Ekolojik Yaklaşımların Çevre Sorunlarına Yönelik Perspektiflerinin ve Çevre Eğitimine Yansımalarının İncelenmesi

Öz

İnsanların yaşamlarını sürdürebilmeleri için doğada bulunan kaynakları kullanmaları bir gereklilik olmakla birlikte, bu kaynakların bilinçsizce tüketilmesi ve sınırlı olduğu gerçeğinin göz ardı edilmesi doğadaki birçok bozulmanın temelini oluşturmaktadır. Bu bozulmaların görünürlüğünün ve şiddetinin giderek artması ise çözüme ilişkin izlenen politikaların işlevselliğinin sorgulanmasını gerekli kılmaktadır. Nitekim özellikle 1960’lı yıllardan itibaren ortaya çıkan ekoeleştirel kuram, toplumsal ekoloji, derin ekoloji, ekopsikoloji, ekofeminizm ve ekolojik sanat gibi ekolojik yaklaşımlar çevre sorunlarının kaynağının ve çözümünün farklı perspektiflerden ele alınmasına katkı sağlamaktadır. Bu kapsamda bu çalışmanın amacı küresel ölçekte yaşanmakta olan çevre sorunlarına yönelik ekolojik yaklaşımların genel bir değerlendirmesini sunmak ve bu yaklaşımların çevre sorunlarını nasıl ele aldıklarını analiz etmektir. Araştırma nitel araştırma yaklaşımı kapsamında doküman incelemesi yöntemiyle yürütülmüştür. Amaçlı örnekleme yöntemiyle seçilen 23 çalışmadan oluşan araştırma verileri tematik analiz doğrultusunda analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular doğrultusunda ekolojik yaklaşımların insan ile doğa arasındaki insan kaynaklı tek taraflı tahribatın ve yıkımın durdurulması amacını taşıdıkları, çevre sorunlarının kaynağını farklı perspektifler açısından değerlendirdikleri ve çevre sorunlarının çözümüne ilişkin öneriler ortaya koydukları tespit edilmiştir. Ayrıca elde edilen amaç, doğa anlayışı, temel eleştiriler ve çözüm arayışları temalarının çevre eğitimi ile doğrudan ilişkili olduğu görülmüştür. Bu bağlamda ekolojik yaklaşımların çevre sorunlarının çözümüne ilişkin etkililiğini ortaya koymak ve çevre eğitimine katkılarını incelemek amacıyla araştırmalar yürütülebilir.

Anahtar Kelimeler

• Çevre Bilinci
• Disiplinlerarası Yaklaşım
• Sürdürülebilirlik

Destekleyen Kurum

Bu araştırmada herhangi bir kurum, kuruluş ya da kişiden destek alınmamıştır.

Etik Beyan

Bu araştırma, doküman incelemesine dayalı bir çalışma olduğu için etik kurul izni gerektirmemektedir.

Teşekkür

Bu araştırmada herhangi bir kurum, kuruluş ya da kişiden destek alınmamıştır.

Examining the Perspectives of Ecological Approaches to Environmental Problems and Their Reflections on Environmental Education

Öz

It is essential for people to use the natural resources in order to sustain their lives. However, the unconscious consumption of these resources and the disregard of the fact that they are limited constitute the basis of many forms of environmental degradation. The increasing visibility and severity of these degradations necessitate questioning the functionality of the policies implemented to address environmental problems. Indeed, ecological approaches that emerged particularly since the 1960s, such as eco-critical theory, deep ecology, social ecology, ecofeminism, eco-psychology, and ecological art, have contributed to addressing the causes and solutions of environmental problems from different perspectives. In this context, the aim of the study is to provide a general evaluation of ecological approaches to global environmental problems and to analyze how these approaches address such problems. The research was conducted using the document analysis method within the framework of a qualitative research approach. The research data, consisting of 23 studies selected using purposive sampling, were analyzed according to thematic analysis. It was determined that ecological approaches aim to halt the unilateral destruction and devastation caused by humans between humans and nature, to evaluate the source of environmental problems from different perspectives, and to offer suggestions for solving environmental problems. Furthermore, it was observed that the themes such as understanding nature, fundamental criticisms, and the search for solutions are directly related to environmental education. In this context, further studies may be conducted to reveal the effectiveness of ecological approaches in solving environmental problems and to examine their contributions to environmental education.

Anahtar Kelimeler

• Environmental Awareness
• Interdisciplinary Approach
• Sustainability

Destekleyen Kurum

This research was conducted without any support from any institution, organization, or individual.

Etik Beyan

This research does not require ethical committee approval because it is a document-based study.

Teşekkür

This research was conducted without any support from any institution, organization, or individual.

Kaynakça

1. Ayaz, H. (2014). Çevreci eleştiri üzerine genel bir değerlendirme. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 3 (1), 278-292. https://doi.org/10.7884/teke.268
2. Aydın, İ. ve Zümrüt, Y. (2013). Doğa ve sanat ekseninde farklı yaklaşımlar. Anadolu Üniversitesi Sanat ve Tasarım Dergisi, 4 (4), 53-78. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/192458
3. Beklan Çetin, O. (2005). Ekofeminizm: Kadın-doğa ilişkisi ve ataerkillik. Sosyoekonomi, 1, 61-76. https://doi.org/10.17233/se.84149
4. Bellamy Foster, J., & Magdoff, F. (2014). Her çevrecinin kapitalizm hakkında bilmesi gerekenler, Kapitalizm ve çevre üzerine bir rehber (Çev. Ed: Ö. Aksakal). İstanbul: Paprika kitap.
5. Bookchin, M. (1996). Ekolojik bir topluma doğru (Çev.: A. Yılmaz). İstanbul: Ayrıntı yayınları.
6. Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27-40. https://www.researchgate.net/publication/240807798_Document _Analysis_as_a_Qualitative_Research_Method sayfasından erişilmiştir.
7. Brown, A. (2014). Güncel sanat ve ekoloji (Çev: E. Gözgü ve Y. Adam). İstanbul: Lal Yayınları.
8. Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3, 77-101. https://www.researchgate.net/publication/235356393_ Using_thematic_analysis_in_psychology sayfasından erişilmiştir.

9. United Nations (1987). Brundtland Raporu: Our common future. https://www.are.admin.ch/are/en/home/media/publications/sustainable-development/brundtland-report.html sayfasından erişilmiştir.
10. Carruthers, B. (2006). Art, sweet art. Alternatives Journal, 32 (4/5). https://www.researchgate.net/publication/232243840 sayfasından erişilmiştir.
11. Carson, R. (1962). Silent spring. Boston: Houghton Mifflin.
12. Çetiner, S. (2012). Sessiz bahar ne diyor(du)?. TarlaSera, 18-21.
13. Çüçen, A. (2011). Derin ekoloji. https://websitem.karatekin.edu.tr/user_files/bdemirbilek /files/20191005d19049be260ca2e90ad9acebf71b3c6.pdf sayfasından erişilmiştir.
14. Dilmaç, S. (2025). Sanatın katılımcı ve ilişkisel yönü: Ekolojik sanat pratikleri. idil, 117, 310-321. https://www.idildergisi.com/makale/pdf/1740249753.pdf sayfasından erişilmiştir.
15. Eray Sarıtaş, Ş. (2020). Hiyerarşi olgusu ekseninden toplumsal ekoloji. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, 10(2), 715-729. https://doi.org/10.30783/nevsosbilen.835467
16. Erinç, S. M. (2013). Sanatın boyutları. Ankara: Ütopya Yayınevi.
17. Erten, S. (2004). Çevre eğitimi ve çevre bilinci nedir, çevre eğitimi nasıl Olmalıdır. Çevre ve İnsan Dergisi, Çevre ve Orman Bakanlığı Yayın Organı, 65 (66), Ankara.
18. Etike, S. (1996). Görsel sanatlar eğitiminde çocuğa ve gence sanattan anlayan bir kişilik kazandırmak hedeflenir. Milli Eğitim, 131, 23-24.
19. Gablik, S. (1991). The reenchantment of art. London: Thames and Hudson.
20. Garrard, G. (2020). Ekoeleştiri: ekoloji ve çevre üzerine kültürel tartışmalar (Çev.: E. Genç). İstanbul: Kolektif Kitap.
21. Glesne, C. (2015). Nitel araştırmaya giriş (Çev: A. Ersoy ve P. Yalçınoğlu). Ankara: Anı Yayıncılık.
22. Graham, M. A. (2007). Art, ecology and art education: locating art education in a critical place-based pedagogy. Studies in Art Education, 48 (4), 375-391. https://scholarsarchive.byu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=8469&context=facpub sayfasından erişilmiştir
23. Hablemitoğlu, Ş. (2018). Sardunyalar ve kadınlar. İstanbul: Cadde Yayınları.
24. Heywood, A. (2013). Siyasî ideolojiler: Bir giriş (Çev.: A. K. Bayram, Ö. Tüfekçi vd.). Ankara: Adres Yayınları.
25. Hungerford, H. R., & Volk, T.L. (1990). Changing learner behavior through environmental education. The Journal of Environmental Education, 21(3), 8–21.
26. Ilgar, R. (2007). Çevre eğitiminde yaygın eğitimin rolü ve önemi. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 23, 38-50.
27. Inwood, H. (2010). Shades of green: Growing environmentalism through art education. Art Education, 63 (6), 33-38. https://www.researchgate.net/publication/325187091_ Shades_of_Green_Growing_Environmentalism_through_Art_Education sayfasından erişilmiştir.
28. İdem, Ş. (2002). Toplumsal ekoloji nedir? Ne değildir? Toplumsal Ekoloji, 1, 7-20. https://www.ekoloji.org/dergi/sayi1/01TE_Nedir.pdf sayfasından erişilmiştir.
29. Kabak, T. (2018). Dadaloğlu’nun şiirlerine ekoeleştirel bir yaklaşım. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 11 (21) , 36-47. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/445599
30. Keleş, R. (2019). 100 soruda çevre sorunları ve çevre politikası (Genişletilmiş 3. Baskı). İzmir: Yakın Kitabevi.
31. Kılıç, B. ve Ok, F. (2024). Feminizm ve eko-feminizm üzerine bir değerlendirme. Türk & İslam Dünyası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 11(40), 307-324. https://tidsad.com/?mod=makale_tr_ozet&makale_id=75193 sayfasından erişilmiştir.
32. Kırışık, F. (2013). Ekolojik sorunların çözümünde derin ekoloji yaklaşımı. Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 9 (2), 279-301. https://dergipark.org.tr/tr/download/articlefile/69325
33. Kütük, H. ve Canel, A. N. (2024). Psikolojik danışmanlıkta özgül bir alan: Ekopsikoloji. Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 60(60), 25-37. https://doi.org/10.15285/maruaebd.1416172
34. Mamur, N. (2017). Ekolojik sanat: Çevre eğitimi ile sanatın kesişme noktası. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 13 (3), 1000-1016. https://doi.org/10.17860/mersinefd.316297
35. Mantere, M. (1992). Ecology, environmental education and art teaching. L. Piironen (Ed.), In Power of Images (pp. 17-26). Helsinki: INSEA Research Congress, Association of Art Teachers.
36. Maslin, M. (2011). Küresel ısınma (Çev: S. Gül). Ankara: Dost Kitabevi.
37. McBeth, W., Hungerford, H., Marcinkowski, T., Volk, T., & Cifranick, K. (2011). National Environmental Literacy Assessment, Phase Two: Measuring the effectiveness of North American environmental education programs with respect to the parameters of environmental literacy. Final research report. Carbondale, IL: CISDE. https://www.noaa.gov/sites/default/files/legacy/document/2019/Jun/NELA_Phase_Two_Report_020711.pdf sayfasından erişilmiştir.
38. McBride, B. B. (2011). Essential elements of ecological literacy and the pathways to achieve it: perspectives of ecologists. (UMI Number: 3460085) [Doctoral Dissertation, University of Montana Missoula.]. ProQuest LLC. https://scholarworks.umt.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1399&context=etd sayfasından erişilmiştir.
39. Metin, A. E. ve Gül, A. (2022). Eko-psikolojiyi etkileyen değişkenlerin belirlenmesi. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 26(1), 90-105. https://doi.org/10.19113/sdufenbed.962645
40. Mies, M., & Shiva, V. (2014). Ecofeminism. London & New York: Zed Books. https://dl1.cuni.cz/pluginfile.php/1165830/mod_resource/content/1/Mies%2C%20Shiv%2C%20Salleh%20-%20Ecofeminism.pdf sayfasından erişilmiştir.
41. Naess, A. (1993). The shallow and the deep, long‐range ecology movement. A summary. Inquiry, 16, 95-100. https://openairphilosophy.org/wp-content/uploads/2018/11/OAP_ Naess_Shallow_and_the_Deep.pdf sayfasından erişilmiştir.
42. North American Association for Environmental Education (NAAEE). (2004). Excellence in Environmental Education: Guidelines for Learning (K-12). Washington, DC: North American Association for Environmental Education. https://www.winneshiekwild.com/wp-content/uploads/2019/11/Excellence-in-Environmental-Education-from-the-NAAEE.pdf sayfasından erişilmiştir.
43. Onur, B. (2016). Çocuk çevre doğa çevre ve yurttaşlık eğitimi. Ankara: İmge Kitabevi. Oppermann, S. (2012). Ekoeleştiri: Çevre ve edebiyat çalışmalarının dünü ve bugünü. S. Oppermann (Ed.). Ekoeleştiri Çevre ve Edebiyat içinde (s. 9-58). Ankara: Phoenix Yayınları.
44. Öztürk, M. A. (1998). Halkın bilgilendirilmesi ve çevre eğitimi. Z. Ayvaz (Ed.), Çevre Eğitimi: Metot ve Özel Konular, Uluslararası Katılımlı III. Ekoloji Yaz Okulu Tebliğleri. Çevre Koruma ve Araştırma Vakfı, Çevre Eğitimi Merkezi Yayınları.
45. Palmer, J., & Neal, P. (1994). The handbook of environmental education. London: Routledge.
46. Plumwood, V. (1993). Feminism and the mastery of nature. London: Routledge.
47. Roszak, T. (1992). The Voice of the Earth: An Exploration of Ecopsychology. New York: Touchstone Simon & Schuster. https://archive.org/details/voiceofearth00rosz_0/page/n5/mode/ 2up?q=evaluation sayfasından erişilmiştir.
48. Sak, R., Şahin Sak, İ. T., Öneren Şendil, Ç. ve Nas, E. (2021). Bir araştırma yöntemi olarak doküman analizi. Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi, 4(1), 227-250. https://doi.org/10.33400/kuje.843306
49. Susamoğlu, F. (2018). Güncel sanatta ekolojik yaklaşımlar ve ekozofi kavramı. Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, 41, 96-103. https://doi.org/10.32547/ataunigsed.453183
50. Şen, A. (2018). Bilimkurgu sinemasında ekolojik adalet ve ekoeleştiri. İlef Dergisi, 5 (1), 31-59. https://doi.org/10.24955/ilef.430931
51. Tamkoç, G. (1994). Derin ekoloji (Der.: G. Tamkoç). İzmir: Ege Yayıncılık. Türe, C. (2014). Küresel iklim değişikliğinin toplumsal algısında görsel sanatların rolü. Anadolu Üniversitesi Sanat ve Tasarım Dergisi, 6, 224-239. https://doi.org/10.20488/austd.88679
52. United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC). (2015). Paris Agreement. Erişim adresi: https://unfccc.int/process-and-meetings/the-paris-agreement Veyret, Y. ve Husson, S. (2012). Gezegenimiz dünya (Çev.: İ. Yerguz). İstanbul: Remzi Kitabevi
53. Yaylı, H. ve Çelik, V. (2011). Çevre sorunlarının çözümü için radikal bir öneri: Derin ekoloji. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 26, 369-377. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1724630
54. Yazgünoğlu, K. C. (2024). Ekoeleştiri nedir? Ekolojinin aynasından edebiyat eleştirisine bakmak. Söylem Filoloji Dergisi, Edebiyat Kuramları ve Eleştiri Özel Sayısı, 334-355. https://doi.org/10.29110/soylemdergi.1558360
55. Yıldırım Sağlam, B. (2024). Ekoeleştiri kuramı bağlamında Miyazaki’nin Rüzgârlı Vadi animasyon filmi. The Turkish Online Journal of Design Art and Communication,14 (4), 1048-1059. https://doi.org/10.7456/tojdac.1519116
56. Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2016). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (10. Baskı). Ankara: Seçkin Yayıncılık.