MARDİN VE MİDYAT TAŞ USTALARININ YIĞMA YAPILARDAKİ ROLÜ: MİMARLIK VE USTALIK BAĞLAMINDA BİR İNCELEME

Öz

Bu çalışma, Mardin ve Midyat yöresinde yüzyıllar boyunca gelişen taş işçiliği geleneğini mimarlık ve ustalık bağlamında ele almaktadır. Bölgedeki ustaların taş malzemeyi işleme, kemer, tonoz ve kubbe inşa etme teknikleri, yalnızca mimari üretim biçimleri değil, aynı zamanda kültürel aktarım süreçleri olarak değerlendirilmiştir. Tarihsel süreçte taş ustaları bir yapının tasarımını belirleyen, geometrisini çizen ve yapısal bütünlüğünü sağlayan kişiler olarak hem “mimar” hem de “usta” kimliğini taşımışlardır. Bu çok yönlü kimlik, onları yapı üretiminde yalnızca teknik uygulayıcılar değil, aynı zamanda estetik ve mühendislik bilgisini sentezleyen yaratıcı öznelere dönüştürmüştür. Bu makale, Mardin-Midyat taş ustalığını; yerel taş türleri (Katori-Ankef), yığma yapı elemanları (kemer-tonoz-kubbe) ve modern CNC uygulamaları ekseninde, nitel veriyle bütüncül olarak incelemeyi amaçlar. Mardin ve Midyat ustaları, bölgenin coğrafi koşullarına ve taş rezervlerinin özelliklerine uygun malzemeleri seçerek, dayanıklı ve estetik açıdan güçlü yapılar ortaya koymuşlardır. Özellikle Midyat’ın Katori taşı ile Batman’ın Ankef taşı arasındaki farklılıkların bilinmesi ve bu taşların kullanım alanlarının doğru belirlenmesi, taş ustalığının sezgisel mühendislik bilgisini de kapsadığını göstermektedir. Kemerlerde kilit taşı uygulaması, tonozlarda merkezleme tekniği ve kubbelerde dilimli formlar, ustaların geometriye, dengeye ve oranlara dayalı yapısal bir anlayış geliştirdiklerini ortaya koymaktadır. Günümüzde CNC ve taş kesme makineleri gibi modern teknolojiler taş işçiliğinde yer alsa da geleneksel el işçiliği halen özgünlüğünü korumakta ve ustaların üretim sürecinde belirleyici rol oynamaktadır. Sonuç olarak, Mardin ve Midyat taş ustaları yalnızca yapıları ayakta tutan zanaatkârlar değil, aynı zamanda mimari kimliği biçimlendiren, kültürel mirası yaşatan ve yerel estetik değerleri günümüz mimarlığına taşıyan sanatçılar olarak görülmelidir. Bölgede günümüze ulaşan camiler, kiliseler, medreseler ve konutlar bu ustalık mirasının hem estetik hem de kültürel açıdan kalıcılığını kanıtlayan somut örneklerdir.

Anahtar Kelimeler

• Taş Ustalığı
• Yığma Mimari
• Katori Taşı
• Ankef Taşı
• Kemer-Tonoz-Kubbe
• Mardin Mimarisi
• Midyat Taş İşçiliği
• CNC Teknolojisi

THE ROLE OF MARDIN AND MIDYAT STONE MASTERS IN MASONRY STRUCTURES: A STUDY IN THE CONTEXT OF ARCHITECTURE AND MASTERY

Öz

This study examines the centuries-old stonemasonry tradition that has developed in the Mardin and Midyat region within the context of architecture and craftsmanship. The techniques employed by local masters in shaping stone materials and constructing arches, vaults, and domes are evaluated not only as architectural practices but also as processes of cultural transmission. Historically, stonemasons in this region have carried both the “architect” and “craftsman” identities, being responsible for the design, geometry, and structural stability of the buildings they constructed. This dual role transformed them from mere technical executors into creative individuals who combined aesthetic perception with structural and engineering knowledge. This article aims to examine stone craftsmanship in Mardin-Midyat through a holistic qualitative lens, focusing on local stone types (Katori-Ankef), masonry elements (arch-vault-dome), and contemporary CNC applications. The stonemasons of Mardin and Midyat have traditionally selected materials suited to the region’s geological and climatic conditions, producing durable and aesthetically refined structures. The differentiation between Midyat’s Katori stone and Batman’s Ankef stone, and their selective use according to structural requirements, demonstrates an intuitive form of engineering knowledge within the craft. Structural techniques such as the use of keystones in arches, centering systems in vaults, and segmented or ribbed domes reveal a sophisticated understanding of geometry, balance, and proportion that has been passed down through generations. Although modern technologies such as CNC machines and stone-cutting equipment have been integrated into the production process, handcrafted workmanship continues to preserve its originality and remains indispensable for intricate details. Consequently, the stonemasons of Mardin and Midyat should be regarded not merely as artisans maintaining structures but as cultural transmitters and creative agents shaping architectural identity. The surviving mosques, churches, madrasas, and houses in the region stand as tangible evidence of this craftsmanship tradition, attesting to its enduring aesthetic and cultural significance.

Anahtar Kelimeler

• Stone Craftsmanship
• Masonry Architecture
• Katori Stone
• Ankef Stone
• Arch-Vault-Dome
• Mardin Architecture
• Midyat Stonework
• CNC Technology

Kaynakça

1. Adin, H. (2005). Mardin ve Midyat’ta kullanılan bina yapı taşlarının bazı fiziksel özellikleri. Mühendis ve Makina Dergisi, 48(570), 13-17.
2. Alkan, A., Baykan, O., Atalay, A., Baykan, N., & Öziş, Ü. (2011). Su yapısı olarak Anadolu’daki taş köprüler. II. Su Yapıları Sempozyumu Bildirisi, Diyarbakır.
3. Anonim. (2013). Taşın mimaride kullanımı (1. baskı). Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı.
4. Atakuman, Ç. (2014). Architectural discourse and social transformation during the Early Neolithic of Southeast Anatolia. Journal of World Prehistory, 27(1), 1-42. https://doi.org/10.1007/s10963-014-9070-4
5. Atkinson, P. (2010). Boundaries? What boundaries? The crisis of craft in the digital age. The Journal of Modern Craft, 3(1), 17-34. https://doi.org/10.2752/174967810X12632256645123
6. Bengisu, E. (2020). Southeastern Anatolian regional architecture and its reflections on buildings. ICONTECH International Journal, 4(1), 75-80. https://doi.org/10.46291/ICONTECHvol4iss1pp75-80
7. Ching, F. D. K., Jarzombek, M. M., & Prakash, V. (2017). A global history of architecture (3rd ed.). Hoboken, NJ: John Wiley & Sons.
8. Creswell, J. W. (2013). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (3rd ed.). SAGE Publications.

9. Çetin, B. (2023). Beşir Usta [Kişisel iletişim].
10. Çetin, D. (2023). Davut Usta [Kişisel iletişim].
11. Çulpan, C. (2002). Türk taş köprüleri (2. baskı). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
12. Dal, M., & Öcal, A. D. (2017). Mardin şehrindeki taştan yapılmış eserlerde görülen bozunmalar. Balıkesir Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 19(1), 60-74. https://doi.org/10.25092/baunfbed.321027
13. Doğan, S. (2019). Silvan Ulu Camii [Fotoğraf]. Kişisel arşiv.
14. Erbaş, İ. (2018). Taş ve taş yapı kültüründe değişim ve dönüşüm. ATA Planlama ve Tasarım Dergisi, 2(1), 29-37. https://ataptd.atauni.edu.tr
15. Erdoğan, S. T., & Erdoğan, T. Y. (2007). Bağlayıcı malzemelerin ve betonun on bin yıllık tarihi (1. baskı). Ankara: ODTÜ Yayıncılık.
16. Evliya, Ç. (2001). Evliya Çelebi Seyahatname (S. A. Kahraman & Y. Dağlı, Çev.; 1. baskı, Cilt 1). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
17. Gabriel, A. (2014). Şarkî Türkiye’de arkeolojik geziler (Ç. İdil, Çev.; 1. baskı). Ankara: Dipnot Yayınları.
18. Günel, A., Yılmaz, A., & Şahin, K. (2013). Midyat taşı ve taş işçiliği: Doğal ve kültürel çevre ilişkileri. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 6(24), 147-156.
19. Gürdal, E., Akıncı, G., & Ersan, H. Ö. (2014). Mardin kireçtaşları. İstanbul Büyükşehir Belediyesi KUDEB Yayınları.
20. Halifeoğlu, F. M., & Dalkılıç, N. (2005). Midyat, Kızıltepe, Savur, Derik, Dargeçit. Taşın belleği: Mardin içinde (ss. 45-73). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
21. Heyman, J. (1995). The stone skeleton: Structural engineering of masonry architecture. Cambridge: Cambridge University Press.
22. Heyman, J. (2006). The science of structural engineering (2nd ed.). London: Imperial College Press.
23. İbnu’l-Ezrak, A. b. Y. b. Ali. (1992). Meyyâfârikīn ve Âmid Târihi: Artuklular Kısmı. (Çev. A. Savran, araştırma, inceleme ve notlarla). Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları.
24. Kaya, A. C., Yapıcı, N., & Anıl, M. (2008). Midyat taşının kaplama ve yapı taşı olarak kullanılabilirliğinin araştırılması. Çukurova Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 19(3), 94-104. https://fbe.cu.edu.tr/storage/fbeyedek/makaleler/200819-3-11.pdf
25. Kolarevic, B. (2003). Architecture in the digital age: Design and manufacturing. Taylor & Francis. https://doi.org/10.4324/9780203464074
26. Konyar, B. (1936). Diyarbekir kitabeleri (Cilt 2). Ankara: Ulus Basımevi.
27. Kuban, D. (1978). 100 soruda Türkiye sanatı tarihi (3. baskı). İstanbul: Gerçek Yayınevi.
28. Lourenço, P. B. (1998). Experimental and numerical issues in the modelling of the mechanical behaviour of masonry [Doctoral dissertation, Delft University of Technology]. TU Delft Institutional Repository.
29. Noyan, F. (2005). Geleneksel taş işçiliğinde üretim teknikleri [Yüksek lisans tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezi.
30. Oğuz, B. (2001). Türkiye halkının kültür kökenleri (Cilt 3). İstanbul: Anadolu Aydınlanma Vakfı Yayınları.
31. Özbek, Y. (2009). Anadolu Türk mimarisinde taş süsleme. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 7 (14), 141-169.
32. Özkan, E., & Sarıışık, G. (2023). Mermerlerin CNC makinesi ile işlenmesinde kesme kuvvetleri ve spesifik kesme enerjisinin istatistiksel analizi. DEÜFMD / Dokuz Eylül Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Fen ve Mühendislik Dergisi, 19(55), 178-193. https://doi.org/10.21205/deufmd.2017195514
33. Patton, M. Q. (2002). Qualitative research and evaluation methods (3rd ed.). SAGE Publications.
34. Semerci, F. (2017). Mardin kireçtaşının yapı malzemesi olarak kullanımına yönelik analizlerinin yapılması: Kasımiye Medresesi örneği. Mimarlık Bilimleri ve Uygulamaları Dergisi, 2(2), 60-79. https://doi.org/10.30785/mbud.342002
35. Sincar, B. (2008). Bedri Sincar Konağı Restorasyon Projesi [Restorasyon projesi rölöve çizimi]. Midyat Belediyesi Arşivi.
36. Sözen, M. (2005). Taşın Belleği: Mardin. İstanbul: Yapı-Endüstri Merkezi Yayınları.
37. T.C. Midyat Kaymakamlığı Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfı. (1998). Taş atölyesi kayıtları. Midyat: T.C. Midyat Kaymakamlığı Arşivi.
38. Taşlıgil, N., & Şahin, K. (2016). Midyat taşı ve taş işçiliği: Doğal ve kültürel çevre ilişkileri. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 9(24), 147-156.
39. Tayla, H. (2007). Geleneksel Türk mimarisinde yapı sistem ve elemanları (Cilt 1). Ankara: Türkiye Anıt Çevre Turizm Değerlerini Koruma Vakfı.
40. Uzun, A., & Kaplan, H. (2022). Yerel coğrafi faktörlerin geleneksel Midyat evlerine etkileri. Journal of Geography / Coğrafya Dergisi, 45(1), 33-49. https://doi.org/10.26650/JGEOG2022-905159
41. Vakıf Restorasyon Yıllığı. (2012). Nuru Osmaniye Camii ve 2010-2012 yılları restorasyonu. Vakıf Restorasyon Yıllığı, 5, 85-96.
42. Yazar, & Tiğrek, Ş. (2023). How to make masonry structures made of cut stone with traditional methods? A sample application. International Journal of Engineering and Architecture Studies, 5(2), 45-59.
43. Yazar. (2023). Tarihi Malabadi Köprüsünün incelenmesi ve yapısal analizinin değerlendirilmesi [Yüksek lisans tezi, Batman Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezi.
44. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2018). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (11. baskı). Seçkin Yayıncılık.