KAVRAMDAN MEKANA: TASARIM SÜRECİNDE İMGESEL KEŞİF

Yıl 2025, Cilt: 7 Sayı: 1, 20 - 29, 24.06.2025

Pelin Koçkan Özyıldız

https://doi.org/10.47769/izufbed.1609166

Öz

Her yaratıcı eylem gibi tasarlama da başlangıçta bulanık, tanımsız gibi görünür; sayısız alternatiflere açık bir düşünce üretimidir. Tasarım eğitiminin erken yıllarında; daha önce soyut bir bilgiyi somut bir biçimle ifade etmeyi deneyimlememiş öğrenciler için; mekansal düşünceyi oluşturmak ve/veya düşünceyi mekana dönüştürmek oldukça sancılı bir süreçtir.
Tasarlama öncesi elde edilen her veri; tasarıma ilişkin kavramları ve imgeleri de beraberinde getirir. Ancak kavramlar ya da imgeler her zaman tek başlarına düşüncenin kendisini karşılayacak kadar kapsamlı açılımlar sağlamaz. Özellikle tasarımın başlangıç aşamalarında fikri salt kavramlara indirgemek, çoğu kez kavramı tasarımın ana hedefi haline getirir. Biçime ulaşma hevesiyle hızlıca yaşanan bu durum, kavramların arkasındaki nedenselliği göz ardı eder ve tasarımcının gücünü zayıflatır. Benzer şekilde kavramlara ilişkin zihindeki ilk imgeler, tasarlayanın deneyimlediği tanıdık alanlardan gelir ve birçok mekansal olasılığı devre dışı bırakır. Oysaki yaratıcı zihnin birçok farklı bilgiyi sentezleyerek yeni bir bilgi üretme potansiyeli vardır.
Tasarımcılar fikir oluşturma sırasında, kendilerine esin kaynağı olabilecek çok çeşitli uyaranla karşılaşır. Bu araştırma kavram geliştirme sürecindeki uyaranlar arasından özellikle görsel esin kaynaklarına dikkat çekmektedir. Yaratıcılığı kısıtlama veya aynısını yapma tehlikesiyle göz ardı edildiği durumların aksine, görsel esin kaynaklarının fikir üretimine bilinçli şekilde nasıl dahil edilebileceğine ilişkin yöntemler aramaktadır. Bu bağlamda örneklenen çalışmalarda hazır görseller, potansiyel kavram ve imge üreten kaynaklar olarak tasarım sürecine dahil edilmektedir.
Sonuç olarak stüdyo eğitiminde yaygın olan kavramdan imgeye, imgeden mekana doğru ilerleyen tasarım süreci tersine çevrilmekte kavram-imge ilişkisi yeniden tasarlanmaktadır. Bu yönüyle yapılan çalışma ile birlikte öncelikle tasarım eğitimindeki kavram geliştirme süreçlerinin desteklenmesi hedeflenirken, sonraki çalışmalar için de bir tartışma alanı yaratılabileceği öngörülmektedir.

Anahtar Kelimeler

Tasarım Eğitimi , Düşünce Üretme , Kavram Geliştirme , Kavram – İmge İlişkisi.

Kaynakça

• Bayazıt, Nigan (2008). Tasarımı Anlamak. İdeal Kültür Yayıncılık, İstanbul.
• Bilgiç, D. E., Parsa, A. R., & Özturan, Ö. (2020). Kavramdan Biçime Yolculuk. Efe Akademi.
• Bilir, S. (2013). Mekan tasarımında kavram geliştirme sürecine analitik bir yaklaşım (Yüksek Lisans Tezi). Hacettepe Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü, İç Mimarlık ve Çevre Tasarımı Ana Sanat Dalı, Ankara.
• Candy, L. (2006). Practice-based research: A guide. CCS Report, 1(2), 1–19.
• Eastman, C. (2001). New directions in design cognition: studies of representation and recall. In C. Eastman (Ed.), Knowing and learning to design: Cognition in design education, Atlanta, USA: Elsevier, 1-46.
• Eckert, Claudia and Stacey, Martin (2000). Sources of Inspiration: A Language of Design, Design Studies, S. 21(5), 523-538.
• Goldschmidt, G. (1989). Sketching in design past, present, future. Proceedings of the Environmental Research Design Association, North Carolina State University, USA, 132–138.
• Goldschmidt, G. (1991). The dialectics of sketching. Creativity Research Journal, 4(2), 123–143.
• Goldschmidt, G., & Sever, A. L. (2010). Inspiring design ideas with texts, Design Studies, 32(2), 139-155.
• Gonçalves, M. G. (2016). Decoding designers’ inspiration process (Doctoral dissertation). Delft University of Technology, Delft, Netherlands.
• Gonçalves, M., Cardoso, C., & Badke-Schaub, P. (2014). What inspires designers? Preferences on inspirational approaches during idea generation. Design Studies, 35(1), 29–53.
• Gürcüm, Banu H. ve Kartal, Semiha (2018). Tekstil Tasarımında Esinlenme ve Bir Örnek Uygulama: Johannes Itten. İdil, 7(45), 611-618.
• Henderson, K. (1999). On line and on paper: Visual representations, visual culture, and computer graphics in design engineering. Cambridge, MA: Cambridge MIT Press 1-14.
• Kömürcüoğlu, N. (2002). Tasarım sürecinde bilişsel yeti olarak imgelem ve kavram (Doktora Tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
• Malaga, R. A. (2000). The effect of stimulus modes and associative distance in individual creativity support systems, Decision Support Systems, 29(2), 125-141.
• Muller, W. (1989). Design discipline and the significance of visuo-spatial thinking, Design Studies, 10(1), 12-23.
• Özar, B., & Koca, D. (2024). Bir diyalog ortamı olarak üretken yapay zekâ: Tasarımda anlamsal arayış sürecinin temsili. SDÜ ART-E Güzel Sanatlar Fakültesi Sanat Dergisi, 17(33), 111–138.
• Özyıldız, P. K. (2018). Tasarım stüdyosu eğitiminde bilişsel yetkinlik ve yaratıcılık süreçleri (Doktora Tezi). Hacettepe Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü, Ankara.
• Özyıldız, P. K., & Yıldız, P. (2020). The Infographic model of design thinking process. ICONARP International Journal of Architecture and Planning, 8(1), 282–310.
• Perttula, M., & Liikkanen, L. (2006). Exposure effects in design idea generation: unconscious conformity or a product of sampling probability?, In NordDesign,1-14, Reykjavik: Iceland.
• Sarkar, P., & Chakrabarti, A. (2008). The effect of representation of triggers on design outcomes. Artificial Intelligence for Engineering Design, Analysis and Manufacturing, 22(2), 101-116.
• Sullivan, G. (2009). Art practice as research: Inquiry in the visual arts. Los Angeles: SAGE Publications.
• Turan, N. K. (2002). Tasarım sürecinde bilişsel yeti olarak imgelem ve kavram (Doktora Tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
• Turan, N. K., & Altaş, N. E. (2003). Tasarım sürecinde kavram. İTÜ Dergisi/A Mimarlık, Planlama Tasarım, 2(1), 15–26.
• Uraz, T. U. (1990). Mimari tasarımda concept. Yapı Dergisi, 107, 37–42.
• Uraz, T. U. (1993). Tasarlama düşünme biçimlendirme. İstanbul: İTÜ Baskı Atölyesi.