The 19th-Century Erzincan Earthquakes: Historical Background and Aftermath

Yıl 2025, Sayı: 48, 34 - 53, 25.12.2025

Ayşegül Altınova Şahin

https://doi.org/10.26650/YTA2025-1636548

https://izlik.org/JA27XX57GM

Öz

Erzincan is one of the most significant cities of Anatolia in terms of its social, cultural, and economic characteristics. Located on the North Anatolian Fault Line, the city has been exposed to numerous earthquakes of varying magnitudes throughout history. In addition to the fact that many of these earthquakes had their epicenters in Erzincan itself, seismic events occurring in neighboring provinces have also had a considerable impact on the city. These earthquakes in Erzincan have been the subject of various scientific studies. In addition to a study examining the earthquakes of the 11th and 15th centuries, there are also numerous publications on the 1939 earthquake- the most extensively studied one- as well as on the more recent 1992 earthquake. This study, however, primarily focuses on the earthquakes that occurred in Erzincan during the late Ottoman period, namely the 19th century, addressing the difficulties experienced during these seismic events and the developments that followed. At the same time, it aims to offer a broader perspective on other earthquakes that affected the region beyond the 19th century. Although the main sources of this study are Ottoman archival documents, a limited number of news reports published in newspapers of the period have also been utilized.

Anahtar Kelimeler

Erzincan , earthquake , 19th century , AFAD , Field Marshal Zeki Pasha

19. Yüzyıl Erzincan Depremleri: Tarihsel Arka Plan ve Sonraki Süreç

https://izlik.org/JA27XX57GM

Öz

Erzincan, sosyal, kültürel ve ekonomik anlamda Anadolu’da oldukça önemli konuma sahip şehirlerimizden biridir. Erzincan, Kuzey Anadolu Fay Hattı üzerinde bulunduğu için tarih boyunca çok sayıda irili ufaklı depreme maruz kalmıştır. Bu depremlerin büyük kısmının merkez üssünün Erzincan olmasının yanı sıra civar illerde meydana gelen depremler de Erzincan’ı büyük ölçüde etkilemiştir. Erzincan’da meydana gelen bu depremler bilimsel çalışmalara konu olmuştur. 11. ve 15. yüzyıllara ait depremleri araştıran bir çalışmanın yanı sıra, hakkında en çok yayın yapılan 1939 depremi ve yakın tarihte yaşanmış olan 1992 depremi hakkında da çalışmalar mevcuttur. Bu çalışma ise Osmanlı Devleti’nin son döneminde yani 19. yüzyılda Erzincan’da meydana gelen depremleri, bu depremler esnasında yaşanan güçlükleri ve deprem sonrası yaşanan gelişmeleri temel konu olarak ele almakla birlikte, 19. yüzyıl dışında bölgede yaşanan depremlere de genel bir perspektif sunmayı hedeflemiştir. Çalışmanın temel kaynağını Osmanlı arşiv belgeleri oluştursa da o tarihlerde yayımlanmakta olan gazetelerde yer alan sınırlı sayıdaki haberlerden de faydalanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Erzincan , deprem , 19. yüzyıl , AFAD , Müşir Zeki Paşa

Kaynakça

• Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA) google scholar
• Takvîm-i Vekâyi google scholar
• Envâr-ı Şarkiyye google scholar
• Adıyeke, A. Nükhet-Adıyeke, Nuri: “1856 Girit Depremi”, Tarih Araştırmaları Dergisi, S. 51, 2012, s. 1-38. google scholar
• Aktaş, Yasemin: “Erzincan’da Meydana Gelen Depremler (XI ve XV. Yüzyıllar)”, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, S. 68, Erzurum, 2020, s. 399-419. google scholar
• Akan, Mehmet Ö.: “Toplumsal ve Siyasal Açıdan 1894 İstanbul Depremi Üzerine”, Toplumsal Tarih, S. 70, Ekim 1999, s. 11-17. google scholar
• Ambraseys, N. N. & FinkeL, C. F.: Türkiye'de ve Komşu Bölgelerde Sismik Etkinlikler - Bir Tarihsel inceleme 1500-1800-, Tübitak Yayınları, Ankara, 2006. google scholar
• Arık, Feda ŞamiL: “SeLçukLuLar Zamanında AnadoLu’da Meydana GeLen DepremLer”, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Tarih Araştırmaları Dergisi, C. 16, S. 27, Ankara, 1992, s. 13-32. google scholar
• AsLantaş, Nuh: “ZeLzeLe”, TDV islâm Ansiklopedisi, C. 44, Türkiye Diyanet Vakfı YayınLarı, İstanbuL, 2013, s. 227-231. google scholar
• Beydilli, Kemal: “Küçük Kaynarca Antlaşması”, TDV islâm Ansiklopedisi, C. 26, Ankara, 2002, s. 524-527. google scholar
• BiroL, Nurettin: 19. Yüzyılda Erzincan - Tanzimat’tan Birinci Dünya Savaşına Kadar (1839-1914)”, Arı Sanat Yayınevi, İstanbuL, 2020. google scholar
• Constantin, A.P., Pantea, A, Stoica, R: “Vrancea (Romania), SubcrustaL Earthquakes: HistoricaL Sources and Macroseismıc Intensity Assessment”, Romanian Journal of Physics, Vol. 56, Nr. 5-6, 2011, p. 813 - 826. google scholar
• Çakmak, YaLçın: “Şemseddin Sâmi ve VitaL Cuinet’in ÇaLışmaLarında Erzincan”, Munzur Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, C. 9, S. 1, 2020, s. 22-37. google scholar
• Çerçi, Faris: “Evliya Çelebi’nin Erzincan Yolculuğu”, Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, C. 5, S. 2, 2012, s. 417-454. google scholar
• Çiçek, Fatih: “Erzurum Valisi Vezir Süleyman Paşa’nın 1784 Erzincan Depremi Sonrası Yağmalanan Muhallefatı”, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, Erzurum, S. 60, 2017, s. 413-440. google scholar
• Gül, Abdülkadir- Başıbüyük, Adem: Bir Tarihi Coğrafya incelemesi, (Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Erzincan Kazası), Salkımsöğüt Yayınevi, Erzurum, 2011. google scholar
• Haçin, İlhan: “1939 Erzincan Büyük Depremi”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, C. 30, S. 88, Ankara, 2014, s. 37-70. google scholar
• Hayli, Selçuk: Erzincan Ovası’nın Beşerî ve iktisadi Coğrafyası, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elâzığ, 1995. google scholar
• Kara, Ruhi: “Erzincan Adı Üzerine”, Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, C. 9, S. 2, 2016, s. 25-38. google scholar
• Karabulut, Asuman- Tercan, Hatice: “Erzurum Vilayet Salnamelerine Göre Erzincan Sancağında İdari Taksimat”, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, S. 69, 2020, s. 499-520. google scholar
• Küçük, Cevdet: “Abdülaziz”, TDV islâm Ansiklopedisi, C. 1, İstanbul, 1988, s. 179-185. google scholar
• Küçükuğurlu, Murat: “Görgü Tanıklarına Göre 19. Yüzyıl Erzurum Depremleri”, Turcology Research, S. 79, 2024, s. 100-110. google scholar
• Miroğlu, İsmet: “Erzincan”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 11, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul, 1995, s. 318-321. google scholar
• Orhan, Fatih: “Depremlerin Şehir ve Mesken Mimarisine Olan Etkilerine Coğrafi Bir Bakış: 1939 Erzincan Depremi Örneği”, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, C. 23, S.1, Mart 2019, s. 339-364. google scholar
• Özgüç, Tahsin: “Altıntepe Kazıları”, Belleten, C.5, S. 98, Nisan 1961, s. 254-67.google scholar
• Pamukciyan, Kevork: Ermeni Kaynaklarından Tarihe Katkılar - III (Zamanlar, Mekânlar, insanlar), Araş Yayınları, İstanbul, 2003. google scholar
• Poat, Murat: “Arşiv Belgelerine Göre XVII- XVIII. Yüzyıllarda Osmanlı Devleti’nde Yaşanan Depremler”, İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırma Dergisi, C. 13, S. 3, 2024, s. 1658-1673. google scholar
• Satılmış, Selahattin: “1893 Malatya Depremi ve Afet Yönetimi”, OTAM, Ankara Üniversitesi Osmanlı Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, S. 39, Ocak 2016, s. 137-177. google scholar
• Satılmış, Selahattin: XIX. Yüzyıl Türkiye Deprem Tarihi ve Sosyo-Ekonomik Etkileri, Aksaray, 2016. google scholar
• Sertoğlu, Midhat: Mufassal Osmanlı Tarihi - Resimli-Haritalı, C. VI, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 2011. google scholar
• Sezer, Hamiyet: “1894 İstanbul Depremi Hakkında Bir Rapor Üzerine İnceleme”, Tarih Araştırmaları Dergisi, C. 18, S. 29, 1996, s. 169-197. google scholar
• Şahin, Tahir Erdoğan: Erzincan Tarihi, C. 4, Berikan Yayınevi, Ankara, 2019.google scholar
• Taşkıran, Özlem Makbule: “19. Yüzyıldan 20. Yüzyılın İlk Yıllarına Osmanlı Makedonya’sında Depremler”, Ekonomi ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, C. 8, S. 16, 2021, s. 18-27. google scholar
• Tozlu, Selahattin: “Erzurum Tarihinde Depremler”, Tarih Boyunca Anadolu’da Doğal Âfetler ve Deprem Semineri (22-23 Mayıs 2000), Globus Dünya Basımevi, İstanbul, 2001, s. 93-118. google scholar
• Unat, Yavuz: “Zelzele”, TDV islâm Ansiklopedisi, C. 44, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul, 2013, s. 231-233. google scholar
• Urfalı Mateos Vekayi-nâmesi (952-1136) ve Papaz Grigor’un Zeyli (1136-1162), Türkçeye Çeviren: Hrant D. Andreasyan, Notlar: Edouard Dulaurer, Prof. Dr. Halil Yinanç (Çeviren), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2019. google scholar
• Ürekli, Fatma: istanbul’da 1894 Depremi, İletişim Yayınları, İstanbul, 2000.google scholar
• Ürkmez, Naim: “Osmanlı Devleti’nde Bir Toplumsal Dayanışma Örneği: 1893 Malatya Depremi”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, C. 9, S. 43, Nisan 2016, s. 970-987. google scholar
• Vak’anüvis Ahmed Lûtfi Efendi Tarihi, C. XI, yay. haz. Prof. Dr. Münir Aktepe, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 1989. google scholar
• Yıldırım, Besim: “Doğu’dan Yükselen Işık: Envar-ı Şarkiyye Vilayet Gazetesi”, Ankara Üniversitesi ilef Dergisi, C. 8, S. 1, Mayıs 2021, s. 35-62. google scholar
• [http://www.koeri.boun.edu.tr/sismo/2/deprem-bilgileri/tarihsel-depremler(Erişim](http://www.koeri.boun.edu.tr/sismo/2/deprem-bilgileri/tarihsel-depremler(Erişim) tarihi: 10.02.2025). google scholar
• https://deprem.afad.gov.tr/event-historical (Erişim tarihi: 10.02.2025) google scholar