The Gazi Bust Match: The First Football Match Organized in the Name of Atatürk (August 31, 1928)

Öz

During the Early Republican Period, numerous events were organized by the Turkish Aviation Society, which successfully integrated aviation and sports. Among these, the competitions and football matches organized specifically in the name of Atatürk always held distinct importance. The oldest of the competitions organized under his name were the horse race (Gazi Race), held since 1927, and the athletics race (Atatürk Race), the first of which took place in Ankara in 1936. In football, the first match organized in Atatürk’s name was the Gazi Bust Match, arranged by the Turkish Aviation Society with Atatürk’s permission in August 1928. The most significant feature of this match, played between the Fenerbahçe and Galatasaray teams, was that it was the first football match organized in his name during Atatürk’s lifetime, and the Atatürk Bust, crafted by the Italian sculptor Pietro Canonica, was awarded to the victor for the very first time. Galatasaray won the Gazi Bust Match, which was played on August 31 for the benefit of the society. While the match generated profound excitement across the country, it also yielded substantial revenue for the society. The purpose of this article is to investigate the rationale behind organizing the first football match held in Atatürk’s name during his lifetime and its subsequent outcomes. It also aims to demonstrate the impact of these activities on the sports world, primarily football, by providing examples from other events where Atatürk busts were presented as awards. In this article, which addresses the Gazi Bust Match that unified sports and art, archival documents, the contemporary press, and relevant literature were examined through scanning and document analysis methods.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Aviation Society
• Gazi Bust Match
• Pietro Canonica
• Galatasaray
• Atatürk Cup

Gazi Büstü Maçı: Atatürk Adına Düzenlenen İlk Futbol Müsabakası (31 Ağustos 1928)

Öz

Erken Cumhuriyet Dönemi’nde, havacılıkla sporu birleştirmeyi başaran Türk Tayyare Cemiyeti tarafından sayısız etkinlik düzenlendi. Bunlar arasında özellikle Atatürk adına tertip edilen yarışmalar ve futbol maçları her zaman ayrı bir öneme sahip oldu. Onun ismiyle organize edilen yarışmaların en eskileri 1927’den bu yana yapılagelen at koşusu (Gazi Koşusu) ile birincisi 1936’da Ankara’da gerçekleştirilen atletizm koşusu (Atatürk Koşusu) idi. Futbolda ise Atatürk adına tertip edilen maçlardan ilki, 1928’in Ağustos’unda Atatürk’ün izniyle Türk Tayyare Cemiyeti tarafından düzenlenen Gazi Büstü Maçı’ydı. Fenerbahçe ile Galatasaray takımları arasında oynanan bu maçın en önemli özelliği, Atatürk hayatta iken adına düzenlenen ilk futbol maçı olması ve galibine de İtalyan heykeltıraş Pietro Canonica’nın yaptığı Atatürk Büstü’nün ilk kez ödül olarak verilmesiydi. Cemiyet menfaatine 31 Ağustos’ta oynanan Gazi Büstü Maçı’nı Galatasaray kazandı. Maç, ülkede büyük bir heyecan yaratırken cemiyete de iyi bir hasılat getirdi. Bu makalenin amacı, Atatürk’ün sağlığında adına düzenlenen ilk futbol maçının tertiplenme nedenini ve sonuçlarını araştırmaktır. Atatürk büstlerinin ödül olarak verildiği diğer etkinliklerden örnekler vererek bu faaliyetlerin başta futbol olmak üzere spor dünyasında yarattığı etkiyi ortaya koyabilmektir. Sporla sanatı buluşturan Gazi Büstü Maçı’nın ele alındığı bu makalede arşiv belgeleri, dönem basını ve konuyla ilgili literatür, tarama ve doküman inceleme yöntemine başvurularak incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Türk Tayyare Cemiyeti
• Gazi Büstü Maçı
• Pietro Canonica
• Galatasaray
• Atatürk Kupası

Kaynakça

1. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA) google scholar
2. Akşam google scholar
3. Cumhuriyet google scholar
4. Haber google scholar
5. Hakimiyeti Milliye google scholar
6. Havacılık ve Spor google scholar
7. İkdam google scholar
8. Milliyet google scholar

9. Son Posta google scholar
10. Türk Hava Mecmuası google scholar
11. Banoğlu, Niyazi Ahmet: “Taksim Cumhuriyet Abidesi’nin Tarihçesi”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, C. IX, S. 25, Kasım 1992, s. 109-125. google scholar
12. Bayındır Uluskan, Seda: “Türkiye’nin İlk Futbol Şampiyonası ve Şampiyonu Harbiye Mektebi (1924)”, Cumhuriyet’in Kuruluşundan Türkiye Yüzyılına Türk Sporu Kongresi 24-27 Nisan 2024, Bildiriler Kitabı, Ed.: Nejla Günay, TTK, Ankara, 2025, s. 559-594. google scholar
13. Berk, Nurullah-Gezer, Hüseyin: 50 Yılın Türk Resim ve Heykeli, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 1973. google scholar
14. Cumhuriyet Halk Partisi Genel Sekreterliğinin Parti Teşkilatına Umumi Tebligatı (1 İkincikânun 1941’den 30 Haziran 1941 Tarihine Kadar), C. 18, Ankara, 1941. google scholar
15. Çelebi, Mevlüt: Türkiye-İtalya Sosyal ve Kültürel İlişkileri (1923-1939), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2022. google scholar
16. Dağlaroğlu, Rüştü: Fenerbahçe Spor Kulübü Tarihi 1907-1957, Türksesi Matbaası, İstanbul, 1957. google scholar
17. Dere, Umut: “Cumhuriyet’in İlk Yıllarında Eski Başkentte Yeni Rejimin İlk Sembolü: Sarayburnu Atatürk Heykeli”, Atatürk Yolu Dergisi, S. 67, Güz 2020, s. 117-142. google scholar
18. Eyice, Semavi: Atatürk ve Pietro Canonica, Eren Yayınları, İstanbul, 1986. google scholar
19. Galatasaray Tarihi-Avrupa Zaferleriyle Unutulmaz Yıldızlarıyla, haz.: Bülent Tuncay, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2002. google scholar
20. Gezer, Hüseyin: Cumhuriyet Dönemi Türk Heykeli, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Ankara, 1984. google scholar
21. Kara, Nilgün Nurhan: “1928 Amsterdam Olimpiyat Oyunları ve Türkiye”, Cumhuriyet’in Kuruluşundan Türkiye Yüzyılına Türk Sporu Kongresi 24-27 Nisan 2024, Bildiriler Kitabı, ed. Nejla Günay, TTK, Ankara, 2025, s. 135-173. google scholar
22. Kurt, Emin: “Futbol ve Havacılığı Birleştiren Girişim: Tayyare Kupası”, History Studies, Cumhuriyetin 100. Yılı Özel Sayısı, Ekim 2023, s. 43-62. google scholar
23. Mülayim, Selçuk: Yüzyılın (1900-1999) Kültür ve Sanat Kronolojisi, Kaknüs Yayınları, İstanbul, 1999. google scholar
24. Ökte, Ertuğrul Zekai: Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün Yurtiçi Gezileri (1922-1938), C.I (1922-1931), Tarih Araştırmaları Vakfı, İstanbul, 2000. google scholar
25. Özmaden, Harun: Cumhuriyet Dönemi İlk Spor Teşkilatı Türkiye İdman Cemiyetleri İttifakı (1922-1936)nın Yapılanma Sürecinde Beden Eğitimi ve Sporun Fonksiyonları, Fonksiyonlarındaki Değişimler ve Toplumsal Hayata Etkileri, Marmara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul, 1999. google scholar
26. Şimşir, Bilal: Türk Yazı Devrimi, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1992. google scholar
27. Tekiner, Aylin: Atatürk Heykelleri-Kült, Estetik, Siyaset, İletişim Yayınları, İstanbul, 2010. google scholar
28. Türk Tayyare Cemiyeti Nizamname-i Esasisi, Ankara, 1341. google scholar Yüce, Mehmet: İdmancı Ruhlar-Futbol Tarihimizin Klasik Devreleri: 1923-1952, C. 2, İletişim Yayınları, İstanbul 2015. google scholar
29. Yüce, Mehmet: “Millî Takımın Hocaları”, TamSaha, S. 133, Aralık 2015, s. 102-112. google scholar
30. Aktaş Yasa: Azize, “Gazi Koşusu”, Atatürk Ansiklopedisi, https://yeni.ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/476/Gazi-Ko%C5%9Fusu. (Çevrimiçi), Erişim tarihi: 22 Haziran 2025. google scholar
31. Gazi Büstü Maçı: Atatürk Adına Düzenlenen İlk Futbol Müsabakası (31 Ağustos 1928) Bayındır Uluskan, 2026 google scholar
32. Çalik Orhun, Fatma: “Atatürk Koşusu”, Atatürk Ansiklopedisi, https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/803/Atat%C3%BCrk-Ko%C5%9Fusu. (Çevrimiçi), Erişim tarihi: 22 Haziran 2025. google scholar
33. Yüksel, Erol: “Ali Naci Karacan”, Atatürk Ansiklopedisi, https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/177/Ali-Naci-Karacan-(1896-1955). (Çevrimiçi), Erişim Tarihi: 22 Haziran 2025. google scholar
34. Yümlü, Murat: “Abidin Daver”, Atatürk Ansiklopedisi, https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/abidin-daver-1886-1954/. (Çevrimiçi), Erişim Tarihi: 22 Haziran 2025. google scholar