Köse Dağı’nda (Ağrı) Geç Kuvaterner Buzullaşması; Buzul Rekonstrüksiyonu ve Paleoiklimsel Uygulamalar

Köse Dağı, Ağrı’nın 40 km kuzeybatısında yer almakta olup, 3433 metre rakıma sahip ve büyük ölçüde üst miyosen andezitlerden oluşmaktadır. Doğu ve Kuzeydoğu Anadolu’da Geç Kuvaterner buzullaşmasına maruz kalan dağlardan biridir. Günümüzde güncel buzullar bulunmamakla beraber, Geç Kuvaterner dönemine ait buzulların ve kaya buzullarının izleri hala belirginliğini korumaktadır. Bu çalışmada, Köse Dağındaki buzullaşma süreçleri ile ilgili jeomorfolojik izler ve/veya deliller ilk kez uydu görüntülerinden tespit edilmiş ve saha çalışmalarıyla doğrulanmıştır. Köse Dağı’nın Kuvaterner dönemi boyunca geçirdiği jeomorfolojik evrim, bölgenin iklimsel ve volkanik özellikler göz önünde bulundurularak açıklanmıştır. Bu amaç doğrultusunda, saha çalışmasından, insansız hava araçlarından ve meteoroloji istasyonlarından elde edilen veriler, coğrafi bilgi sistemleri ortamında analiz edilmiştir. Köse Dağı, kış aylarında güneybatı-kuzeydoğu rotayı izleyen Atlantik ve Akdeniz kökenli nemli hava kütlelerinden etkilenmekte ve orografik etkilerle güçlenmiş yağışların oluşmasını sağlayarak buzulların büyümesine katkıda bulunmuştur. Bunun yanı sıra, buzul rekonstrüksiyon çalışmaları ve paleo-denge hattı yüksekliği (pELA) hesaplamaları gerçekleştirilerek, bölgedeki buzul jeomorfolojisinin daha iyi anlaşılmasına katkı sağlanmıştır. Köse Dağı’nda bir adet sirk ve 2035 m uzunluğunda bir sirk buzulunun varlığı, Geç Kuvaterner döneminde buzulların varlığını göstermektedir. Buzul modeli ile elde edilen buzul morfometrisi verilerine göre buzul terminal seviyesinin 2620 metreye kadar indiğini ortaya koymaktadır. Paleobuzulların maksimum yayılım döneminde buzullar yaklaşık 0.65 km²’lik bir alanı kaplamış, toplam hacmi ise yaklaşık 0.0182 km³ olarak hesaplanmıştır. Ortalama buzul kalınlıkları 28 metre, maksimum buz kalınlıkları ise 79 metre olarak belirlenmiştir. Köse Dağı’ndaki pELA değeri, AABR (1.56 ) oranı kullanılarak hesaplanmış ve yaklaşık 2760 metre olarak hesaplanmıştır. pELA hesaplamaları neticesinde elde edilen değer üzerinden gerçekleştirilen paleosıcaklık ve yağış rekonstrüksiyonları ile buzulları oluşturan en olası paleoklimatik koşulların günümüzle karşılaştırıldığında hata oranları’da dahil edilerek %38-79 oranında daha fazla yağış ve 7-9 °C daha düşük sıcaklık gerektirmektedir.

Mount Köse is located 40 km northwest of Ağrı and has an elevation of 3,433 meters, primarily composed of Upper Miocene andesites. It is one of the mountains in Eastern and Northeastern Anatolia that experienced Late Quaternary glaciation. While no modern glaciers exist today, traces of Late Quaternary glaciers and rock glaciers remain well-preserved. In this study, glacial geomorphological evidence of glaciation on Mount Köse was identified for the first time using satellite imagery and subsequently verified through field surveys. The geomorphological evolution of Mount Köse during the Quaternary period was analyzed by considering the climatic and volcanic characteristics of the region. For this purpose, data obtained from field studies, unmanned aerial vehicles (UAVs), and meteorological stations were analyzed within a Geographic Information Systems (GIS) framework. Mount Köse is influenced by moist air masses of Atlantic and Mediterranean origin, which follow a southwest-northeast trajectory during winter, enhancing orographic precipitation and contributing to glacier expansion. Additionally, glacier reconstruction studies and paleo-equilibrium line altitude (pELA) calculations were performed to improve the understanding of glacial geomorphology in the region. The presence of a cirque and a cirque glacier measuring 2,035 meters in length confirms the existence of glaciers during the Late Quaternary period. According to the glacier morphometry data obtained from numerical modeling, the terminal position of the glacier extended down to 2,620 meters. During its maximum extent, the paleoglacier covered an area of approximately 0.65 km², with a total volume of ~0.0182 km³. The average glacier thickness was calculated as 28 meters, while the maximum thickness reached 79 meters. The pELA value of Mount Köse was determined as ~2,760 meters using the AABR (1.56) method. Paleotemperature and precipitation reconstructions based on this pELA value indicate that, compared to present conditions, paleoclimatic conditions required a 7–9°C decrease in temperature and a % 38-79 increase in precipitation to sustain glaciers, accounting for error margins in the estimations.