A Prominent Figure Of The Single-Party Era: Minister Of The Interior Hilmi Uran And His Political Activities (May 20, 1943 – August 7, 1946)

Yıl 2025, Sayı: 48, 271 - 306, 25.12.2025

Hacı Veli Gök

https://doi.org/10.26650/YTA2025-1511249

https://izlik.org/JA22FZ49TL

Öz

The Ministry of Interior has been among the most crucial ministries during the late Ottoman Empire, the Turkish War of Independence, and in the new Republic of Türkiye. Following the proclamation of the Republic, its importance increased even further. This was due primarily to two factors: First, the Ministry played a vital role in both managing the transition to the new regime and ensuring public acceptance of the sweeping reforms implemented during this process. Second, ensuring internal peace and security was considered a prerequisite for securing national independence, which elevated the significance of the Ministry in domestic affairs. Given that the Ministry of the Interior was responsible for maintaining domestic order, both Mustafa Kemal Atatürk and İsmet İnönü appointed highly competent individuals to this position. Accordingly, following the establishment of the Republic, the office of the Minister of the Interior was held successively by Ahmet Ferit Tek, Recep Peker, Cemil Uybadın, Şükrü Kaya, Refik Saydam, Faik Öztrak, Ahmet Fikri Tüzer, Recep Peker (again), and Hilmi Uran. Hilmi Uran, who assumed the position during the final phase of World War II, demonstrated a highly active and committed performance in fulfilling the demands of the office. In this capacity, he conducted numerous inspection visits across the country, personally coordinated relief efforts in areas affected by an earthquake during his term, undertook significant responsibilities to ensure the security of elections, and played an active role in combating infectious diseases within the military. Despite what could be considered a successful tenure, Uran was dismissed following the general elections held on July 21, 1946, as the Republican People’s Party (CHP) failed to achieve its desired outcome.

Anahtar Kelimeler

Hilmi Uran , Republican People’s Party , Ministry of the Interior , Domestic Policy , World War II

Tek Parti İktidarı Dönemi’nin Önemli Bir Siması: Dâhiliye Vekili Hilmi Uran Ve Siyasi Faaliyetleri (20 Mayıs 1943-7 Ağustos 1946)

https://izlik.org/JA22FZ49TL

Öz

Dâhiliye Vekâleti, Osmanlı Devleti’nin son devrinde, Milli Mücadele döneminde ve yeni Türkiye Cumhuriyeti’nde en önemli vekâletler arasında yer almıştır. Cumhuriyetin ilanının ardından bu önem daha da artmıştır. Bunun en önemli sebebi iki temel noktada toplanmıştır. Birincisi, Cumhuriyetin ilanı ile rejim değişikliğinin ve bu süreçte gerçekleştirilen inkılapların halka benimsetilmesinde ve sürecin idare edilmesinde Dâhiliye Vekâletinin mühim bir rol oynamasından ileri gelmektedir. İkincisi ise dışarda bağımsız Türkiye için öncelikle iç güvenlik ve huzurun tesisi prensibinden ileri gelmektedir. İç güvenliğin sağlanmasında Dâhiliye Vekâleti sorumlu olduğundan, gerek Mustafa Kemal Atatürk gerekse İsmet İnönü tarafından bu makama yetkin kişiler tercih edilmiştir. Bu doğrultuda Cumhuriyetin ilanı ile birlikte sırasıyla Dâhiliye Vekilliğine Ahmet Ferit Tek, Recep Peker, Cemil Uybadın, Şükrü Kaya, Refik Saydam, Faik Öztrak, Ahmet Fikri Tüzer, Recep Peker ve Hilmi Uran getirilmiştir. II. Dünya Savaşı’nın son döneminde Dâhiliye Vekilliği görevini üstlenen Uran, bu göreve layık olmak adına çok aktif bir performans izlemiştir. Bu doğrultuda, yurt genelinde birçok yere tetkik ziyaretleri düzenlemiş, görev dönemi içerisinde meydana gelen deprem sonrasında etkilenen bölgelerde koordinasyonu bizzat sağlayarak vatandaşların yaralarının sarılması noktasında önemli adımlar atmış, seçim güvenliği noktasında önemli sorumluluklar almış ve özellikle ordu içerisinde bulaşıcı hastalıklarla mücadele noktasında aktif rol oynamıştır. Uran başarılı addedilebilecek karnesine rağmen, 21 Temmuz 1946 genel seçimlerinde CHP’nin istediği sonucu alamaması neticesinde görevden alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

Hilmi Uran , Cumhuriyet Halk Partisi , Dâhiliye Vekâleti , İç Politika , II. Dünya Savaşı

Kaynakça

• Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi google scholar
• BCA, 30.01.01.42.248.1. google scholar
• BCA, 30.10.00.00.13.76.18. google scholar
• BCA, 30.18.01.02.40.76.1. google scholar
• BCA, 30.11.01.00.161.15.18. google scholar
• BCA, 30.11.01.00.162.17.11. google scholar
• BCA, 30.11.01.00.162.20.11. google scholar
• BCA, 30.11.01.00.164.8.22. google scholar
• BCA, 30.11.01.00.165.1.14. google scholar
• BCA, 30.11.01.00.167.13.5. google scholar
• BCA, 30.11.01.00.168.17.8. google scholar
• BCA, 30.11.01.00.168.20.20. google scholar
• BCA, 30.11.01.00.169.21.5. google scholar
• BCA, 30.11.01.00.169.22.11. google scholar
• BCA, 30.11.01.00.169.23.19. google scholar
• BCA, 30.11.01.00.169.25.19. google scholar
• BCA, 30.11.01.00.170.26.5. google scholar
• BCA, 30.11.01.00.170.28.18. google scholar
• BCA, 30.11.01.00.171.33.19. google scholar
• BCA, 30.11.01.00.172.37.10. google scholar
• BCA, 30.11.01.00.165.3.1. google scholar
• BCA, 30.11.01.00.165.2.5. google scholar
• BCA, 490.01.00.00.645.138.1. google scholar
• BCA, 490.01.00.00.267.1063.2. google scholar
• BCA, 30.11.01.00.176.18.10. google scholar
• BCA, 30.11.01.00.180.4.16. google scholar
• BCA, 30.11.01.00.181.10.1. google scholar
• BCA, 30.11.01.00.182.11.13. google scholar
• BCA, 30.11.01.00.182.14.10. google scholar
• BCA, 30.11.01.00.187.39.4. google scholar
• BCA, 30.11.01.00.180.3.8. google scholar
• BCA, 30.11.01.00.180.5.6. google scholar
• BCA, 30.11.01.00.180.5.10. google scholar
• BCA, 30.11.01.00.180.5.11. google scholar
• BCA, 30.18.01.02.104.7.10. google scholar
• BCA, 30.11.01.00.190.7.16. google scholar
• BCA, 272.00.00.11.16.65.9. google scholar
• CumhurbaşkanLığı İsmet İnönü Arşivi, Yer No: 2/2-11, Fihrist No: 368-21
• CumhurbaşkanLığı İsmet İnönü Arşivi, Yer No: 2/2-11, Fihrist No: 368-22
• CumhurbaşkanLığı İsmet İnönü Arşivi, Yer No: 2/9-26, Fihrist No: 4439-1
• CumhurbaşkanLığı İsmet İnönü Arşivi, Yer No: 2/9-26, Fihrist No: 4439-2
• CumhurbaşkanLığı İsmet İnönü Arşivi, Yer No: 2/12-22, Fihrist No: 6750
• CumhurbaşkanLığı İsmet İnönü Arşivi, Yer No: 2/12-30, Fihrist No: 8618-2
• CumhurbaşkanLığı İsmet İnönü Arşivi, Yer No: 2/12-32, Fihrist No: 7797
• CumhurbaşkanLığı İsmet İnönü Arşivi, Yer No: 2/12-32, Fihrist No: 7797-2
• CumhurbaşkanLığı İsmet İnönü Arşivi, Yer No: 2/12-34, Fihrist No: 7969-1
• CumhurbaşkanLığı İsmet İnönü Arşivi, Yer No: 2/12-34, Fihrist No: 7969-2
• CumhurbaşkanLığı İsmet İnönü Arşivi, Yer No: 2/12-25, Fihrist No: 890-1
• CumhurbaşkanLığı İsmet İnönü Arşivi, Yer No: 2-12/35, Fihrist No: 890-3
• CumhurbaşkanLığı İsmet İnönü Arşivi, Yer No: 2/13-1, Fihrist No: 8364
• CumhurbaşkanLığı İsmet İnönü Arşivi, Yer No: 2/13-8, Fihrist No: 8795
• CumhurbaşkanLığı İsmet İnönü Arşivi, Yer No: 2/13-12, Fihrist No: 9075-14
• CumhurbaşkanLığı İsmet İnönü Arşivi, Yer No: 2/13-12, Fihrist No: 9083-9 google scholar
• MiLLi Savunma BakanLığı Askeri Tarih Arşivi, 110.9.1.14.10.4.4 google scholar
• MiLLi Savunma BakanLığı Askeri Tarih Arşivi, 110.9.1.14.2.0.92 google scholar
• TBMM Zabıt Ceridesi google scholar
• TBMM Tutanak Dergisi google scholar
• Tercüme-i Hal Kaydı, Sicil No: 646. google scholar
• Akşam google scholar
• Anadolu google scholar
• Anadolu google scholar
• Cumhuriyet google scholar
• Haber google scholar
• Halkın Sesi google scholar
• Son Posta google scholar
• Tan google scholar
• Tanin google scholar
• Türk Dili google scholar
• Ulus google scholar
• Ulusal Birlik google scholar
• Vakit google scholar
• Vatan google scholar
• CHP, V. Büyük Kurultayı Dilek Encümeni Raporu, Ankara, 29.05.1939. google scholar
• Akdağ, Recai: Vatan, Cumhuriyet ve Ulus Gazetelerine Göre 1947 Türkiyesi’nin Siyasi Gündem, On Dokuz Mayıs Üniversitesi SosyaL BiLimLer Enstitüsü, YayımLanmamış Yüksek Lisans Tezi, Samsun, 2020. google scholar
• Aldan, Mehmet: “İz Bırakan MüLki İdare AmirLeri/11 HiLmi Uran”, Türk İdare Dergisi, 71/422, Mart 1999, s. 153-176. google scholar
• ArsLan, Recep: “1943 Lâdik Depremi”, Journal of Humanities and Tourism Research, 10/1, Şubat 2020, s. 143-160 google scholar
• Aydın, Mehmet Korkud, “MiLLi Korunma Kanunun Hayata GeçiriLişi (1940) ve Tek Parti Dönemi UyguLamaLarı”, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 29/1, 2019, s.413-428. google scholar
• AysaL, Necdet: “Tek Parti Döneminde Cumhuriyet HaLk Partisi Dördüncü Büyük KuruLtayı (9-16 Mayıs 1935)”, History Studies, 9/1, Mart 2017, s. 21-45 google scholar
• Bakar, BüLent: “İkinci Dünya Savaşı’nda İstanbuL’da LekeLi Humma (Tifüs) iLe MücadeLe”, Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, S. 210, Haziran 2014, s. 137-178 google scholar
• BiLgü, Hamza; Karademir, Perihan vd: Türkiye Salgın Hastalıklar Tarihi Bibliyografyası, MiLLi Savunma Üniversitesi YayınLarı, İstanbuL, 2020. google scholar
• Burgaç, Murat: “1946 GeneL SeçimLerinde Propaganda”, Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 13/26, Haziran 2013, s. 163-184 google scholar
• Çıkrıkçı, YüceL: Hilmi Uran’ın Hayatı, Görevleri ve Eserleri. Gazi Üniversitesi SosyaL BiLimLer Enstitüsü, YayımLanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2002. google scholar
• ÇomakLı, Şafak Ertan; Koç, Fatih, YıLdırım, Kürşad Emrah, “Türk Vergi Hukuku Tarihinde TartışıLan Bir Vergi: Toprak MahsuLLeri Vergisi”, Hukuk ve İktisat Araştırmaları Dergisi, 4/2, 2012, s. 61-70. google scholar
• Doğanay, Ramazan: Siyasi Partilerin TBMM Grupları ve Bu Grupların Parlamento Çalışmalarındaki Rolü. SeLçuk Üniversitesi SosyaL BiLimLer Enstitüsü, YayımLanmamış Yüksek Lisans Tezi, Konya, 2009. google scholar
• EditörLer: YıLdırım, Sema.; ZeyneL, Behçet KemaL: TBMM Albümü 1920-2010. C. 1, TBMM Basın ve HaLkLa İLişkiLer MüdürLüğü YayınLarı, Ankara, 2010. google scholar
• Erkan, Emre: Türkiye’de Çok Partili Hayata Geçişte Taşrada Muhalefet (1945-1950), Marmara Üniversitesi SosyaL BiLimLer Enstitüsü, YayımLanmamış Doktora Tezi, İstanbuL, 2021. google scholar
• GüçLü, Muhammet: “BodrumLu Mustafa HiLmi (Uran) Bey’in Teke (AntaLya) MüstakiL Mutasarrıflığı (29 Ekim 1921-22 Temmuz 1923)”, Belgi, 2/18, Haziran 2019, s. 1359-1378 google scholar
• GüLcan, YıLmaz: Cumhuriyet Halk Partisi (1923-1946). İstanbuL Üniversitesi SosyaL BiLimLer Enstitüsü, YayımLanmamış Doktora Tezi, İstanbuL, 1999. google scholar
• İdem, Tekin: “Seçim KanunLarı ve UyguLamaLar Üzerinden 1946 ve 1950 GeneL SeçimLerine Bakış”, Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 12/3, EyLüL 2022, s. 1372-1389 google scholar
• Karatepe, Mustafa: I. Dünya Savaşında Kafkas Cephesinde Tifüsle Mücadele. İstanbuL Üniversitesi SosyaL BiLimLer Enstitüsü, YayımLanmamış Doktora Tezi, İstanbuL, 1999. google scholar
• KayseriLi Orhan, Figen: “Birinci Dünya Savaşı’nda Kafkas Cephesi’nde SağLık HizmetLeri ve Erzurum’da İLk Tifüs Aşısı UyguLamaLarı”, Türk Hijyen ve Deneysel Biyoloji Dergisi, 78/3, Haziran 2021, s. 389-398 google scholar
• Keskin, ALi: Tek Parti Döneminde Bir Asker, Devlet Adamı ve Siyasetçi: İbrahim Şükrü Sökmensüer, KırıkkaLe Üniversitesi SosyaL BiLimLer Enstitüsü, YayımLanmamış Doktora Tezi, KırıkkaLe, 2018. google scholar
• Koçak, CemiL, Türkiye’de Milli Şef Dönemi (1938-1945), İLetişim YayınLarı, C. 1, İstanbuL, 2003. google scholar
• Kurnaz Şahin, Feyza: “İLk TBMM’nin Tasarruf TedbirLerine Bir Örnek: DüğünLerde Men’i İsrafat Kanunu ve Kamuoyundaki YansımaLarı”, Atatürk Dergisi, 2/1, Temmuz 2013, s. 25-55. google scholar
• MutLu, Sevda: “Tek Parti Döneminde Parti DevLet BütünLeşmesine Bir Örnek: DiLek Sistemi”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, XXIX/86, Temmuz 2013, s. 53-102 google scholar
• NeziroğLu, İrfan; YıLmaz, Tuncer: Hükümetler, Programları ve Genel kurul Görüşmeleri (24 Nisan 1920-22 Mayıs 1950). C. 1, Türkiye Büyük MiLLet MecLisi YayınLarı, Ankara, 2013. google scholar
• Oğuz, Hasan Burak: 1945 Yılı Türk Basınında Cumhurbaşkanı İsmet İnönü ve Türk Devrimi, İstanbuL Üniversitesi SosyaL BiLimLer Enstitüsü, YayımLanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbuL, 2010. google scholar
• ÖzçeLik, Fatih: “1944 BoLu-Gerede Depremi ve SonuçLarı”, Akademik İncelemeler Dergisi, 12/2, Ekim 2017, s. 91-113 google scholar
• ÖzeL, Sadettin: 1947 Yılı Türk Basınında Cumhurbaşkanı İsmet İnönü ve Türk Devrimi, İstanbuL Üniversitesi SosyaL BiLimLer Enstitüsü, YayımLanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbuL, 2010. google scholar
• Özer, SeviLay: “I. Dünya Savaşı’nda OsmanLı DevLeti’nde Tifüs (LekeLi Humma) SaLgını”, Belleten, LXXX/287, Nisan 2016, s. 220-260 google scholar
• Özüçetin, Yaşar; Gök, Hacı VeLi, “Türkiye’nin İkinci Dünya Savaşı Sürecinde ALdığı Ekonomik Bir Tedbir: VarLık Vergisi”, Tarihin Peşinde Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 3, 2010, s. 279-307. google scholar
• Tabak, Serap: “1946 BeLediye-MiLLetvekiLi SeçimLeri ve Afyon’da UyguLanması”, Tarih İncelemeleri Dergisi, 19/2, Haziran 2004, s. 87-104 google scholar
• Unat, Kadri: “1943 Adapazarı-Hendek Depremi ve YankıLarı”, Atatürk Yolu Dergisi, 16/63, EyLüL 2018, s. 366-386 google scholar
• Uran, HiLmi: Meşrutiyet, Tek Parti, Çok Parti Hatıralarım (1908-1950), Türkiye İş Bankası KüLtür YayınLarı. İstanbuL, 2008. google scholar
• Weisband, Edward, İkinci Dünya Savaşı ve Türkiye, İstanbuL, 2002. google scholar