Aldım, Sattım, Battım: Tanzimat Dönemi Mizah Basınında Galata Borsası ve Osmanlı Toplumu (1870-1877)

Öz

Osmanlı toplumu borsa ile 19. yüzyılın ilk yarısında tanışmasına karşın, borsanın toplumun her kesimine yayılması 1870 yılı sonrasında gerçekleşmiştir. Aynı yıl doğan Türkçe mizah basını da toplumun bu yeni yatırım mecrasını yakından takip etmiştir. Bu çalışma, 1870-1877 yıllarını kapsayan Türk Mizah Basınının ilk evresi olan Tanzimat dönemi mizah basınının borsayı tanımlama biçiminden hareket ederek toplumun borsaya yaklaşımını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu çerçevede, 1870-1877 yılları arasında yayımlanan Türkçe mizah dergileri temel veri kaynağı olarak kullanılmış ve analiz birimi olarak belirlenen borsa ile ilişkili metin ve görsel malzeme, içerik analizi yöntemi ile analiz edilmiştir. Çalışma sonucunda Türkçe mizah basınının borsayı oyuncu, aracı ve günlük gazeteler olmak üzere üç unsur üzerinden tanımladığı görülmüştür. Bu unsurlar arasında “oyuncu” olgusu ön plana çıkmaktadır. Borsa oyuncusunu tanımlayan genel kavram ise ekonomik bilinçten yoksun olma halidir. Bu durum, küçük sermaye sahibi borsa oyuncusunun borsayı “zahmetsiz kazanç kapısı” olarak tanımlamasına yol açmıştır. Türkçe mizah basınının borsaya ilişkin ortaya koyduğu tanımlamaların toplumsal hayatta karşılığının bulunduğunu, 1875 yılında kamuoyuna yansıyan Osmanlı Devleti Şire Şehbenderi Akselos Efendi ile Tramvay Şirketi Yönetim Kurulu Başkanı Constantin Karapanos arasındaki dava ortaya koymuştur.

Anahtar Kelimeler

• Galata Borsası
• Osmanlı Toplumu
• Tanzimat mizah basını
• Akselos Efendi
• Constantin Karapanos

I Bought, I Sold, I Went Bankrupt: The Galata Stock Exchange and Ottoman Society in the Humor Press of the Tanzimat Era (1870-1877)

Öz

Although the Ottoman society was introduced to the stock exchange in the first half of the nineteenth century, its spread to all segments of society occurred after 1870. The Turkish humor press, which emerged in the same year, closely monitored this new investment medium of the public. This study aims to reveal the society’s approach to the stock exchange based on how it was defined by the Tanzimat era humor press, the initial phase of the Turkish humor press, covering the years 1870-1877. In this framework, Turkish humor magazines published between 1870 and 1877 were utilized as the primary data source, and textual and visual materials related to the stock exchange, determined as the unit of analysis, were examined using the content analysis method. As a result of the study, it was observed that the Turkish humor press defined the stock exchange through three elements: the player, the broker, and the daily newspapers. Among these elements, the phenomenon of the player notably comes to the fore. The general concept defining the stock exchange player is a state of lacking economic awareness. This situation led the small-capital stock exchange player to define the stock market as a gateway to effortless profit. The lawsuit between Akselos Efendi, the Ottoman Consul in Syros, and Constantin Karapanos, the Chairman of the Board of Directors of the Tramway Company, which came to public attention in 1875, demonstrated that the definitions put forward by the Turkish humor press regarding the stock exchange had a direct counterpart in social life.

Anahtar Kelimeler

• Galata Stock Exchange
• Ottoman Society
• Tanzimat humor press
• Akselos Efendi
• Constantin Karapanos

Kaynakça

1. Basiret google scholar
2. Ceride-i Havadis google scholar
3. Çaylak google scholar
4. Çıngıraklı Tatar google scholar
5. Diyojen google scholar
6. Geveze google scholar
7. Hayal google scholar
8. Kahkaha google scholar

9. Kara Sinan google scholar
10. La Turquie google scholar
11. Latife google scholar
12. Letaif-i Âsar google scholar
13. Levant Herald google scholar
14. Meddah google scholar
15. Ruzname-i Ceride-i Havadis google scholar
16. Terakki google scholar
17. Terakki Eğlence google scholar
18. The Graphic google scholar
19. Tiyatro google scholar
20. Vakit google scholar
21. 1875 Devlet Salnamesi, Def’a 30, Dersaadet, 1875. google scholar
22. Düstur, Tertip 1, C. 3. Matbaa-ı Amire, Dersaadet. google scholar
23. Abidin Paşa, Borsa Risalesi: Hava Oyunları, haz. Celali Yılmaz, Vakıfbank Kültür Yayınları, İstanbul, 2018. google scholar
24. Aktürkoğlu, Merve Buşra: Modernleşmenin Osmanlı Toplumunun Tüketim Alışkanlıklarına Etkileri (1830-1876), Yayımlanmamış Doktora Tezi, Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bursa, 2024. google scholar
25. Al, Hüseyin; Akar, Şevket Kamil (haz.): Osmanlıdan Günümüze Borsa, Galata Borsası 1830-1873, Borsa İstanbul A.Ş., İstanbul, 2013. google scholar
26. Al, Hüseyin; Akar, Şevket Kamil (haz.): Osmanlıdan Günümüze Borsa, Dersaadet Tahvilat Borsası 1874-1928, Borsa İstanbul A.Ş., İstanbul, 2014. google scholar
27. Amicis, Edmondo de: İstanbul, 1874, Türk Tarih Kurumu Yayınevi, Ankara, 1993. google scholar
28. Barut, Melis Mihrace: Osmanlı’da Borsa ve Sosyal Hayata Etkileri, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Malatya, 2019. google scholar
29. Bayraktar, Kaya: “Osmanlı Bankasında Bir Yolsuzluk Vakası: Mıgırdiç Simonoviç Davası”, Yalova Sosyal Bilimler Dergisi, C. 14, S. 1, 2024, s. 1-29. google scholar
30. Borsa Rehberi, Matbaa-i Ebüzziya, İstanbul, 1928. google scholar
31. Certeau, Michel de: Gündelik Hayatın Keşfi I, çev. Lale Arslan Özcan, Dost Kitabevi Yayınları, Ankara, 2009. google scholar
32. Çetin, Cem; Çiftçi, Murat: “1870’lerde Hava Oyunları, 1980’lerde Banker Krizi”, Toplumsal Tarih, S. 79, 2000, s. 10-14. google scholar
33. Demirkol, Gökhan; Polatcı Demirkol, Türkan: “Osmanlı Devleti’nde İlk Banka Yolsuzluğu: Simonovic Davası (1873-1875)”, Belleten, 88 (312), 2024, s. 477-511. google scholar
34. Demirkol, Gökhan: Gırgır, Bir Mizah Dergisinde Gündelik Hayatın Dönüşümü 1972-1989, İletişim Yayınları, İstanbul, 2018. google scholar
35. Ergüder, Başak: İstanbul’un Finans Sermayesi Haritasında Galata Hanları (1868-1945), Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul, 2011. google scholar
36. Fertekligil, Azmi: Türkiye’de Borsa’nın Tarihçesi, İMKB Yayınları, İstanbul, 1993. google scholar
37. Kazgan, Haydar: Galata Bankerleri, Orion Yayınevi, Ankara, 2005. google scholar
38. Kazgan, Haydar: Tarih Boyunca İstanbul Borsası, İMKB Yayınları, İstanbul, 1995. google scholar
39. Koselleck, Reinhart: Kavramların Tarihi, çev. Atilla Dirim, İletişim Yayınları, İstanbul, 2016. google scholar
40. Köseoğlu, Talha: “Osmanlı Modernitesinin Bir Panoraması: 19. Yüzyılda Tüketim Örüntüleri”, KMÜ Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi, C. 24, S. 43, 2022, s. 1005-1017. google scholar
41. Kurukamçı, Kübra: Osmanlı İmparatorlunda Tüketim Alışkanlıklarının Değişimi, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara, 2017. google scholar
42. Mansel, Philip: Konstantiniyye, Dünyanın Arzuladığı Şehir 1453-1924, çev. Şerif Erol, Everest Yayınları, İstanbul, 2008. google scholar
43. Neuman, Lawrence: Toplumsal Araştırma Yöntemleri, Nitel ve Nicel Yaklaşımlar, çev. Sedef Özge, Yayın Odası, İstanbul, 2010. google scholar
44. Orçan, Mustafa: Batılılaşma Sürecinde Türk Tüketim Kültüründe Değişme, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul, 2002. google scholar
45. Tevfik, Nevzat; Kanat, Ersin: “Osmanlı Devleti’nde Menkul Kıymet İşlemleri”, Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi, S. 17, 2019, s. 142-151. google scholar
46. Toprak, Zafer: “Tüketim Örüntüleri ve Osmanlı Mağazaları”, Cogito, S. 5, 1995, s. 25-28. google scholar
47. Ülgener, Sabri F.: İktisadi Çözülmenin Ahlak ve Zihniyet Dünyası, Der Yayınları, İstanbul, 1981. google scholar
48. Yetiş Doğan, Esma Gül: Osmanlı İç Borçlanma Sisteminde Modernleşme 1839-1881, Vakıfbank Kültür Yayınları, İstanbul, 2022. google scholar
49. Yılmaz, Celali: “Osmanlı Borsasının İşlem Hacmi Ne Kadardı?”, Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi, S. 7, 2014, s. 49-60. google scholar