Türk Cumhuriyet Dönemi Kadın Felsefecileri: Modernleşmenin Ürünleri mi Yoksa Muhatapları mı?

Öz

Bu makale, Türkiye’nin erken Cumhuriyet döneminde ortaya çıkan kadın felsefecilerin entelektüel yönelimlerini, hem tarihsel hem de kuramsal çerçevelere dayanarak Türk düşünce tarihi bağlamında incelemektedir. Osmanlı İmparatorluğu’ndan Cumhuriyet’e geçiş, yalnızca siyasi ve toplumsal bir dönüşüm değil, aynı zamanda kadınların kamusal alana, felsefi üretime ve akademik hayata katılımının yeni boyutlar kazandığı epistemolojik bir değişim de teşkil etmiştir. Tezer Taşkıran, Kamuran Birand, Ioanna Kuçuradi ve Mübahat Türker Küyel’in felsefi duruşlarına ve döneme özgü katkılarına odaklanan bu çalışma, karşılaştırmalı tarihsel analiz ve metin incelemesi yöntemlerini kullanmaktadır. Bulgular, bu kadınların Kemalist modernleşmenin salt pasif alıcıları olmadığını; aksine, farklı felsefi yönelimler geliştiren ve Cumhuriyet modernleşmesine önemli katkılar sunan özgün düşünürler olarak hareket ettiklerini göstermektedir. Bu durum, devlet feminizminin kadınların entelektüel üretimini tek tipleştirdiğini savunan feminist eleştirilere meydan okumaktadır. Nihayetinde bu çalışma, erken Cumhuriyet modernleşmesinin çeşitli entelektüel pozisyonlara sahip kadın felsefecilerin gelişimine olanak sağladığını savunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Cumhuriyet Dönemi
• Kadın Felsefeciler
• Türk Düşünce Tarihi
• Erken Cumhuriyet Modernleşmesi
• Cumhuriyet Felsefesi

Women Philosophers of the Turkish Republican Era: Products of Modernization or Its Interlocutors?

Öz

This article examines the intellectual orientations of women philosophers who emerged in the Early Republican Period of Türkiye within the context of Turkish intellectual history, grounded in both historical and theoretical frameworks. The transition from the Ottoman Empire to the Republic constituted not only a political and social transformation but also an epistemological shift, whereby women’s participation in the public sphere, philosophical production, and academic life acquired new dimensions. Focusing on the philosophical stances and period-specific contributions of Tezer Taşkıran, Kamuran Birand, Ioanna Kuçuradi, and Mübahat Türker Küyel, the study employs comparative historical analysis and textual examination. The findings demonstrate that these women were not mere passive recipients of Kemalist modernization; rather, they acted as original thinkers who developed diverse philosophical orientations and contributed significantly to Republican modernization. This challenges feminist critiques that portray state feminism as homogenizing women’s intellectual production. Ultimately, the study argues that Early Republican modernization enabled the development of women philosophers with varied intellectual positions.

Anahtar Kelimeler

• Republican Era
• Women Philosophers
• Turkish Intellectual History
• Early Republican Modernization
• Republican Philosophy

Kaynakça

1. Ağlı, Esra, Tor, Hacer: “Cumhuriyetin İlanından Günümüze Türk Kadınlarının Eğitim, Sosyal ve Siyasal Hayattaki Durumlarının Değerlendirilmesi”, International Journal of Social Sciences and Education Research, Vol. 2, No. 1, 2015, p. 75–86. google scholar
2. Arat, Necla: “Women’s Studies in Turkey”, Women’s Studies Quarterly, Vol. 24, No. 1/2, 1996, p. 400-411. google scholar
3. Arat, Yeşim: “From Emancipation to Liberation: The Changing Role of Women in Turkey”, Women’s Studies International Forum, Vol. 20, No. 4, 1997, p. 441-452. google scholar
4. Arslan, Hüseyin Tolga: Cumhuriyet Dönemi Türkiye’sinde Felsefi Gelişmeler, Yeditepe University, Institute of Atatürk’s Principles and Revolution History, Unpublished Master's Thesis, İstanbul, 2014. google scholar
5. Ateş, Nevin Yurdseven (Ed.): Yeni Harflerle Kadın Yolu, Türk Kadın Yolu: 1925-1927, Kadın Eserleri Kütüphanesi ve Bilgi Merkezi Vakfı, İstanbul, 2009. google scholar
6. Badem, Yunus: Kamıran Birand’ın Felsefesi ve Hermenötik Yaklaşımı, Necmettin Erbakan University, Institute of Social Sciences, Unpublished Master's Thesis, Konya, 2024. google scholar
7. Çakır, Serpil: Osmanlı Kadın Hareketi, Metis, İstanbul, 2016. google scholar
8. Çelikkol, Zeliha: Mübahat Türker Küyel’in Hayatı, Eserleri ve Temel Görüşleri Üzerine Bir İnceleme, Erciyes University, Institute of Social Sciences, Unpublished Master's Thesis, Kayseri, 2006. google scholar

9. Demir, Remzi: Bilim ve Felsefe, Lotus Yayınları, Antalya, 2016. google scholar
10. Demir, Remzi, Atılgan, Doğan: “Mübahat Türker Küyel”, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi ve Türkiye'de Beşeri Bilimlerin Yeniden İnşası: Elli Portre, Ankara Üniversitesi Basımevi, Ankara, 2008. google scholar
11. Duben, Alan, Behar, Cem: Istanbul Households: Marriage, Family and Fertility, 1880-1940, Cambridge University Press, Cambridge, 1991. google scholar
12. Dugan, Mehmet, Turgut, Ali Kürşat: “Mübahat Türker Küyel ve Türk-İslam Düşüncesine Katkıları”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, No. 106, 2023, p. 277-299. google scholar
13. Durakbaşa, Ayşe: “Cumhuriyet Döneminde Kemalist Kadın Kimliğinin Oluşumu”, Tarih ve Toplum, No. 91, 1988, p. 167-171. google scholar
14. Ergun, Perihan: Cumhuriyet Aydınlanmasında Öncü Kadınlarımız, Tekin Yayınevi, İstanbul, 1997. google scholar
15. Göle, Nilüfer: Modern Mahrem: Medeniyet ve Örtünme, Metis, İstanbul, 1996. google scholar
16. Kahraman, Yakup: “Kâmuran Birand'ın Hermenötik Anlayışı”, Journal of International Social Research, Vol. 4, No. 17, 2011, p. 486–502. google scholar
17. Kandiyoti, Deniz: “Emancipated but Unliberated? Reflections on the Turkish Case”, Feminist Studies, Vol. 13, No. 2, 1987, p. 317-338. google scholar
18. Kaya, Hacı: “Cumhuriyet Döneminde Suri ve Tatbiki Mantık Çalışmaları: Hasan Ali Yücel ve Tezer Ağaoğlu’nda Formel ve Uygulamalı Mantık”, Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (BUSBED), Vol. 9, Sp. Issue, 2019, p. 275-322. google scholar
19. Kaya, Mustafa: “Cumhuriyet’ten Günümüze Türkiye’de Felsefe”, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Vol. 25, Special Issue: 100th Anniversary of the Republic, 2023, p. 385-402. google scholar
20. Kaynardağ, Arslan: Kadın Felsefecilerimiz, Türkiye Felsefe Kurumu Yayınları, Ankara, 1999. google scholar
21. Kuçuradi, Ioanna: Etik, 2. Baskı, Türkiye Felsefe Kurumu Yayınları, Ankara, 1996. google scholar
22. Kuçuradi, Ioanna: İnsan ve Değerleri, Türkiye Felsefe Kurumu Yayınları, Ankara, 1998. google scholar
23. Namal, Yücel: “Türkiye’de 1933–1950 Yılları Arasında Yükseköğretime Yabancı Bilim Adamlarının Katkıları”, Yükseköğretim ve Bilim Dergisi, No. 1, 2012, p. 14-19. google scholar
24. Sakal, Fahri: Ağaoğlu Ahmet Bey, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1999. google scholar
25. Sirman, Nükhet: “Feminism in Turkey: A Short History”, New Perspectives on Turkey, No. 3, 1989, p. 1-34. google scholar
26. Sözmen, Mesadet Maria: Gender, State, and Women in Turkey: Intellectual Women's Interactions With the Conservative Consensus, 1935–1960, University of California, Santa Barbara, Unpublished PhD Thesis, 2023. google scholar
27. Taşkıran, Tezer: Cumhuriyet’in 50. Yılında Türk Kadın Hakları, Başbakanlık Basımevi, Ankara, 1973. google scholar
28. Tekeli, Şirin: Kadınlar ve Siyasal-Toplumsal Hayat, Birikim, İstanbul, 1982. google scholar
29. Türker Küyel, Mübahat: “Elli Yılda Felsefe”, 50. Yıl Konferansları, Cumhuriyet'in Ellinci Kuruluş Yıldönümü Konferansları Dizisi, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları, Ankara, 1973. google scholar
30. Ülken, Hilmi Ziya: “Prof. Dr. Kâmuran Birand”, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Vol. 12, No. 1-4, 1964, p. 139-142. google scholar
31. White, Jenny B.: “State Feminism, Modernization, and the Turkish Republican Woman”, NWSA Journal, Vol. 15, No. 3, Special Issue: Gender and Modernism between the Wars, 1918–1939, Autumn 2003, p. 145-159. google scholar
32. Yakalı, Dikmen, Ataman, Bora: “Selfless Subjectivities that (Re)Build the Nation: Remaking the ‘Modern Turkish Woman’ in the Early Republican Period in Türkiye”, Journal of Family History, Vol. 48, No. 4, 2023, p. 432-446. google scholar
33. Zihnioğlu, Yaprak: Kadınsız İnkılap: Nezihe Muhiddin, Kadınlar Halk Fırkası, Kadın Birliği, Metis, İstanbul, 2003. google scholar
34. Zorlu, Şefika Akile, Doğangün, Gökten: “Intellectual Activism and Pivotal Paradigms in Casting the Model Woman of the Early Turkish Republic: The Voices of Şükûfe Nihal and Nezihe Muhittin”, Turkish Studies, Vol. 25, No. 1, 2024, p. 121–144. google scholar