, Hacettepe UniversitY, Institute of Atatürk Principles and Revolution, Unpub-lished Master's Thesis, Ankara, 1988. google scholar
37. Levi, Avner: Türkiye Cumhuriyeti’nde Yahudiler, Hukuki ve Siyasi Durumları, İletişim YaYınları, 1.Baskı, İstanbul, 1996. google scholar
38. Levin, Yehuda: “Labor and Land at The Start of Jewish Settlement in Argentina”, Jewish History, Vol. 21, No. 3-4, 2007, p. 341-359. google scholar
39. Lewis, Bernard: Semitizm ve Anti-Semitizm Çatışma ve Önyargıya Dair, çev. Hür Güldü, Everest YaYınları, İstanbul, 2004. google scholar
40. Norman, Theodore: An Outstretched Arm A History of The Jewis Colonization Association, Routledge & Kegan Paul Plc, London, 1985. google scholar
41. Öke, Mim Kemal: Siyonizm ve Filistin Sorunu (1880-1914), Üçdal Neşriyat, İstanbul, 1982. google scholar
42. Ökte, Faik: Varlık Vergisi Faciası, Nebioğlu YaYınevi, İstanbul, 1951. google scholar
43. Polatoğlu, Mehmet Gökhan: “CumhuriYet Dönemi’nde HaYvancılığın SanaYiYe Tatbikine Bir Örnek: Merinos Yetiştiriciliği”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, No. 100, Fall 2019, p. 585-620. google scholar
44. Roth, Joseph: Yahudiler Yollarda, Galiçya’dan Viyana’ya, Paris’e, New York’a, çev. Ahmet Arpad, Kırmızı Kedi YaYınevi, İstanbul, 2018. google scholar
45. Sanders, Liman von: Türkiye’de Beş Yıl, çev. M. Şevki Yazman, Burçak YaYıncılık, İstanbul, 1968. google scholar
46. Shaw, Stanford J.: Osmanlı İmparatorluğu’nda Türkiye Cumhuriyeti’nde Yahudiler, Kapı YaYınları, İstanbul, 2008. google scholar
47. Şeber, Nurdan İpek: “II. Abdülhamid Dönemine RusYa ve RomanYa’dan Gelen Yahudi Muhacirler”, Tarih Dergisi, No. 53, (2011/1), 2013, p. 39-61. google scholar
48. Tabak, Serap: “Varlık Vergisi ve AfYon’daki UYgulaması”, Tarih İncelemeleri Dergisi, Vol. XVII, No. 2, Aralık 2002, p. 59-77. google scholar
49. TepekaYa, Muzaffer: “Temettuat Defterlerine Göre Gökmen KöYü/Tekfur Çiftliği’nin SosYo-Ekonomik Durumu”, Uluslararası Bandırma ve Çevresi Sempozyumu Tam Metin Bildiriler Kitabı I Tarih, Arkeoloji, Göç Hareketleri, Önemli Şahsiyetler, Kültür ve Folklor, Edebiyat ve Eğitim, ed. Zekai Mete, Ahmet AYdın, Gülnil AYdın, Emre Gürbüz, Bandırma, 2018. google scholar
50. Togral, Özge: “Osmanlı Devleti’nde Alliance İsraelite’nin Eğitim Olgusu: Yafa Alman Musevi Ziraat Mektebi Örneği”, Akdeniz İnsani Bilimler Dergisi, Vol. 12, 2022, p. 199-208. google scholar
51. Yetkin, Çetin: Türkiye’nin Devlet Yaşamında Yahudiler, Afa YaYıncılık, İstanbul, 1992. google scholar
52. Zaides, Sarah Michelle: Tevye’s Ottoman Daughter: The Making of Ashkenazi and Sephardi Jews in the Shatterzones of Empire, 1882-1923, UniversitY of Washington, Unpublished Phd Tehsis, Washington, 2017. google scholar
53. (Online) Digital ID: https://web.archive.org/web/20080626094417/http://www.behmoiras.net/Yahoo/www.behmoiras.com/bioniego.html FebruarY 01, 2024. google scholar