Gruplararası Çatışma Kuramları Bağlamında Suriye’deki Sosyal Çatışma Olgusunun Tarihsel Kökenleri

Öz

I. Dünya Savaşı’nın ardından Osmanlı hâkimiyetinden çıkan Suriye toprakları, günümüze kadar uzanan ardışık toplumsal çatışma evrelerinden geçmiştir. Fransız Mandası döneminden başlayarak bağımsızlık sonrasına - özellikle Baas Partisi iktidarının yükselişi ve kurumsallaşması sürecinde - uzanan bu dönemde, bölgesel ve kabilesel gerilimler giderek mezhepsel ayrışmalara dönüşmüştür. Oysa Osmanlı yönetimi altında, dini, etnik ve mezhepsel çeşitliliğe rağmen, gruplararası çatışmalar yaklaşık dört yüzyıl boyunca görece sınırlı kalmıştır. Gruplararası çatışma üzerine yapılan onlarca yıllık araştırma, etnik, dini ve mezhepsel toplulukların, birleştirici stratejiler etkin biçimde uygulandığında, asgari düzeyde düşmanlıkla bir arada yaşayabileceğini göstermektedir. Bu stratejilerin temelinde, tüm grupların güvenlik, geçim, toplumsal destek, tanınma, anlamlılık ve rahatlık gibi temel insani ihtiyaçlara, eşitlik ilkelerine uygun biçimde erişimini sağlamak yer alır. Buna karşılık, belirli gruplara tanınan ayrıcalıklar, rekabeti ve topluluklar arası düşmanlığı artırmaktadır. Suriye’de bütünleşmiş bir ulusal kimliğin oluşamamasının başlıca nedenlerinden biri, Fransız Mandası yönetiminin politikalarıyla kasıtlı olarak teşvik edilen toplumsal parçalanmadır. Soğuk Savaş döneminde Batılı emperyalist güçlerin bölgeye müdahalelerini yoğunlaştırmaları, gruplar arası ayrışmaları daha da derinleştirmiştir. Bu bölünmüş toplumsal yapıyı devralan Baas rejimi ise, Alevi azınlığa yönelik kurumsal ayrıcalıkları sürdürürken diğer gruplara karşı baskıcı ve dışlayıcı politikalar izlemiştir. Bu dinamikler, Suriye’deki içsel bölünmeleri kökleştirmiş ve nihayetinde 2011’de patlak veren iç savaşla sonuçlanmıştır. 

Anahtar Kelimeler

• Suriye
• Toplumsal Çatışma
• Sünni-Şii İlişkileri
• Psikopolitika
• Mezhepçilik

The Historical Roots of the Social Conflict Phenomenon in Syria in the Context of Intergroup Conflict Theories

Öz

Following World War I, the territories of Syria, which emerged from Ottoman rule, underwent successive phases of social conflict that have continued into the present day. Beginning with the French Mandate period and extending into the postindependence era - particularly during the rise and consolidation of Ba‘ath Party rule - regional and tribal tensions gradually evolved into sectarian divisions. Under Ottoman administration, however, despite religious, ethnic, and sectarian diversity, intergroup conflicts remained relatively limited for nearly four centuries. Decades of research on intergroup conflict indicate that ethnic, religious, and sectarian communities can coexist with minimal hostility if unifying strategies are effectively implemented. One essential unifying strategy involves ensuring equal access for all groups to basic human needs such as security, livelihood, social support, recognition, significance, and comfort - consistent with the principles of equity. In contrast, favoritism toward specific groups tends to exacerbate competition and deepen hostility among communities. A major factor contributing to the failure to form a cohesive national identity in Syria was the social fragmentation deliberately fostered by the policies of the French Mandate administration. During the Cold War, Western imperialist powers intensified their involvement in the region, further aggravating intergroup divisions. The Ba‘ath regime, inheriting this fragmented social structure, institutionalized favoritism toward the Alawite minority while pursuing repressive and exclusionary policies against other groups. These dynamics entrenched Syria’s internal divisions, ultimately culminating in the outbreak of civil war in 2011.

Anahtar Kelimeler

• Syria
• Social Conflict
• Sunni-Shia Relations
• Psychopolitics
• Sectarianism

Kaynakça

1. “Eski TürkiYe Yeni TürkiYe”, Milli Nevsal, Kanaat Matbaa ve Kütüphanesl, İstanbul, 1338 [1922]. google scholar
2. Alkln, Kerem-Atman, Sablt: Küresel Petrol Stratejilerinin Jeopolitik Açıdan Dünya ve Türkiye Üzerindeki Etkileri, İstanbul Tlcaret Odası, İstanbul, 2006. google scholar
3. Allawl, All A.: Irak Kralı I. Faysal, trans. Hakan Abacı, TürklYe İş Bankası Kültür YaYınları, İstanbul, 2014.google scholar
4. Anatomi Dersleri: Osmanlı Kültürü, (Salı Toplantıları 93-94), Yapı Kredl YaYınları, İstanbul, 1995. google scholar
5. Aronson, Elllot- Wllson, TlmothY D.- Akert, Robln M.: Sosyal Psikoloji, Trans. Okan Gündüz, Kaknüs YaYınları, İstanbul, 2012. google scholar
6. Arslan, Hatlce: “Başlangıcından Günümüze Arap Alevîllğl-NusaYrîllk”, Mizanü’l-Hak İslami İlimler Dergisi, V. 1, 2014. google scholar
7. Azar, Edward E- Jureldlnl, Paul- McLaurln, Ronald: “Protracted Soclal Confllct; TheorY and Practlce ln the Mlddle East”, Journal of Palestine Studies, V. 8, 1978.google scholar
8. Azar, Edward E.: The Management of Protracted Social Conflict: Theory and Cases, Dartmouth, 1990.google scholar

9. Bağı, Resul-Karahasanoğlu, Songül: “TürklYe’de YaşaYan Arap Alevllerl (NusaYrller)’İn Etnlk Ve Müzlkal Klmllğl”, Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, V. 53, 2015.google scholar
10. Bakır, Abdülhallk-Pekln, SüleYman: “KuzeY SurlYe’dekl Türkmen Yerleşlmlerlnln Çağdaş Tarlhl ve Stratejlk AltYapısı Üzerlne Genel Blr Değerlendlrme”, Türk Dünyası Araştırmaları, V. 242, 2019. google scholar
11. BaktıaYa, Adil: OsmanlI Suriyesi'nde Arapçılığın Doğuşu, Bengi YaYinları, İstanbul, 2009. google scholar
12. Barblr, Karl K.: “Osmanlı DünYasında Klmllk ve Klmllk Oluşumu”, Osmanlı Dünyasında Kimlik ve Kimlik Oluşumları, eds. Bakl Tezcan-Karl K. Barblr, İstanbul Bllgl Ünlversltesl YaYınları, İstanbul, 2012. google scholar
13. Barlow, Flona Kate- Louls, W. R.- Hewstone, M.: “Rejected! Cognltlons Of Rejectlon and Intergroup AnxletY as Medlators of The Impact of Cross-Group Frlendshlps on Prejudlce”, British Journal of Social Psychology, V. 48, 2009. google scholar
14. Berkes, NlYazl: BatIcIlIk, Ulusçuluk ve Toplumsal Devrimler, Yön YaYınları, 1965. google scholar
15. Bilgin, Nuri: İnsan İlişkileri ve Kimlik, Sistem Yayıncılık, İstanbul, 1996. google scholar
16. Birinci Dünya Harbi’nde Türk Harbi III ncü Cilt Irak-İran Cephesi 1914-1918 1 nci KIsIm, GenelkurmaY Basımevl, Ankara, 2002. google scholar
17. Blalock, Hubert M.: Toward a TheorY of MlnorltY-Group Relatlons, Caprlcorn Books, New York, 1967; Alberto Vocl, M. Hewstone, “Inter-group Contact and Prejudlce Toward Immlgrants ln ItalY: The Medlatlonal Role of AnxletY and The Moderatlonal Role Of Group Sallence”, Group Processes & Intergroup Relations, V. 6, 2003. google scholar
18. Bolat, Mahmut: “Fransa’nın Manda İdaresl Altında SurlYe’nln Bölünmesl ve Alevller Devletl”, Türk Kültürü ve HacI Bektaş Veli AraştIrma Dergisi, V. 95, 2023.google scholar
19. Boogert, Maurlts H. van den: “Resurrectlng Homo Ottomanlcus: The Constants and Varlables of Ottoman IdentltY”, The Journal of Ottoman Studies, C. XLIV, 2014. google scholar
20. Buzpınar, Ş. Tufan: “Kevâklbî, Abdurrahman b. Ahmed”, TDV İslam Ansiklopedisi, V. 25, Ankara, 2022.google scholar
21. Cleveland, Wllllam L.: Modern Ortadoğu Tarihi, trans. Mehmet Harmancı, Agora Kitaplığı, İstanbul, 2008.google scholar
22. Çınar, Zafer: Lübnan'daki Maruni ve Dürzilerin Siyasi Mücadeleleri (1841-1845), Unpubllshed Master's Thesls, Uludağ Ünlversltesl, Bursa, 2015. google scholar
23. Davlson, Roderlc H.: “Ottoman DlplomacY at The Congress of Parls (1856) and Questlon of Reforms”, VII. TTK Kongresi 25-29 Eylül 1970, Ankara 1973. google scholar
24. Dawn, C. Ernest: Osmanlıcılıktan Arapçılığa, trans. B. AYdın, T. Temiz, Yöneliş YaYınları, İstanbul, 1998.google scholar
25. Demlr, Yeşlm: “SurlYe'nln Mezhepsel Yapısı ve Etkllerl”, Yeni Türkiye, V. 98, 2017. google scholar
26. Differentiation Between Social Groups: Studies In The Social Psychology Of Intergroup Relations, eds. HenrY Tajfel, Academlc Press., 1978. google scholar
27. Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi, İlmi Müşavir ve Redaktör Prof. Dr. Hakkı Dursun Yıldız, V. 13, Çağ YaYınları, İstanbul, 1989. google scholar
28. Dovldlo, John F.-Gaertner Samuel L.-Valldzlc, A.: “Intergroup Blas: Status, Dlfferentlatlon, and a Common In-Group IdentltY”, Journal of Personality and Social Psychology, V. 75, 1998. google scholar
29. Eldem, Ethem-Goffman, D., Masters, B.: Doğu ile Batı Arasında Osmanlı Kenti Halep, İzmir, İstanbul, Tarih Vakfı Yurt YaYınları, İstanbul, 2000. google scholar
30. Faroqhi, SuraiYa: Osmanlı Kültürü ve Gündelik Yaşam, trans. E. Kılıç, Tarih Vakfı Yurt YaYınları, İstanbul, 1998.google scholar
31. Fisher, Robert J.: “Intergroup Conflict”, The Handbook of Conflict Resolution: Theory and Practice, JosseY-Bass/WileY, 2014. google scholar
32. Fromkin, David: Barışa Son Veren Barış Modern Ortadoğu Nasıl Yaratıldı? 1914-1922, trans. Mehmet Harmancı, Epsilon YaYınları, İstanbul, 2016. google scholar
33. Gelvin, James L.: Divided Loyalties: Nationalism and Mass Politics in Syria at the Close of Empire, University of California Press, 1999. google scholar
34. Glasford, Demls E.-Dovldlo, John F.: “E Plurlbus Unum: Dual IdentltY and MlnorltY Group Members' Motlvatlon to Engage ln Contact, As Well As Soclal Change”, Journal of Experimental Social Psychology, V. 47, 2011. google scholar
35. Greene, Molly: Osmanlı Devleti ve Rumlar 1453-1768, trans. Zeynep Rona, Kitap Yayınevi, İstanbul, 2015.google scholar
36. Gül, Abdülkadlr-Gökçen, Sallm: Son Dönem Osmanlı Nüfusu ve Ecnebîler Meselesi, Cedlt Neşriyat, Ankara, 2010. google scholar
37. GünaY, Selçuk: “II. Abdülhamlt Dönemlnde SurlYe ve Lübnan’da Arap AYrılıkçı Hareketlerlnln Başlaması ve Devletln Tedblrlerl”, Tarih Araştırmaları Dergisi, V. 28, 1995. google scholar
38. Hewstone, Mlles-Brown, R.: “Contact ls Not Enough: An Intergroup Perspectlve on The 'Contact HYpothesls'”, Contact and Conflict in Intergroup Encounters, eds. M. Hewstone & R. Brown, Basll Blackwell, 1986. google scholar
39. Hogg, Mlchael A., Domlnlc Abrams: Social Identifications: A Social Psychology Of Intergroup Relations And Group Processes, TaYlor & Frances/Routledge, Oxford, 1988. google scholar
40. Hogg, Mlchael A.- Vaughan, Graham M.: Social Psychology: An Introduction, Prentlce Hall /Harvester Wheatsheaf, Londra, 1995. google scholar
41. Houranl, Albert: Arap Halkları Tarihi, İletlşlm Yayınları, İstanbul, 1997. google scholar
42. Işık Bostancı, Işıl: “Suudi Arabistan Krallığının Resmen İlan Edilmesi”, Orta Doğu Araştırmaları Dergisi, S. 2, 2003. google scholar
43. İnalcık, Halil: “Osmanlı Tarihinde Dönemler Devlet-Toplum-Ekonomi”, OsmanlI Uygarlığı, V.1, Eds. Halil İnalcık, Günsel Renda, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Ankara, 2004. google scholar
44. İrtem, SüleYman Kâni: Osmanlı Devleti’nin Mısır Yemen Hicaz Meselesi, Eds. Osman Selim Kocahanoğlu, Temel YaYınları, İstanbul, 1999. google scholar
45. Karakışla, Mehmet Deniz: 1840- 1861 Tarihleri Arasında Cebel-i Lübnan'da Dürzi-Marunî Çatışması ve Bu Çatışmanın Bölgeye Etkisi, Unpublished Master's Thesis, Hacettepe Üniversitesi, Ankara, 2016. google scholar
46. Karpat, Kemal H.: Osmanlı Nüfusu 1830-1914, Timaş YaYınları, İstanbul, 2010. google scholar
47. KaYalı, Hasan: Jön Türkler ve Araplar- Osmanlı imparatorluğu'nda Osmanlıcılık, Erken Arap Milliyetçiliği ve İslamcılık (1908-1918), trans. google scholar
48. Türkan Yöney, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul, 1998.google scholar
49. Khoury, Philip S.: Syria and the French Mandate: The Politics of Arab Nationalism 1920-1945, Princeton University Press, 1987. google scholar
50. Kılıç, Remzi: “Irak ve Suriye’nin Tarihi CoğrafYası ve XIX. YüzYıl Sonu İtibariyle İdari Konumu”, Türk Kültürü, V. 441, 2000. google scholar
51. Kırmızı, Abdülhamit: Abdülhamid’in Valileri Osmanlı Vilayet idaresi 1895-1908, Klasik YaYınları, İstanbul, 2008. google scholar
52. Kocatürk, Önder: Osmanlı-ingiliz ilişkilerinin Dönüm Noktası (1911-1914), Boğaziçi YaYınları, İstanbul, 2011.google scholar
53. KoYuncu, Aşkın: “Osmanlı Kimliği Üzerine Bazı Düşünceler”, Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları, V. 1, 2004. google scholar
54. Köylü, Murat: Ne Umduk Ne Bulduk, Hiper YaYınları, İstanbul, 2017. google scholar
55. Kral Abdullah, Biz Osmanlı’ya Neden isyan Ettik?, trans. Halit Özkan, Klasik YaYınları, İstanbul, 2006.google scholar
56. Kurşun, ZekeriYa: “Hac ve İktidar: HaremeYn’de Erken Dönem Osmanlı İmar FaaliYetleri”, FSM ilmî Araştırmalar insan ve Toplum Bilimleri Dergisi, V. 9, 2017. google scholar
57. Kurşun, ZekeriYa: Yol Ayrımında Türk-Arap ilişkileri, İrfan YaYınevi, İstanbul, 1992. google scholar
58. Lapidus, Ira: Modernizme Geçiş Sürecinde islam Dünyası, trans. İ. Safa Üstün, MÜ ilahiYat Fakültesi Vakfı YaYınları, İstanbul, 1996. google scholar
59. LeVine, Robert A.-Campbell, D. T: Ethnocentrism: Theories of Conflict, Ethnic Attitudes, and Group Behavior, John WileY & Sons, 1972. google scholar
60. Lewis, Bernard: Ortadoğu, trans. Selen Y. KölaY, Arkadaş YaYınları, Ankara, 2003. google scholar
61. Mansfield, Peter: Ortadoğu Tarihi, Trans. Ümit Hüsrev Yolsal, SaY YaYınları, İstanbul, 2012. google scholar
62. Masters, Bruce: Osmanlı imparatorluğumun Arapları 1516-1918, trans. FeraY Coşkun, Doğan Kitap, İstanbul, 2017. google scholar
63. Mezhepler, Etnisite ve Çatışma Çözümü, ed. ReYYan Doğan, TASAM YaYınları, İstanbul, 2015. google scholar
64. Ocak, Ahmet Yaşar: Osmanlı Toplumunda Zındıklar ve Mülhidler (15-17. Yüzyıllar), İstanbul, Tarih Vakfı Yurt YaYınları, İstanbul, 1998. google scholar
65. Okur, Mehmet Akif: “EmperYalizmin Ortadoğu Tecrübesinden Bir Kesit: SuriYe’de Fransız Mandası”, Bilig, V. 48, 2009, pp. 137-156. google scholar
66. Orhonlu, Cengiz: Osmanlı imparatorluğumun Güney Siyaseti Habeş Eyaleti, TTK YaYınları, Ankara, 1996.google scholar
67. Ortadoğu'da Osmanlı Dönemi Kültür izleri Uluslararası Bilgi Şöleni Bildirileri, V. 1, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı YaYını, Ankara, 2001. google scholar
68. Ortaylı, İlber: Osmanlı Barışı, Timaş YaYınları, İstanbul, 2007. google scholar
69. Osmanlı Arap Coğrafyası ve Avrupa Emperyalizmi, Haz. Ali AkYıldız-ZekeriYa Kurşun, TürkiYe İş Bankası Kültür YaYınları, İstanbul, 2015. google scholar
70. Osmanlı Belgelerinde Suriye, T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı, İstanbul, 2013. google scholar
71. Öztürk, Mustafa: “Arap Ülkelerinde Osmanlı İdaresi”, History Studies Ortadoğu Özel Sayısı, 2010. google scholar
72. Provence, Michael: The Great Syrian Revolt and The Rise of Arab Nationalism, UniversitY of Texas Press, 2005. google scholar
73. Putnam, Robert D.: “E Pluribus Unum: DiversitY and CommunitY in The TwentY-First Century” Scandinavian Political Studies, V. 30. google scholar
74. Rothman, Jay: Resolving Identity-Based Conflict in Nations, Organizations, and Communities, Jossey-Bass, San Francisco, 1997. google scholar
75. Shaw, Stanford-Kural, Ezel: OsmanlI impAratorluğu ve Modern Türkiye, Trans. Mehmet Harmancı, V. 2, E YaYinları, İstanbul, 1994. google scholar
76. Sherlf, Muzafer, C. W. Sherlf: “Ingroup and Intergroup Relatlons: Experlmental AnalYsls”, Social Psychology, Harper & Row, 1969. google scholar
77. Sırma, İhsan SüreYYa: OsmanlI Devletİ’nİn YIkIlIşInda Yemen isYanlarI, BeYan YaYınları, İstanbul, 2008.google scholar
78. SlnkaYa, BaYram: “Şll Eksenl Tartışmaları ve İran”, AvrasYa DosYasI, V. 13/3, 2007. google scholar
79. Sökmen, TaYfur: HataY’In Kurtuluşu içİn Harcanan Çabalar, TTK YaYınları, Ankara, 1992. google scholar
80. Şen, Sabahattin: Ortadoğu'da ideolojik Bunalım: Suriye Baas Partisi ve ideolojisi, BlreY YaYincılık, İstanbul, 2004. google scholar
81. Tajfel, HenrY-Turner, John C.: “An Integratlve TheorY of Intergroup Confllct”, The Socİal PsYchologY of Intergroup Relatİons, Eds. W. G. Austln, & S. Worchel, MontereY, CA, 1979. google scholar
82. Tajfel, HenrY-Turner, John C.: “An Integratlve TheorY of Intergroup Confllct”, The Social PsYchologY of Intergroup Relations, MontereY, CA: Brooks/Cole, 1979.google scholar
83. Tajfel, HenrY: “Soclal PsYchologY of Intergroup Relatlons”, Annual Review of PsYchologY, V. 33, 1982.google scholar
84. Tauber, Ellezer: The Formation of Modern SYria and Iraq, Frank Cass, England, 1995. google scholar
85. Tlmur, Taner: OsmanlI-Türk RomanInda Tarih, Toplum ve Kimlik, Afa YaYınları, İstanbul, 1991. google scholar
86. Umar, Ömer Osman: “SurlYe’de Fransız EmperYallzml”, FIrat Üniversitesi SosYal Bilimler Dergisi, V. 1, 2002. google scholar
87. Umar, Ömer Osman: OsmanlI Yönetimi ve FransIz Manda idaresi AltInda SuriYe (1908-1938), ATAM YaYınları, Ankara, 2004. google scholar
88. Uslu, Hanlfe: Political Opposition Against The French Rule in Mandate SYria: 1920-1946, Unpubllshed Master's Thesls, ODTÜ, Ankara, 2020. Volkan, Vamlk: “Transgeneratlonal Transmlsslons and Chosen Traumas: An Aspect of Large-Group IdentltY”, Group AnalYsis, V. 34, 2001. XYpolla, Illa: “Dlvlde et Impera: Vertlcal and Horlzontal Dlmenslons of Brltlsh Imperlallsm”, Critique: Journal of Socialist TheorY, V. 44, 2016. google scholar
89. Yılmaz Odabaşı, HadlYe-Arıboğan, Denlz Ülke: “PsYchopolltlcal Determlnatlons on the Admlnlstratlve and EconomlcMotlvatlons of Classlcal Perlod Ottoman IdentltY”, Universal Journal of HistorY and Culture, V. 4, 2021. google scholar
90. Yılmaz Odabaşı, HadlYe-Arıboğan, Denlz Ülke: “Some PsYchopolltlcal and Soclal PsYchohlstorlcal Processes ln the Formatlon of Classlcal Perlod Ottoman IdentltY”, SiYasal: Journal of Political Sciences, V. 31, 2022. google scholar
91. Yılmaz Odabaşı, HadlYe: SuriYe’de işgal ve Direniş (1919-1922) Türk BasInIna YansImalarIYla, Dergâh YaYınları, İstanbul, 2017. google scholar
92. Zelne N. Zelne: Türk Arap ilişkileri ve Arap Milliyetçiliğinin Doğuşu, Trans. Emrah Akbaş, Gelenek YaYınları, İstanbul, 2003. google scholar
93. “Syria: World War II and Independence” (Online) https://www.brltannlca.com/EBchecked/toplc/578856/SYrla/29922/World-War-II-and-lndependence, Accessed: 25 Şubat 2025. google scholar
94. “Şam’da Bulunan Başlıca Osmanlı Eserlerl”, (Onllne), https://turklYearastlrmalarl.org/2025/02/03/YaYlnlar/lnfografik/samda-bulunan-basllca-osmanll-eserlerl, Accessed: 15 Ocak 2025. google scholar
95. Lowe, Robert: “The SYrlan Kurds: A People Dlscovered” (Onllne) https://www.chathamhouse.org/sltes/default/files/publlc/Research/ Mlddle%20East/bpsYrlankurds.pdf, Accessed: 11 Ocak 2025. google scholar