Zeki Velidi Togan’ın Türk Hariciyesine Sunduğu Rapor ve Bilgiler Işığında Türkistan’da Enver Paşa ve Basmacı Hareketi

Öz

Bu çalışma, Zeki Velidi Togan’ın 1923 yılında Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri’ne sunduğu mahrem nitelikli rapor ve bilgiler çerçevesinde Enver Paşa’nın Türkistan’daki faaliyetlerini tarihsel bir bağlam içinde ele almaktadır. I. Dünya Savaşı sonrasında Türkistan’a geçen Enver Paşa’nın Pan-Türkist ve Pan-İslamcı idealler doğrultusunda yürüttüğü siyasi ve askerî girişimler, Togan’ın gözlem ve değerlendirmeleriyle birlikte kronolojik olarak incelenmiştir. Çalışmada hem Osmanlı sonrası İttihatçı kadroların Orta Asya’daki yeni arayışları hem de Basmacı Hareketi’nin yapısı, sınırları ve dönüşüm süreci çok boyutlu bir yaklaşımla analiz edilmiştir. Togan’ın tanıklığı, kişisel izlenim olmanın ötesinde dönemin gelişmelerini içeriden anlamaya olanak sağlayan tarihsel bir kaynak olarak değerlendirilmiştir. Sovyet ideolojik söyleminin ve propagandasının Basmacı direnişi karşısındaki tutumu da ele alınmış, Enver Paşa’nın mücadelesinin istenen neticeye ulaşamamasının nedenleri bölgesel, yapısal ve siyasal etkenler üzerinden tartışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Zeki Velidi Togan
• Enver Paşa
• Cemal Paşa
• Türkistan
• Basmacılar

Enver Pasha and the Basmachi Movement in Turkestan in the Light of the Report and Information Presented to the Ministry of Foreign Affairs of Türkiye by Zeki Velidi Togan

Öz

This study examines the activities of Enver Pasha in Turkestan within a historical context, framed by the confidential report and information submitted by Zeki Velidi Togan to the Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Türkiye in 1923. The political and military initiatives conducted by Enver Pasha, who proceeded to Turkestan following World War I in pursuit of Pan-Turkist and Pan-Islamist ideals, are analyzed chronologically alongside Togan’s observations and assessments. The study investigates both the new pursuits of the post-Ottoman Unionist cadres in Central Asia and the structure, boundaries, and transformation process of the Basmachi Movement through a multidimensional approach. Togan’s testimony is evaluated not merely as a personal impression but as a fundamental historical source that facilitates an internal comprehension of the developments of the era. Furthermore, the attitude of Soviet ideological discourse and propaganda toward the Basmachi resistance is addressed, and the reasons why Enver Pasha’s struggle failed to achieve the desired outcome are discussed through regional, structural, and political factors.

Anahtar Kelimeler

• Zeki Velidi Togan
• Enver Pasha
• Cemal Pasha
• Turkestan
• Basmachis

Kaynakça

1. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA) google scholar
2. Adil Hikmet Bey, Asya’da Beş Türk, haz. Yusuf Gedikli, Ötüken Yayınevi, İstanbul, 1998. google scholar
3. Aksu, Kenan: İngiliz Gizli Belgelerinde Enver Paşa, Çatı Kitapları, İstanbul, 2007. google scholar
4. Aydemir, Şevket Süreyya: Makedonya’dan Orta Asya’ya Enver Paşa, C. 3, Remzi Kitabevi, İstanbul, 2006. google scholar
5. Bademci, Ali: 1917-1934 Türkistan Millî İstiklal Hareketi ve Enver Paşa, Kutluğ Yayınları, İstanbul, 1975. google scholar
6. Baykara, Tuncer: “Ahmet Zeki Velidi Togan”, TDV İslam Ansiklopedisi, C. 41, İstanbul, 2012, s. 209-210. google scholar
7. Baysun Abdullah Recep: Türkistan İstiklal Hareketleri ve Enver Paşa, Doğu Kütüphanesi, İstanbul, 2006. google scholar
8. Bilgin Taner: Milli Mücadele Döneminde Bilecik, Bilecik Üniversitesi Yay. Bilecik, 2015. google scholar

9. Cebeci, Ahmet: “Türkistan’da Basmacılık (Millî Kurtuluş Hareketi)”, Töre, S. 51, 1975, s. 8-45. google scholar
10. Çolak, Mustafa: Komitenin Kahramanı Enver Paşa, Yeditepe Yayınevi, İstanbul, 2019. google scholar
11. Devlet, Nadir: Rusya Türklerinin Millî Mücadele Tarihi (1905-1917), TTK Yayınları, Ankara, 1985. google scholar
12. Donuk Abdülkadir: “Basmacı Hareketi”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 5, İstanbul, 1992, s. 107-108. google scholar
13. Erer Tekin: Enver Paşa’nın Türkistan Kurtuluş Savaşı, Mayataş Yayınları, İstanbul, 1971. google scholar
14. Fromkin, David: Barışa Son Veren Barış – Modern Ortadoğu Nasıl Yaratıldı? (1914-1922), çev. Mehmet Harmancı, Epsilon Yayınları, İstanbul, 2008. google scholar
15. Hayit, Baymirza: “Basmacılar” Türkistan Millî Mücadele Tarihi (1917- 1934), Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara, 1997. google scholar
16. Hayit, Baymirza: Türkistan Devletlerinin Millî Mücadele Tarihi, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1995. google scholar
17. Hayit, Baymirza: Türkistan Rusya ile Çin Arasında, çev. Abdülkadir Sadak, Otağ Yayınları, İstanbul, 1975. google scholar
18. İnan, Ari: Enver Paşa’nın Özel Mektupları, İmge Kitabevi, Ankara, 1997. google scholar
19. Kandemir, Feridun: “Enver Paşa’nın Ölümü”, Resimli Tarih Mecmuası, S. 4, Nisan 1950, s.142-143. google scholar
20. Kanlıdere, Ahmet: “Zeki Velidî Togan’ın Fikrî İnkişafı”, Zeki Velidî Togan: İlmî Hayatı, Eserleri, Siyasî Faaliyetleri, Hatıralar, Ed. Serkan Acar, Akçağ Yayınları, Ankara, 2017. google scholar
21. Kara, İlyas: Basmacılar İsyanı ve Enver Paşa, Yediveren Yayınları, İstanbul, 2011. google scholar
22. Karabekir, Kazım: İstiklal Harbimizde Enver Paşa ve İttihat ve Terakki Erkanı, Menteş Kitabevi, İstanbul 1967. google scholar
23. Köseoğlu, Tülay: “Mustafa Çokayoğlu’nun Kaleminden Enver Paşa ve Paşa’nın Şehadeti”, Türkiyat Mecmuası, C. 28, S. 1, 2018, s. 77-89. google scholar
24. Kurat, Akdes Nimet: Rusya Tarihi Başlangıcından 1917’ye Kadar, TTK Yayınları, Ankara, 1987. google scholar
25. Kutay, Cemal: Anavatan’da Son Beş Osmanlı Türk’ü, Tarih Yayınları, İstanbul, 1962. google scholar
26. Kutay, Cemal: Enver Paşa Lenin’e Karşı, Ekicigil Matbaası, İstanbul, 1953, s. 91. google scholar
27. Özdemir, Hikmet: Üç Jöntürk’ün Ölümü / Talat-Cemal-Enver, Remzi Kitabevi, İstanbul, 2007, s.273. google scholar
28. Sonyel, Salahi R.: “Enver Paşa ve Orta Asya’da Başgösteren “Basmacı” Akımı”, Belleten, C. 54, S. 211, Aralık 1990, s. 1179-1208. google scholar
29. Taşağıl, Ahmet: “Türkistan”, TDV İslam Ansiklopedisi, C. 41, İstanbul, 2012, s. 556-560. google scholar
30. Togan, Zeki Velidi: Bugünkü Türkili Türkistan ve Yakın Tarihi - Batı ve Kuzey Türkistan, C. 1, Enderun Kitabevi, İstanbul, 1981. google scholar
31. Togan, Zeki Velidi: Hatıralar, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara, 2019. google scholar
32. Tursun, Haziretali, Dânâ Moldabaeva: “Enver Paşa’nın Orta Asya’daki Millî Mücadeleye Verdiği Desteğin Moskova Arşivlerinde Belgelenmesi”, Bilig, Kış 2014, S. 68, s. 231-242. google scholar
33. Yamauchi, Masayuki: Hoşnut Olamamış Adam: Enver Paşa, Bağlam Yayınları, İstanbul, 1995. google scholar
34. Yaver Suphi Bey, Enver Paşa’nın Son Günleri, haz. Mehmet Kuzu, Çatı Yayıncılık, İstanbul, 2007. google scholar
35. Yeşilot Okan, Burcu Özdemir: “Sovyet Arşiv Belgeleri Işığında Basmacı Hareketi” Belleten, C. 85, S. 302, Nisan 2021, s. 279-309. google scholar