ŞİLE'NİN GELENEKSEL KONUT DOKUSU ÜZERİNDE ARCGIS TABANLI ANALİTİK İNCELEME: AKÇAKESE VE BALİBEY ÖRNEKLERİ

Öz

Şile, İstanbul'un önemli ilçelerinden biri olup, zengin geleneksel konut mirasına ev sahipliği yapmaktadır. 2004 yılında İstanbul Büyükşehir Belediyesi sınırlarına dahil edilmesinin ardından, geleneksel dokuda değişim, turizm işletmeleri ve yeni yapılaşma süreçleri hız kazanmıştır. Bu çalışma, Şile’nin Balibey ve Akçakese mahallelerinde yer alan geleneksel konut dokusunun 1954–2025 yılları arasındaki dönüşümünü karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Çalışmanın amacı, kırsal karakterini büyük ölçüde koruyan Akçakese Mahallesi ile kentsel yapılaşma baskısı altındaki Balibey Mahallesi arasındaki mekansal ve dokusal değişimindeki farklılıkları ortaya koymak, geleneksel konut mirasının korunması süreçlerinde, bir coğrafi bilgi sistemi (CBS) yazılımı olan ArcGIS tabanlı belgeleme ve inceleme yöntemlerini değerlendirmektir. Yöntem olarak, farklı yıllara ait hava fotoğrafları, mevcut durum planları ve yerinde fotoğraflamalı gözlemler kullanılmış; elde edilen veriler ArcGIS tabanlı mekânsal analizlerle değerlendirilmiştir. Şile’nin geleneksel konutlarına ilişkin mevcut araştırmalar incelenmiş, yapıların tipolojisi, fiziksel durumu ve kullanımı üzerindeki değişimler yerinde gözlenmiştir. Bulgular, Balibey’de betonarme yapı oranının artmasıyla özgünlük kaybının hızlandığını, Akçakese’de ise kısmi müdahalelere rağmen kırsal kimliğin ve geleneksel mimari mirasın daha okunabilir olduğunu göstermektedir. Bu çalışma, geleneksel konut dokularındaki değişimin izlenmesi, kont yapısı ve geleneksel doku durumlarının karşılaştırmalı olarak değerlendirilmesinde ArcGIS tabanlı analitik bir yöntemin kullanılabilirliğini ortaya koymakta; benzer araştırmalar için yöntemsel bir kılavuz sunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Şile
• Geleneksel konut
• Mimari miras
• Yerleşim dokusu değişimi
• ArcGIS

ARCGIS-BASED ANALYTICAL STUDY ON THE TRADITIONAL HOUSING TEXTURE: CASE STUDIES OF AKÇAKESE AND BALIBEY

Öz

Şile is one of the significant districts of İstanbul, home to a wealth of traditional housing heritage. Following its incorporation into the Istanbul Metropolitan Municipality in 2004, the transformation of the traditional fabric, tourism businesses, and new construction processes have accelerated. This study comparatively examines the transformation of the traditional housing fabric in the Balibey and Akçakese neighborhoods of Şile between 1954 and 2025. The aim of the study is to reveal the differences in spatial and textural changes between Akçakese District, which largely preserves its rural character, and Balibey District, which is under the pressure of urban construction, and to evaluate the documentation and examination methods based on ArcGIS, a geographic information system (GIS) software, in the processes of preserving traditional housing heritage. Aerial photographs, baseline plans, and on-site photographic observations from different years were used as methods; the obtained data were evaluated using ArcGIS-based spatial analyses. Existing research on the traditional housing of Şile was reviewed, and changes in the typology, physical condition, and usage of the buildings were observed on-site. The findings indicate that the loss of authenticity in Balibey accelerates with the increasing proportion of reinforced concrete buildings, while in Akçakese, despite partial interventions, rural identity and traditional architectural heritage are more legible. This study demonstrates the utility of an ArcGIS-based analytical method for monitoring changes in traditional housing patterns and comparatively assessing the condition of the building structure and traditional fabric and aims to provide methodological guidance for similar research.

Anahtar Kelimeler

• Şile
• Traditional housing
• Architectural heritage
• Settlement texture change
• ArcGIS

Kaynakça

1. 2634 Sayılı Turizmi Teşvik Kanunu (1982, 12 Mart). Resmî Gazete (Sayı: 17635).
2. 2863 Sayılı Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanun (1983, 21 Temmuz). Resmî Gazete (Sayı: 25866).
3. 5366 Sayılı Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanun (2005, 5 Temmuz). Resmî Gazete (Sayı: 25866).
4. 8/4788 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı (1983, 14 Şubat). Resmî Gazete (Sayı: 17959).
5. Adiloğlu, A. (2021). XV- XVI. Yüzyıllarda Şile Kazası. [Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi].
6. Alper, M. (1996). Şile’nin Turizm Geleceği. Arkitekt, 434.
7. Arkan, D. (2020). Şile Akçakese Köyü’nün Kırsal Mimari Bağlamında Analizi ve Koruma Önerileri. [Yüksek Lisans Tezi, Haliç Üniversitesi].
8. Avgın, A. (2015). Kırsal Arazinin Kentsel Arsaya Dönüşümünde İmar Planları ve Ulaşım Yatırımlarının Etkisi; Şile Örneği. [Yüksek Lisans Tezi, Bahçeşehir Üniversitesi].

9. Avrupa Konseyi (2005). Convention on the Value of Cultural Heritage for Society (Faro Convention). Faro, Portekiz, 13-27 Ekim 2005. Erişim: https://www.coe.int/en/web/culture-and-heritage/faro-convention.
10. Aydın Cura, B. (2017). Şile Balibey Mahallesi Sit Koruma Projesi. [Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi].
11. Cerasi, M. (1998). The Formation of Ottoman House Types: A Comparative Study in Interaction with Neighboring Cultures. Muqarnas, 15, 116-156.
12. Demirtaş, E. (2024, Ocak 25). İstanbul son 20 yılda nasıl değişti? GazeteKadıköy. https://www.gazetekadikoy.com.tr/gundem/istanbul-son-20-yilda-nasil-degisti.
13. Dinçer, İ., Enlil, Z. M. (2011). Sustainable Development and Regeneration in Rural Areas at the Metropolitan Fringe: The District of Şile, İstanbul. 47th ISOCARP Congress: 24-28 Ekim 2011, Wuhan, Çin (ss. 1-8).
14. Eldem, S. H. (1954). Türk Evi Plan Tipleri. İstanbul: Pulhan.
15. Eres Özdoğan, Z. (2013). Türkiye’de Geleneksel Kırsal Mimarinin Korunması: Tarihsel Süreç, Yasal Boyut. İçinde K. K. Eyüpgiller ve Z. Eres Özdoğan (Eds.), Mimari ve Kentsel Koruma, Prof.Dr. Nur Akın’a Armağan. (ss 457-469). İstanbul: Yem Yayınları.
16. Eyüpgiller, K. K., Aydın Cura, B. (2019). Urban Conservation Proposal: The Case of Şile Balibey District. ICONARP International Journal of Architecture and Planning, 7 (2), ss. 352-384.
17. Göktaş, A. (1992). Şile’de Tarihsel Araştırma ve Çevre Koruma Çalışmaları (Hamamdere ve Balibey Mahalleri). [Yüksek Lisans Tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi].
18. Güner, R. (2021). Sürdürülebilirlik Bağlamında Şile Kent Dokusu Analizi: Camcı ve Çavuş Ahmet Camii Sokak Örnekleri. Trakya Mimarlık ve Tasarım Dergisi, 1(1), ss 18-33.
19. Haber Şile (2020, Mayıs 9) 2020 Şile Drone Görüntüler [Video]. Youtube. https://www.youtube.com/watch?v=bZ1YGdqLsxQ&t=15s.
20. ICOMOS. (1964). The Charter of Venice (1964), International Charter for the Conservation and Restoration of Monuments and Sites. Venice. Erişim: https://www.icomos.org/images/DOCUMENTS/Charters/Venice_Charter_EN_2023.pdf.
21. ICOMOS. (1994). Nara Document on Authenticity, Nara, Japonya, Kasım1994. Erişim: https://www.icomos.org/en/charters-and-texts/179-articles-en-francais/ressources/charters-and-standards/386-the-nara-document-on-authenticity-1994.
22. ICOMOS. (1999). The Charter on the Built Vernacular Heritage, Meksika. Erişim: https://www.icomos.org/images/DOCUMENTS/Charters/vernacular_e.pdf.
23. İme, S. (2024). İstanbul Kent Çeperinde Bir Tarihi Kırsal Peyzajın Korunmasının İklim Uyumu ve Sürdürülebilirlik İlkeleri Açısından İrdelenmesi: Şile, Gökmaslı Geleneksel Yerleşimi. [Yüksek Lisans Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi].
24. İstanbul Ajansı. (2015, Ocak 20) Şile'de Bir Sahil Köyü: Akçakese. [Video]. Youtube. https://www.youtube.com/watch?v=K9Ot91wXS9Q.
25. İstanbul Büyükşehir Belediyesi (2014) 2014 Yılı Faaliyet Raporu. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Resmi Websitesi.http://www.ibb.gov.tr/tr-TR/BilgiHizmetleri/Yayinlar/FaaliyetRaporlari/ Documents/2014/pdf/03_imar_yonetimi/kentsel_donati_calismalari.pdf
26. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Harita Müdürlüğü (t.y.) Arnavutköy, Beykoz, Çatalca, Silivri ve Şile İlçelerinde Kırsal Yerleşik Alan Sınırları Belirlenmesi. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Harita Müdürlüğü Resmî Websitesi. https://haritamudurlugu.ibb.istanbul/blog/adres-yonetim-sefligi/.
27. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Şehir Planlama Müdürlüğü (t.y.) Arazi Kullanım. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Şehir Planlama Müdürlüğü Resmi Websitesi.. https://sehirplanlama.ibb.istanbul/sile-ilcesi/.
28. İstanbul Büyükşehir Belediyesi ve Kandilli Rasarhanesi Deprem Araştırma Enstitüsü (2020). İstanbul İli Şile İlçesi Olası Deprem Kayıp Tahminleri Kitapçığı. Deprem ve Zemin İnceleme Şube Müdürlüğü Resmî Websitesi. https://depremzemin.ibb.istanbul/uploads/prefix-sile-666ad6c464b8d.pdf.
29. Kayahan, B. (2019). Sürdürülebilir Gelişme Bağlamında Kentsel Proje İmar Planı İlişkisi, Şile (İstanbul) Örneği. [Yüksek Lisans Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi].
30. Kazmaoğlu, M., Tanyeli, U. (1979). Anadolu Konut Mimarisinde Bölgesel Farklılıklar. Yapı, 33(1), ss. 29-41.
31. Özdoğan, M. (1982). Doğu Marmara ve Trakya Araştırmaları. Türk Arkeoloji Dergisi, 26(1), ss. 37-62.
32. Sakallıoğlu, O. (2021). Turizm Faaliyetlerinin Şehirsel Gelişmeye Etkileri: Şile Örneği. MSc Dissertation for Nevşehir Hacı Bektaş University, Institute Of Social Sciences, Geography Department.
33. Sakallıoğlu, O., Güngör, Ş. (2021). Turizm ve Şehirleşme İlişkisi Bağlamında Örnek Bir İnceleme: Şile. İçinde Ş. Güngör, F. Adıgüzel (Eds.), Kent Araştırmaları. (ss. 149-164). Konya: Literatür.
34. Serkaya Doğan, Ö., Gökburun, İ. (2019). İstanbul’da Köyden Mahalleye Evrilen Yerleşmeler (Settlements which Evolved into Neighborhoods from Villages). İstanbul University Journal of Geography, 3(1), ss. 73-87.
35. Soydaş Çakır, H. (2021). Konut Tasarımında Etkili Olan Faktörler ve Geleneksel Mimari Yaklaşımlar: Şile’de Bir Konut Örneği. Mimarlık ve Yaşam Dergisi, 6(2), ss. 485-502.
36. Süyük Makaklı, E. (2019). The Rural Houses of Akçakese-İstanbul. Online Journal of Art and Design, 7(5), 275-291.
37. Şahin, H. (2011). Açık Ocak Madenciliği Sonrası Uygulanan Bitkilendirme Çalışmalarının İrdelenmesi: İstanbul-Şile-Yeşilvadi Köyü Örneği. [Yüksek Lisans Tezi, Bartın Üniversitesi].
38. Şahin Güçhan, N. (2018). History and Characteristics of Construction Techniques Used in Traditional Timber Ottoman Houses. International Journal of Architectural Heritage, 12(1), 1-20.
39. Şarlak, E. A. (2016). Hatıralardaki Özlem: Şile’den Göç Eden Rumların Belleklerindeki İzleri. İçinde M. Pekin (Ed.). Mübadil Kentler: Anılar ve Belgeler. İstanbul: Lozan Mübadilleri Vakfı Yayınları.
40. Şeker Yalım, M. M. (2019). Kırsal Mimari Analizi Bağlamında Şile Kabakoz Köyü. [Yüksek Lisans Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi].
41. Odabaşı Tunca, H. (2019). Şile Kabakoz Köyü Sivil Mimari Örneği Yapıların Yapım Sistemleri ve Korunmasına Yönelik Öneriler. [Yüksek Lisans Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi].
42. Tabakoğlu, O. (2019). Büyükşehirlerde Arazi Yönetimi ve Kırsal Arazi Kullanımı: Şile Modeli. [Yüksek Lisans Tezi, Okan Üniversitesi].
43. T.C. Şile Kaymakamlığı (2016). Şile Coğrafi Yapısı. T.C. Şile Kaymakamlığı Resmi Websitesi. http://www.sile.gov.tr/cografi-yapisi.
44. TMMOB Şehir Plancıları Odası İstanbul Şubesi (2010). 3. Köprü Projesi Değerlendirme Raporu. https://www.spo.org.tr/resimler/ekler/483b6a13931ab9c_ek.pdf.
45. Toprak, V. (2015). I. Dünya Savaşı’ndan Sonra Nüfus Mübadelesi Kapsamında Türkiye’ye Göçenlere Karşı Yunanistan’ın Tutumunun İstanbul Basınına Yansıması. Türkiyat Dergisi, 25(1), ss. 253-273.
46. TÜİK (2025). Şile. Coğrafi İstatistik Portalı. Türkiye İstatistik Kurumu Websitesi. https://cip.tuik.gov.tr/.
47. UNESCO (1972). The Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage, 16 Kasım 1972, Paris. Erişim: Retrieved from https://whc.unesco.org/en/conventiontext/.
48. UNESCO (2011). Recommendation on Historic Urban Landscapes. Paris: UNESCO. Erişim: https://whc.unesco.org/document/160163.
49. Varlı, T. (2023). Assessing The Transformation Process Of Traditional Houses in Ankara into Museums Through Adaptive Reuse. [Yüksek Lisans Tezi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi].
50. Yıldız, Y. E., Çağlar, K. (t.y.) Kırsal Mahalle Düzenlemesi. Gülel Hukuk. https://www.gulelhukuk.com/kirsal-mahalleduzenlemesi#:~:text=16%20Ekim%202020%20tarihli%20Resmi,k%C4%B1rsal%20mahalle%E2%80%9D%20olma%20hakk%C4%B1%20getirilmi%C5%9Ftir.
51. Yıldıztaş, M. (2018). Şile’nin Kurtuluşu- Birinci Dünya Harbi ve Mütareke Dönemlerinde Şile. İstanbul: Şile Belediyesi Yayınları.
52. Yıldıztaş, M. (2019). Osmanlı Dönemi’nde Şile. İstanbul: Şile Belediyesi Yayınları.
53. Yoloğlu, A. C., Zorlu, F. (2020) Definition of Rurality and Rural Areas in Turkey: A Methodological Trial. Mersin University Institute of Social Sciences e-Journal, 3(2), ss. 145-176.