Bir Tasarıdan Kuruluşa: Agop Amasyan Efendi’nin Ziraat Bankası Projesi ile Ziraat Bankası Kuruluş Nizamnamesinin Karşılaştırmalı Analizi

Öz

XIX. yüzyılın ikinci yarısında, ekonomisinin büyük bir kısmı tarıma dayalı olan Osmanlı Devleti’nde, ziraatı geliştirmek amacıyla arazi veriminin artırılması ve çeşitlendirilmesi için modern zirai ilim metotlarının kullanılması teşvik edilmiş ve Avrupa’ya öğrenci gönderilmiştir. Aynı zamanda yurt dışından getirilen modern tarım alet ve makinelerinin kullanımı yaygınlaştırılmaya çalışılmıştır. Yeni yollar yapılarak nakliyatın kolaylaştırılması ve zirai ürün ticaretinin artırılması planlanmıştır. Her ne kadar ziraatın geliştirilmesi için faaliyetler yapılsa da çiftçilerin mali açıdan destek bulmakta zorlanmaları ziraatın gelişimini sekteye uğratmıştır. Osmanlı Devleti’nin sınırları içerisinde tarıma elverişli fazla arazi olmasına rağmen finansal açıdan destek verilememesi nedeniyle değerlendirilemediği tespit edilmiştir. Bu sebeple de ziraat ile ilgili çalışmalara finansal yardım sağlamak amacıyla zirai teşkilatlar kurulması için çalışmalar yapılmıştır. Çiftçinin ekonomik sıkıntılarını gidermek ve onları tefecilerin ellerinden kurtarmak için kurulan Memleket Sandıkları, Ziraat Sandıkları ve Menafi Sandıkları bir çözüm olmamıştır. Ziraat Bankası kuruluşuna giden süreçte, 1861-1882 tarihleri arasında, bahsedilen kurumlar haricinde Osmanlı Devleti’nde ziraatı geliştirmek ve çiftçileri ekonomik açıdan rahatlatmak amacıyla birçok proje üretilmiştir. Ziraat Bankası kurulmadan önce yapılan en önemli çalışmalardan biri de Agop Amasyan Efendi tarafından hazırlanan Ziraat Bankası Projesidir. Bu çalışmada 23 Nisan 1882 tarihinde Agop Amasyan Efendi tarafından hazırlanan Ziraat Bankası Projesi ele alınarak 27 Ağustos 1888 tarihinde yayınlanan Ziraat Bankası kuruluş nizamnamesi ile karşılaştırılıp değerlendirilmesi planlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Agop Amasyan
• Ziraat Bankası
• Çiftçi
• Kredi
• Ekonomi

From a Proposal to an Establishment: A Comparative Analysis of Agop Amasyan Efendi’s Agricultural Bank Project and the Ziraat Bankası (Agricultural Bank) Founding Regulation

Öz

In the second half of the 19th century, in the Ottoman Empire - where the economy was largely dependent on agriculture - the state promoted the use of modern agricultural science methods to increase and diversify land yield and encouraged sending students to Europe for training. Simultaneously, efforts were made to popularize the use of modern farming tools and machinery imported from abroad. Plans were also made to facilitate transportation by constructing new roads and to increase the trade of agricultural products. Despite these activities aimed at developing agriculture, the financial difficulties of farmers hindered its progress. It was determined that although there were vast tracts of arable land within the borders of the Ottoman Empire, they could not be utilized due to the lack of financial support. For this reason, efforts were undertaken to establish agricultural organizations that could provide financial assistance for agricultural development. However, the existing institutions established to alleviate the economic hardships of farmers and rescue them from usurers (such as the Homeland Funds, Agricultural Funds, and Benefit Funds) proved insufficient as a permanent solution. During the process leading to the establishment of the Ziraat Bankası (Agricultural Bank), many projects were generated between 1861 and 1882 to develop agriculture and provide economic relief to farmers, separate from the aforementioned institutions. One of the most critical endeavors before the Ziraat Bankası was founded was the Agricultural Bank Project prepared by Agop Amasyan Efendi. This study plans to analyze and compare the Ziraat Bankası Project, prepared by Agop Amasyan Efendi on April 23, 1882, with the Ziraat Bankası Founding Regulation (Nizamname), published on August 27, 1888.

Anahtar Kelimeler

• Agop Amasyan
• Ziraat Bankası (Agricultural Bank)
• Farmer
• Credit
• Economy

Kaynakça

1. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)99 google scholar
2. Bab-ı Asafî Nizamat Defterleri (A.DVNSNZAMd) google scholar
3. Sadaret Mühime Kalemi Evrakı (A.MKT.MHM) google scholar
4. Babıali Evrak Odası (BEO) google scholar
5. Dahiliye Nezareti Sicill-i Ahval İdare-i Umumiyesi Defterleri (DH.SAİDd) google scholar
6. Hariciye Nezareti Mektubi Kalemi (HR. MKT) google scholar
7. İrâde Dahiliye (İ.DH) google scholar
8. İrâde Meclis-i Mahsus (İ.MMS) google scholar

9. Şûra-yı Devlet Evrakı (ŞD) google scholar
10. Yıldız Sadaret Resmî Maruzat Evrakı (Y.A.RES) google scholar
11. Yıldız Mütenevvi Maruzat Evrakı (Y.MTV) google scholar
12. Yıldız Perakende Ticaret Nafıa Nezareti Maruzatı (Y.PRK.TNF) google scholar
13. T. ZOM.VRK100 google scholar
14. İktisad Vekaleti Mecmuası google scholar
15. İktisadiyat Mecmuası google scholar
16. Umur-ı Nafia ve Ziraat Mecmuası google scholar
17. Düstur google scholar
18. Atasagun, Yusuf Saim, Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankası 1888-1939, Kenan Basımevi, İstanbul 1939. google scholar
19. Bardakoğlu, Ali, “Ferâğ”, DİA, C. XII, s. 351-353. google scholar
20. DEDE, Ezgi, Selanik Ziraat Mektebi (1889-1912), Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Çanakkale 2017. google scholar
21. Güran, Tevfik, 19. Yüzyılda Osmanlı Ekonomisi Üzerine Araştırmalar, Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul 2014. google scholar
22. Güngör, Ferhat, “Memleket Sandıklarından Ziraat Bankasına” Osmanlı Devleti Zirâî Kredi Teşkilatları (1868-1888), Fakülte Kitabevi, Isparta 2015. google scholar
23. Hazar, Nurettin, T.C. Ziraat Bankası 1863-1983, Fon Matbaası, Ankara 1986. google scholar
24. Ortabağ, Erol, Osmanlı İmparatorluğu’nda Bankacılığın Gelişimi ve Regülasyon, Türkiye Bankalar Birliği Yayınları, İstanbul 2018. google scholar
25. Quataert, Donald, “Dilemma of Development: The Agricultural Bank and Agricultural Reform in Ottoman Turkey, 1888-1908”, International Journal of Middle East Studies , Vol. 6, No. 2 (1975), s. 225-227. google scholar
26. ___________, “Gelişim Açmazı: 1888-1908 Osmanlı Türkiyesi’nde Ziraat Bankası ve Ziraat Reformu”, çev. Salih Kiş, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 29 (2011), s. 461-482. google scholar
27. Velay, A. Du. Türkiye Mali Tarihi, Maliye Bakanlığı Yayınları, Ankara 1978. google scholar
28. Tekdemir, Aziz, “Menafi Sandıklarının Ziraat Bankası’na Dönüştürülmesi”, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Ziraat Bankası, (Editörler Aziz Tekdemir, Cengiz Fedakar, Saim Çağrı Kocakaplan), Gazi Kitabevi, Ankara 2022, s. 33-64. google scholar
29. ___________, “Ziraat Bankası”, Atatürk Ansiklopedisi, Anakara 2025. google scholar
30. Tekin Alp, Ziraat Bankası, İktisadiyat Mecmuası, C. 1, S. 9, s. 1 ( 14 Nisan 1332/ 27 Nisan 1916). google scholar
31. Yazıcı, Serkan “Zirai Kooperatiften Bankaya Geçişte Bir Ara Dönem Olarak Menafi Sandıkları ve Sorunları Üzerine Gözlemler” Doğu Avrupa’nın Sosyal ve İktisadi Tarihi, (Editörler, Sema Aktaş Sarı, Erim Vatansever, Mehmet Kerim), piees. Org, Eskişehir 2022, s. 322-337. google scholar
32. Yenidünya Gürgen, Süheyla, “İdeolojinin ve Umudun İnşası: Edirne Hamidiye Sanayi ve Ziraat Mektebi”, Trakya Üniversitesi’nin 40. Yılına Armağan, ( Editörler: Halûk Kayıcı- Orkun Akman), Trakya Üniversitesi Yayınları, Edirne 2022, s. 189-230. google scholar
33. ___________,“Ziraat Bankası Kurulmasına Dair Osmanlı Devleti’ne Sunulan Teklifler”,Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Ziraat Bankası, (Editörler Aziz Tekdemir, Cengiz Fedakar, Saim Çağrı Kocakaplan), Gazi Kitabevi, Ankara 2022, s. 1-30. google scholar
34. Yıldırım, Bülent, “1937 Yılında Yürürlüğe Giren Ziraat Bankası Kanununa Hazırlık: 1933 Kanun Tasarısı ve Süreci”, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Ziraat Bankası, (Editörler Aziz Tekdemir, Cengiz Fedakar, Saim Çağrı Kocakaplan), Gazi Kitabevi, Ankara 2022, s. 209-224. google scholar
35. Yıldırım, Mehmet Ali, “Osmanlı’da Modern Ziraatın Gelişimine Katkı Sunan İki Ermeni Mütehassıs: Hagop Amasyan ve Kevork Torkomyan” Kilis 7 Aralık Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, C.6, S.12, Aralık 2016, s. 126-143. google scholar
36. Türk Hukuk Lûgatı, Başbakanlık Basımevi, Ankara 1991. google scholar
37. Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankası: Elli Senelik Hayat ve Faaliyeti (1888-1938), Ziraat Bankası Yayınları, Ankara 1938. google scholar