Osmanlı Devleti’nde Muhacirlerin Askerlikten Muafiyetleri Ve Çerkeslerin Askerlik Meselesi

Öz

Osmanlı Devleti’nde askerlik hususu 19. yüzyılda askerî reformlar ile büyük bir dönüşüme uğramıştır. Bu çalışma, 19. yüzyıl Osmanlı Devleti’nde askerî reformlar sonucu dönüşen askerlik sistemi içinde muhacirlere tanınan muafiyetleri ve özellikle Çerkes muhacirlerinin askerlik meselesini incelemektedir. Araştırma, Osmanlı Devlet Arşivleri kaynaklarına dayanarak, devletin ekonomik ve sosyal nedenlerle topraklarına hicret eden milyonlarca insana tanıdığı malî ve askerî muafiyetleri analiz etmektedir. Çalışmanın amacı, başlangıçta Kırım muhacirlerine tanınan ve daha sonra genelleştirilen 25 yıllık muafiyet sürecinin 1880’lerden itibaren nasıl kısaltıldığını ve bunun yarattığı toplumsal tepkileri ortaya koymaktır. Kullanılan yöntem, arşiv belgelerinin sistematik incelenmesine dayanmaktadır. Ulaşılan sonuçlara göre, Balkan Savaşları ve I. Dünya Savaşı gibi topyekûn savaş ortamları askerî muafiyetleri büyük oranda sona erdirmiştir. Bu süreçte en fazla sorun yaşayan grup Çerkes muhacirleri olmuştur. Çerkesler kendileri askerî yükümlülüklere tabi olurken, sahip oldukları kölelerin askere alınmasına şiddetle karşı çıkmışlardır. Ancak topyekûn savaş dönemi, yalnızca Çerkeslerin askere alınmasını değil, Çerkesler arasındaki sınıfsal yapının da sonunu getirmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Askerlik
• Muafiyet
• Çerkes
• Muhacir
• Kölelik

Military Exemptions For Immigrants In The Ottoman Empire And The Circassian Conscription Question

Öz

The issue of military service in the Ottoman Empire underwent a major transformation in the 19th century due to military reforms. This study examines the exemptions granted to muhacirs (immigrants) within the transforming military system of the 19th century Ottoman Empire, and especially the military service issue of Circassian muhacirs. The research, based on Ottoman State Archives sources, analyzes the financial and military exemptions granted by the state to millions of people who migrated to its lands for economic and social reasons. The aim of the study is to reveal how the initial 25-year exemption period-granted first to Crimean muhacirs and later generalized-was shortened starting from the 1880s, and the social reactions this created. The method used is based on the systematic examination of archival documents. According to the findings, total war environments such as the Balkan Wars and World War I largely ended military exemptions. The Circassian muhacirs were the group that experienced the most problems during this process. While the Circassians themselves became subject to military obligations, they strongly opposed the conscription of their slaves. However, the period of total war brought an end not only to the conscription of Circassians but also to the class structure among the Circassians.

Anahtar Kelimeler

• Military Service
• Exemption
• Circassian
• Muhacir (Immigrant)
• Slavery

Kaynakça

1. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)google scholar
2. BOA, A.DVN, 166/52. google scholar
3. BOA, A.MKT.MHM, 188/90. google scholar
4. BOA, A.MKT.MHM, 188/96. google scholar
5. BOA, A.MKT.MHM, 198/32. google scholar
6. BOA, A.MKT.NZD, 347/32. google scholar
7. BOA, BEO, 4305/322836. google scholar
8. BOA, DH.EUM.LVZ, 28/51. google scholar

9. BOA, DH.EUM.MTK., 47/24. google scholar
10. BOA, DH.İ.UM., 13/10. google scholar
11. BOA, DH.İ.UM., 14/20. google scholar
12. BOA, DH.İ.UM., 14/38. google scholar
13. BOA, DH.İ.UM.EK, 29/121. google scholar
14. BOA, DH.İ.UM.EK, 31/41. google scholar
15. BOA, DH.MB.HPS.M..., 1/41. google scholar
16. BOA, DH.MB.HPS.M..., 9/6. google scholar
17. BOA, DH.MKT., 1501/66. google scholar
18. BOA, DH.MKT., 1517/6. google scholar
19. BOA, DH.MKT., 1525/24. google scholar
20. BOA, DH.MKT., 1533/78. google scholar
21. BOA, DH.MKT., 1548/112. google scholar
22. BOA, DH.MKT., 1623/113. google scholar
23. BOA, DH.MKT., 1629/35. google scholar
24. BOA, DH.MKT., 1634/70. google scholar
25. BOA, DH.MKT., 1639/33, 19.11.1306. google scholar
26. BOA, DH.ŞFR, 43/189. google scholar
27. BOA, HR.HMŞ.İŞO, 39/14. google scholar
28. BOA, İ.DH, 1132/88412. google scholar
29. BOA, İ.DH, 1134/88561. google scholar
30. BOA, İ.DH, 738/28947. google scholar
31. BOA, MV, 196/39. google scholar
32. BOA, MV, 225/12. google scholar
33. BOA, MV, 245/75. google scholar
34. BOA, MV, 27/52. google scholar
35. BOA, MV, 28/15. google scholar
36. BOA, MV, 43/4. google scholar
37. BOA, MV, 43/64. google scholar
38. Asâkir-i Nizamiye-i Şâhâne Sûret-i Ahzini Mübeyyin Kanunnâme-i Hümayundur, Matbaa-i Ceride-i AskeriYe, 1302, s. 10-12. google scholar
39. “BuLgaristanLa Dersaadet’de Münakid Muahede-i SuLhiYe”, Düstur, II. Tertip, C. VI, s. 23-24. google scholar
40. “İskân-I Muhâcirîn Nizâmnâmesi”, Takvim-i Vekayi, 6 MaYIs 1329/18 MaYIs 1913, No: 1466. google scholar
41. Meclis-i Mebusan Zabıt Ceridesi, 4 Kanunusani 1331/17 Ocak 1916. google scholar
42. Mükellefiyet-i Askeriye Kanun-ı Muvakkati, Matbaa-I Amire, İstanbuL, 1330.google scholar
43. Atar, Fahrettin: “Mükâtebe”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 31, Ankara, 2020, s. 530-532. google scholar
44. Beşikçi, Mehmet: Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı Seferberliği, TürkiYe İş BankasI KüLtür YaYInLarI, İstanbuL, 2015. google scholar
45. Monı/ıeB r.B.: "npoöneMa «MepKeccKoro PaöcTBa» B nosflHeü Ocmbhckoü MMnepuu (BTopas rionoBUHa XIX - Hanano XX B.)”, MerndyHapodHbiû HayvHO-ucenedoeamenbCKUü ^ypnan, N 4, S. 82, 2019, s. 85. (Problem Of “Cherkess SlaverY” İn Later Ottoman Empire (The Second HaLf of XIX - The Beginning of XX CenturY) google scholar
46. Hamed-TroYanskY, VLadimir: Empire and Refuges, North Caucasian Muslims and the Late Ottoman State, Stanford UniversitY Press, Stanford, 2024. google scholar
47. İpek, Nedim: “Birinci DünYa SavaşI EsnasInda Karadeniz ve Doğu AnadoLu’da CereYan Eden GöçLer”, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, C. 12, S. 1, s. 167-254. google scholar
48. Karataş, Ömer: “XIX. YüzYILIn İkinci YarIsInda OsmanLI DevLeti’ne İskân OLunan Çerkes TopLumunda SosYaL SInIflaşma ve KöLeLik”, Avrasya İncelemeleri Dergisi, C. I, S. 2, 2012, s. 99-138. google scholar
49. Kazzaz, Gizem: A Glimpse into the World of Muhajirs: Circasssians in Ottoman Syria (1864-1910), (Master Thesis), SabancI UniversitY, İstanbuL, 2021. google scholar
50. KocacIk, Faruk: “BaLkanLar’dan AnadoLu’Ya YöneLik GöçLer (1878-1890)”, Osmanlı Araştırmaları, C. 1, 1980, s. 137-190. google scholar
51. Mehmet Arif BeY: Başımıza Gelenler, 93 Harbi’nde Anadolu Cephesi, BabIaLi KüLtür YaYIncILIğI, İstanbuL 2015. google scholar
52. ÖnLer, Besna: Osmanlı Devleti ve Bulgaristan Krallığı İlişkileri (29 Eylül 1913 -12 Ekim 1915), (YaYImLanmamIş Yüksek Lisans Tezi), İstanbuL Üniversitesi SosYaL BiLimLer Enstitüsü, İstanbuL, 2022. google scholar
53. ÖzböLük, RIza: “OsmanLI DevLeti’nde ZorunLu AskerLiğe Direniş: ‘Muînsiz’ Efrad ProbLemi”, Akademik Bakış, C. 16, S. 31, 2022, s. 169-190. google scholar
54. Richmond, WaLter: The Circassian Genocide, Rutgers UniversitY Press, 2013. google scholar
55. SerbestoğLu, İbrahim: “Yunanistan’a Geçiş Sürecinde TeseLYa MüsLümanLarInIn Durumu”, Belleten, C. LXXVIII, S. 283, 2014, s. 1075-1098.google scholar
56. Şimşek, VeYseL: “The First “LittLe Mehmeds”: Conscripts fort he Ottoman ArmY, 1826-53”, Osmanlı Araştırmaları, S. XLIV, 2014, s. 265-311. google scholar
57. TavkuL, Ufuk: “OsmanLI DevLeti’nin Kafkas MuhacirLerinin KöLeLik Kurumuna YakLaşImI”, Bilig, S. 17, 2001, s. 33-54. google scholar
58. ToLedano, Ehud R.: Osmanlı Köle Ticareti 1840-1890, Tarih VakfI Yurt YaYInLarI, İstanbuL, 1994. google scholar
59. Urhan, Vahit CemiL: “Kosova’Ya YapILan Çerkes Göçü ve İskânI (1864-1865)”, Belleten, C. 85, S. 304, s. 991-1024. google scholar
60. YILdIz, GüLtekin: Neferin Adı Yok Zorunlu Askerliğe Geçiş Sürecinde Osmanlı Devleti’nde Siyaset, Ordu ve Toplum (1826-1839), Kitabevi, İstanbuL, 2009. google scholar
61. Zürcher, Eric Jan: “Teoride ve Pratikte OsmanLI ZorunLu AskerLik Sistemi (1844-1918)”, Devletin Silahlanması Ortadoğu’da ve Orta Asya’da Zorunlu Askerlik (1775-1925), (Der. Eric Jan Zürcher), İstanbuL BiLgi Üniversitesi YaYInLarI, İstanbuL, 2003, s. 87-104. google scholar