Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Belçika Liège Menşeli Ateşli Silahların Legal ve İllegal Ticareti

Öz

Liège, Belçika’nın Wallonia Bölgesi’nde bulunan bir şehirdir. Tarihte büyük ölçüde Belçika’nın silah üretim merkezi olmuştur. Zaman içinde silah fabrikalarıyla üretim kapasitesini arttırmış, Avrupa silah ihracatında ünlenmiştir. Böylece Osmanlı Devleti’nin de dikkatini çekmiştir. 1853’te Kırım Harbi sırasında şehirdeki silah üreticilerinden Osmanlı yönetimi silah satın almıştır. Liège şehri Osmanlı Devleti için gittikçe bir tedarikçi konumuna yükselmiştir. Şehirde silah satıcılarının birleşerek 1889’da kurduğu bir anonim silah fabrikası olan Fabrique Nationale d’Armes de Guerre’nin (FN) açılmasıyla birlikte ticaret daha da artmıştır. İngiltere, Fransa gibi devletlerin desteğiyle FN ve şehirdeki silah satıcıları 1893’te Osmanlı Devleti’nde ayaklanan Ermenilere silah satmıştır. Bu durum Osmanlı Devleti yöneticilerini oldukça rahatsız etmiştir. Bu tarihten sonra Osmanlı Devleti yönetimi FN üretimi Browning tabancalara yönelmiş, polis teşkilatını bu silahlarla donatmaya başlamıştır. Birinci Dünya Savaşı’na kadar da bu ilgi devam etmiştir. Savaş döneminde Osmanlı Devleti zor günler geçirse de yeni kurulan Cumhuriyetle birlikte Liège üretimi silahlara ilgi tekrar başlamış, şehirdeki silah üreticileriyle ticaret sürmüştür.

Anahtar Kelimeler

• Belçika
• Osmanlı Devleti
• Liège Silah Şirketleri
• Silah Ticareti
• Ermeniler

The Legal and Illegal Trade of Firearms Originating from Liège, Belgium, from the Ottoman Empire to the Republic of Türkiye

Öz

Liège is a city located in the Wallonia region of Belgium. Historically, it has predominantly served as Belgium’s firearms production center. Over time, it expanded its production capacity through its arms factories and gained prominence in European arms exports. Consequently, it attracted the attention of the Ottoman Empire. During the Crimean War in 1853, the Ottoman administration purchased weapons from arms manufacturers in the city. The city of Liège gradually ascended to the position of a supplier for the Ottoman Empire. The arms trade expanded further with the opening of the Fabrique Nationale d’Armes de Guerre (FN), a joint-stock arms factory established in 1889 through the unification of arms dealers in the city. With the support of states such as Britain and France, FN and local arms dealers sold weapons to the Armenians who rebelled in the Ottoman Empire in 1893. This situation profoundly disturbed Ottoman administrators. Following this date, the Ottoman administration turned to FN-produced Browning pistols and began equipping the police organization with these firearms. This interest persisted until World War I. Although the Ottoman Empire experienced severe hardships during the war, interest in weapons produced in Liège was rekindled with the newly established Republic of Türkiye, and trade with the city’s arms manufacturers continued.

Anahtar Kelimeler

• Belgium
• Ottoman Empire
• Liège Arms Companies
• Arms Trade
• Armenians

Kaynakça

1. Belçika Devlet Arşivi (Archives de L’Etat a Liége) google scholar
2. Boite Archives Fabrique National de Herstal (FN) google scholar
3. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA) google scholar
4. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA) google scholar
5. Cumhuriyet google scholar
6. Agostan, Gabor: Osmanlı’da Ateşli Silahlar ve Askeri Devrim Tartışmaları, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2020. google scholar
7. Agostan, Gabor: Barut, Top ve Tüfek Osmanlı İmparatorluğu’nun Askeri Gücü ve Silah Teknolojisi, çev. Tanju Akad, Kitap Yayınevi, İstanbul, 2006. google scholar
8. Armes A Feu Ancyclopedie Visuelle, Parragon Books, Chine, 2022. google scholar

9. Aydüz, Salim: “Osmanlı Silahları, Silah Üretim Merkezleri ve Literatürü Tarihi”, Tarih Okulu Dergisi, 2011, C. 2011, S.X. s. 10. google scholar
10. Aydüz, Salim: Tophâne-i Âmire ve Top Döküm Teknolojisi, TTK Yayınevi, Ankara, 2006. google scholar
11. Bashford Dean: Handbook of Armes and Armor, The Metropolitan Museum of Art, New York, 1915. google scholar
12. Basuğuy, Bedrettin: “Fuat Sezgin’e Göre Haçlı Seferleri’nin Doğu’ya ve Batı’ya Etkisi: Silah Teknolojisi Alanındaki Gelişmeler ve Bilimlerin Avrupa’ya Transferi”, Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, C. IX, 2009, s. 193-210. google scholar
13. Chase, Kenneth: Ateşli Silahlar Tarihi, çev. Füsun Tayanç, Tunç Tayanç, İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2008. google scholar
14. Crosby, Alfred, W.: Ateş Etmek Tarihte Fırlatma Teknolojileri, çev. Aybek Görey, Kitap Yayınevi, İstanbul, 2003. google scholar
15. Çoruhlu, Tülin: Osmanlı Tüfek, Tabanca ve Teçhizatları (Askerî Müzeden Örneklerle), ATASE Yayınları, Ankara, 1993. google scholar
16. Doğan, Mert Demir: “Orta Çağın Sönmeyen Ateşi Neftin Formülü Üzerine”, XVIII. Türk Tarih Kongresi 1-5 Ekim 2018, C. IV, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2022, s. 1-20. google scholar
17. Dokuz Milimetre Çapındaki Brovning Tabancasının Ta’rifnâmesi, Ahmet İhsan ve Şürekâsı Matbâ’ası, İstanbul, 1329. google scholar
18. Efdalüddin, Âteş-i Rûmî, İTA Yayınları, C. I, İstanbul, 1990. google scholar
19. Erendil, Muzaffer: Topçuluk Tarihi, Genelkurmay Basımevi, Ankara, 1988. google scholar
20. Fidan, Giray: Çin’de Osmanlı Tüfeği ve Osmanlılar, Yeditepe Yayınevi, İstanbul, 2011. google scholar
21. Fidan, Murat: “Osmanlı İmparatorluğu ile Belçika Devleti Arasındaki Ticaretle İlgili Gümrük Tarife Defteri (1862)”, Kastamonu Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, C. 18, S. 1, 2017, s. 287-291. google scholar
22. Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı, Müşir Gazi Ahmet Muhtar Paşa, Genelkurmay Basımevi, Ankara, 1984. google scholar
23. Gencer, Ali İhsan; Örenç, Ali Fuat; Ünver, Metin. Türk-Amerikan Silah Ticareti Tarihi, I/Belgeler, Doğu Kütüphanesi, İstanbul, 2008. google scholar
24. Grand Curtius Museum: L'essentıel Des Collectıons, Liege, 2020. google scholar
25. Grand Curtius Museum: 7000 Ans d’art et d’Histoire au Grand Curtius. Edition Luc Pire, Brüksel, 2009. google scholar
26. G. Houbrechts, Petit F.: “Evolution des techniques sidérurgiques pré-industrielles et aperçu des critères de localisation de la métallurgie en Terre de Durbuy”, Terre de Durbuy, Fransa, 2004, s. 3-29. google scholar Halitoğlu, Sedat: Türkiye’den Fransa’ya İşçi Göçleri (1969-1974), Nobel Yayıncılık, Ankara, 2022. google scholar
27. Hélène, Maxime: La Poudre À Canon Et Les Nouveaux Corps Explosif, Librairie Hachette, Paris, 1878. google scholar
28. Huards, Charles-Lucien: Les Fusils a Tire Rapide, Paris, 1892. google scholar İhsanoğlu, Ekmeleddin: Osmanlı Bilim Mirası Giriş, Mirasın Oluşumu, Gelişimi ve Meseleleri, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2017. google scholar
29. İhsanoğlu, Ekmeleddin: Önemli Âlimler ve Eserler, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2017. google scholar
30. Jacquemin, Pierre: Notice Su Les Etablis Sements De La Société Cockerill, İmprimerie de Léon de Thier, Liége, 1880. google scholar
31. Joinville, Jean: Histoire de Saint Louis, Librairie Firmin Didot, Paris, 1859. google scholar
32. Jonathan A.: Grant Rulers, Guns, and Money the Global Arms Trade in The Age of Imperialism, Harvard Universtiy Press, London, 2007. google scholar
33. Julie, Richel: Acier d’ici, Histoire d’une İndustrie, Agir par la Culture, Magazine Politique et Culturel, Belçika, 2012. google scholar
34. J. Franquoy: Des Progrès De La Fabrication Du Fer Dans Le Pays De Liége, ed. Rönard, Fransa, 1861. google scholar
35. Kaçar, Mustafa: Osmanlı Devleti’nde Mühendishanelerin Kuruluşu ve Bilim ve Eğitim Anlayışındaki Değişimler, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü 1994. google scholar
36. Mete, Ali Serdar: Kavaldan Şeşhaneye Gülleden Fişeğe Osmanlı Ordusunda Modern Ateşli Silahlar, Ötüken Neşriyat, İstanbul, 2023. google scholar
37. Mingret, Paul: Quelques Problèmes De l'Europe À Travers L'exemple De Liège Et De Sa Région, Revue de Géographie de Lyon, France, 1962. google scholar
38. Moreau, Odile: Reformlar Çağında Osmanlı İmparatorluğu Askerî “Yeni Düzen”in İnsanları ve Fikirleri 1826-1914, çev. Işık Ergüden, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 2010. google scholar
39. Temel, Mehmet: “Osmanlı Devleti’nin Belçika’dan Hafif Silah İthalatı”, Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi CTAD, S. 8, 2008, s. 41-61. google scholar
40. Tetik, Fatih: Sultanın Silahları II. Abdülhamid Dönemi Savunma Sanayii ve Silah Teknolojisi (1876-1908), Dergâh Yayınları, İstanbul, 2018, s. 2-100. google scholar
41. Ostrogorsky, Georgios: Bizans Devleti Tarihi, trc. Fikret Işıltan, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1981. google scholar
42. Robert W.D.: Ball, Mauser Military Rifles of the World, Fourt Edition, United States, 2006. google scholar
43. Salvador, Gabriel: Mémoire Sur La Fabrication De La Poudre À Canon, Libraire Militaire, Paris, 1848. google scholar
44. Sander, Oral; Fişek, Kurthan: ABD Dışişleri Belgeleriyle Türk-ABD Silah Ticaretinin İlk Yüzyılı 1829-1929, Çağdaş Yayınları, İstanbul, 1977. google scholar
45. Şevket, Mahmud: Mükerrer Ateşli Tüfenkleri, Karabet Matba’ası, İstanbul, 1308. google scholar
46. Şevket, Mahmud: Küçük Çaplı Mavzer Tüfenkleri, Matba’a-i Orhanîye, İstanbul, 1311. google scholar
47. Şevket, Mahmud: Küçük Çaplı Mavzer Tüfenklerine Mahsus Atlas, Matba’a-ı Osmanîye, İstanbul, 1321. google scholar
48. Şevket, Mahmud: Âsâkir-i şâhânenin Piyâde Sınıfına Mahsûs 87 Modeli Mükerrer, y.y., t.y. google scholar
49. Şevket, Mahmud: Ateşli Mavzer Tüfengi, Mekteb-i Fünûn-ı Harbîye-i Şahâne Matba’ası, İstanbul, 1888. google scholar
50. The Diagram Group: Weapons An International Encyclopedia From 5000 B.C. to 2000 A.D.Fowler, St.Martin’s Press, New York, 1990. google scholar
51. Türk, Fahri: Türkiye ile Almanya Arasındaki Silah Ticareti (1871-1914) Krupp Firması, Mauser Tüfek Fabrikası, Alman Silah ve Cephane Fabrikaları, IQ Yayınları, İstanbul, 2012. google scholar
52. Wilkin, Bernard: Inventaire Des Archives De La Fabrique Natioanale De Herstal 1896-1990, Bruxelles, 2020. google scholar
53. Yargıcı, Güler: “Ermeni Komitelerinin Silahlandırılması ve Finansmanı”, Yeni Türkiye Dergisi, S. 60, 2014, s. 1-30. google scholar
54. Zenghelis. C.: Le feu grégeois et les armes à feu des Byzantins, Éditions de l'Institut de Philologie et d'Histoire Orientales et Slaves, VII, Bruxelles, 1932. google scholar
55. Zengin, Ersoy: Tophane-i Amire’de İmalat-ı Harbiye’yeOsmanlı Devleti’nde Harp Sanayii (1861-1923), Kitabevi Yayınları, İstanbul, 2020. google scholar
56. Zeydân, Corci: İslam Uygarlıkları Tarihi, İletişim Yayınları, İstanbul, 2020. google scholar
57. Browning FN: https://lugerman.com/product/browningfn1903/ (Online), Erişim Tarihi: 06.11.2025. google scholar
58. Leon Mignon Ecole: https://leonmignon.be/ecole (Online), Erişim Tarihi: 06.11.2025. google scholar