Harabeye Dönmüş Miras: İstanbul'un Terk Edilmiş Osmanlı Hamamları

Öz

Osmanlı hamamları, hem somut hem de soyut kültürel değerleri kapsayan, tarihsel olarak sosyal yaşamı, kentsel alanı ve kolektif hafızayı şekillendirmiş önemli miras yapılarıdır. 20. yüzyılın başlarından itibaren, İstanbul'daki birçok hamam, artan işletme maliyetleri, altyapı ve hijyen dönüşümleri, sosyo-kültürel değişimler, doğal afetler, parçalanmış mülkiyet ve hızlı kentleşme nedeniyle orijinal işlevini kaybetmiş ve harabeye dönüşmüştür. Bu çalışma, İstanbul'daki beş harabe Osmanlı hamamını, bağlama duyarlı, karar odaklı ve karşılaştırmalı bir çerçeve üzerinden inceleyerek, farklı fiziksel, kentsel ve idari koşullara uygun koruma stratejilerini belirlemektedir. Analiz, beş değerlendirme kriteri (fiziksel bütünlük, kentsel bağlam ve kamu görünürlüğü, mülkiyet ve yönetim yapısı, temel koruma sorunları ve müdahale önceliği) üzerinden arşiv araştırması ve saha gözlemlerini birleştirerek, bulguları sayısal puanlama veya ağırlıklandırma yapılmadan vakalar genelinde yorumlamaktadır. Bulgular, yalnızca parçalanmış kalıntılar olarak hayatta kalan hamamların minimum ve geri döndürülebilir müdahalelere, mevcut unsurların stabilizasyonuna ve tarihsel ve kültürel bağlamlarını aktarmak için yorumlayıcı önlemlere ihtiyaç duyduğunu göstermektedir. Buna karşılık, kısmen ayakta duran hamamlar, yapısal stabilizasyon, seçici restorasyon, mümkün olan yerlerde kontrollü yeniden kullanım, kamuoyunun görünürlüğünün artırılması ve kentsel dokuya yeniden entegrasyonu önceliklendiren daha aktif bir koruma yaklaşımı gerektirir. Çalışma, harabe hamamların sadece kayıp yapılar değil, bağlama duyarlı, esnek ve sürdürülebilir koruma stratejilerinin geliştirilmesini sağlayan kültürel miras varlıkları olduğunu göstermektedir. Önerilen çerçeve, yalnızca İstanbul örneklerine değil, Anadolu genelindeki benzer şekilde harabe hamamlara ve diğer terk edilmiş kamu miras binalarına da uygulanabilen bir karar destek metodolojisi sunarak, sürdürülebilir miras yönetimi ve bağlama uygun koruma için rehberlik sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı hamamları
• Harabe halindeki tarihi yapılar
• Mimari koruma
• Müdahale stratejileri
• İstanbul

Heritage Left to Ruin: Conservation of Ruined Ottoman Hammams in Istanbul

Öz

Ottoman hammams are significant heritage buildings that encompass both tangible and intangible cultural values, having historically shaped social life, urban space, and collective memory. Since the early 20th century, many hammams in Istanbul have lost their original function and fallen into ruin due to rising operational costs, infrastructural and hygiene transformations, socio-cultural changes, natural hazards, fragmented ownership, and rapid urban development. This study examines five ruined Ottoman hammams in Istanbul through a context-sensitive, decision-oriented, and comparative framework, identifying conservation strategies tailored to different physical, urban, and administrative conditions. The analysis combines archival research and field observations across five evaluation criteria—physical integrity, urban context and public visibility, ownership and management structure, key conservation issues, and intervention priority—and interprets the findings across the cases without numerical scoring or weighting. Findings indicate that hammams surviving only as fragmented remains require minimal and reversible interventions, the stabilization of extant elements, and interpretive measures to convey their historical and cultural context. In contrast, partially standing hammams demand a more active conservation approach, prioritizing structural stabilization, selective restoration, controlled reuse where feasible, the enhancement of public visibility, and reintegration into the urban fabric. The study demonstrates that ruined hammams are not merely lost structures but cultural heritage assets that enable the development of context-sensitive, flexible, and sustainable conservation strategies. The proposed framework provides a decision-support methodology applicable not only to the Istanbul examples but also to similarly ruined hammams across Anatolia and other abandoned public heritage buildings, offering guidance for sustainable heritage management and context-appropriate conservation.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman hammams
• Ruined heritage buildings
• Architectural conservation
• Intervention strategies
• Istanbul

Destekleyen Kurum

This research was conducted as part of a term project at Fatih Sultan Mehmet Vakıf University, Faculty of Art, Design and Architecture, Department of Conservation and Restoration of Cultural Heritage, with no financial support received.

Etik Beyan

This study was conducted in accordance with ethical standards applicable to research on historical structures. No human participants or animals were involved in this study.

Teşekkür

This study was developed from research undertaken during the Spring semester of the 2024–2025 academic year at Fatih Sultan Mehmet Vakıf University. I sincerely thank Halil İbrahim Koyuncu, Map Technician at the Istanbul 4th Regional Council for the Protection of Cultural Assets, for his valuable assistance in providing registration dates and relevant conservation records for the hammams examined in this study. I also thank Emirhan Kaya for his support at the initial stage of the research

Kaynakça

1. Arıtan, A.S. (10-15 Eylül, 2007). Türk Deri İşlemeciliği Bağlamında Türk Cild Sanatı, Z.D. etc., 38. ICANAS. Ankara: Atatürk Kültür, Dil Ve Tarih Yüksek Kurumu, 121.
2. Aru, K.A. (1949). Türk Hamamları Etüdü, Doçentlik Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, Mimarlık Fakültesi, İstanbul Matbaacılık, TAO 1949, İstanbul.
3. Aydın, T. (2013). Zeytinburnu’nda Kentsel Ayrışma, Yüksek Lisans Tezi, Bahçeşehir Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
4. Beukes, E. A., Vanderschuren, M. J. W. A., & Zuidgeest, M. H. P. (2011). Context-sensitive multimodal road planning: A case study in Cape Town, South Africa. Journal of Transport Geography, 19(3), 452–460. https://doi.org/10.1016/j.jtrangeo.2010.09.004
5. Bottero, M., D’Alpaos, C., & Oppio, A. (2019). Ranking of adaptive reuse strategies for abandoned industrial heritage in vulnerable contexts: A multiple criteria decision aiding approach. Sustainability, 11(3), 785. https://doi.org/10.3390/su11030785
6. Creswell, J. W. (2023). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (6th ed.). SAGE Publications.
7. Çiftçi, A. (2004). 19. yüzyılda Osmanlı Devletinde Askeri Mimari ve İstabul'da İnşa Edilen Askeri Yapılar, Doktora Tezi, YTÜ, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
8. Çobanoğlu, A. V. (2009). Sultanahmet Camii ve Külliyesi, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Türkiye Diyanet Vakfı İSAM, İstanbul, c. 37, 497–503.

9. Erdoğan, D.N. (2021). Mimari Mirasın Korunmasına Yönelik Süreçlerde Katılımcı Yaklaşım Önerisi: İzmir Kıllıoğlu Hamamı Örneği, Yüksek Lisans Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi , Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
10. Ergin, N. (2015). Mapping İstanbul’s hammams of 1752 and their employees. In S. Faroqhi (Ed.), Bread from the lion’s mouth: Artisans struggling for a livelihood in Ottoman cities (pp. 108–135). Berghahn Books.
11. Evren, B., & Çeker, A. (2003). Surların Öte Yanı: Zeytinburnu, Zeytinburnu Belediyesi, İstanbul.
12. Eyice, S. (1997). Hamam, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, c. 15, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul.
13. Eyice, S. (2000). İbrahim Paşa Külliyesi, Türkiye Diyanet Vakfı Ansiklopedisi, c. 21, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları İstanbul.
14. Gillham, B. (2000). Case study research methods (1st ed.). Bloomsbury Publishing PLC.
15. Güner, R. (05-07 September, 2019). Arasta Sipahiler Hamamı, Kerpic’19-Earthen Heritage, New Technology, Management. 7th International Conference, Köyceğiz, Muğla, Turkey.
16. Haskan, M.N. (1995). İstanbul Hamamları, Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu Yayınları, İstanbul.
17. Heyik, M.A. (2019). Bir Kültürel Varlık Olarak Hamamlar ve İstabul Hamamları Üzerine Haritalama Çalışması, Yüksek Lisans Tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
18. Istanbul 4th Regional Council for the Protection of Cultural Assets. (n.d.). Hammam registration records [Archival documents]. Istanbul.
19. Kaştaş Uzun, İ., & Şenol, F. (2020). Türkiye’deki kamusal yeşil alanların tarihsel gelişimi ve yeni “Millet Bahçeleri”. Art-Sanat, 14, 211–240. https://dergipark.org.tr/en/pub/iuarts/issue/56295/776923
20. Koçu, R. E. (1958). Arasta Hamamı, İstabul Ansiklopedisi, Reşat Ekrem Koçu ve Mehmet Ali Akbay İstanbul Ansiklopedisi ve Neşriyat Kollektif Şirketi, c.2, 968-969.
21. Koyuncu, M. (2009). Osmanlı Devletinde Debbağlar, Electronic Turkish Studies, 4(8), 1749–1762.
22. Kudde, E. (2007). Küçük Mustafa Paşa Hamamı Erkekler Bölümü Restorasyon Projesi, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
23. Kuruçay, A. (2012). İstabul'un 100 Hamamı, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş. Yayınları, İstanbul.
24. Kyttä, M., Broberg, A., Haybatollahi, M., & Schmidt-Thomé, K. (2015). Urban happiness: Context-sensitive study of the social sustainability of urban settings. Environment and Planning B: Planning and Design, 43(1), 34–57. https://doi.org/10.1177/0265813515600121
25. Küçükkaya, A.G. (1987). Mimarbaşı Sedefkâr Mehmet Ağa’nın Yaşamı ve Türk Osmanlı Mimarisine Katkısı, Yüksek Lisans Tezi, MSÜ Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
26. Li, S., & Heath, T. (2020). Achieving contextual sensitivity: An organic approach of British urban industrial heritage regeneration. In Proceedings of the City and Complexity: Life, Design and Commerce in the Built Environment (AMPS Proceedings 19.2, pp. 334–345). London, UK. Retrieved November 17, 2024, from https://www.academia.edu/124160702/The_City_and_Complexity_Life_Design_and_Commerce_in_the_Built_Environment
27. Li, S., & Heath, T. (2025). Contextual Sensitivity Analysis for urban industrial heritage quarter regeneration: Shanghai as a pilot case study. Heritage, 8 (6), 190. https://doi.org/10.3390/heritage8060190
28. Mazlum, F. (2018). Türk Hamamında Yeniden İşlevlendirme, Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.
29. Orcan, D. (2011). Tarihi Yarımada Bölgesinde Bulunan Hamamların İncelenmesi, Yıldız Teknik Üniversitesi, Mimarlık Fakültesi, Mimarlık Ana Bilim Dalı, Mimari Tasarım Programı, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.
30. Önge, Y. (1981). Eski Türk Hamamlarında Su Tesisatı ile İlgili Bazı Detaylar, I. Uluslararası Türk İslam Bilim ve Teknoloji Tarihi kongresi, İTÜ, c. 15, İstanbul, 213–223.
31. Ruskin, J. (1849). The seven lamps of architecture, Smith Elder, London 1849.
32. Sağlam, S. (2013). The Decline of Hammams: Conservation Strategies for the Turkish Baths. Master’s Thesis, The University of Sheffield, School of Architecture.
33. Şen, Y. (2008). 15-17.yy. arası İstanbul’da Yapılmış Hamamlarda İşlev Değişikliğinin Mimariye Yansıması, Haliç Üniversitesi, Mimarlık Fakültesi, Mimarlık Ana Bilim Dalı, Mimarlık, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.
34. Tanrıverdi, Z. (2025). Integration of Ottoman Baths with Contemporary Cultural Functions: The Case of the Zeyrek Tiled Bath and Museum. Cultural Heritage and Science, 6(2), 78–91. https://doi.org/10.58598/cuhes.1659931
35. Tanrıverdi, Z., & Cesur, E. S. (2026). Conservation Challenges of Cultural Heritage: Ottoman Baths in Istanbul's Historic Peninsula. Il Capitale Culturale – Studies on the Value of Cultural Heritage, 33, 243–276. https://doi.org/10.13138/2039-2362/3400
36. Ülgen, A. S. (1950). Hamam, içinde, MEB İslam Ansiklopedisi, c. 5, Kısım 1, İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 174-178.
37. Wolf, K. L. (2006). Assessing public response to freeway roadsides: Urban forestry and context-sensitive solutions. Transportation Research Record, 1984, 102–111. https://doi.org/10.1177/0361198106198400110
38. Yaman, T.C. (2010). Türk Hamamının Mekansal Kurgusu İstanbul Hamamları, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, Türkiye.
39. Yaşar, A. (2020). 1766 Tarihli Bir Hamam Defterine Göre İstanbul Vakıf Hamamları, Vakıflar Dergisi, 53, 67–99. https://doi.org/10.16971/vakıflar.706160
40. Yegül, F.K. (2011). Roma Dünyasında Yıkanma, Koç Üniversitesi Yayınları, İstanbul.
41. URL-1. Ak, A. H. (2025, January 26). Şanlıurfa’da tarih yok oluyor! “Söylesem tesiri yok sussam gönül razı değil”. Gazete İpekyol. Retrieved December 30, 2025, from https://www.gazeteipekyol.com/haber/15689486/sanliurfada-tarih-yok-oluyor-soylesem
42. URL-2. Ruins: A guide to conservation and management, heritage chairs and officials of Australia and New Zealand (HCOANZ), 2013. Retrieved January 2, 2026, from https://www.dcceew.gov.au/parks-heritage/heritage/publications/ruins-guide-conservation-and-management
43. URL-3. The international charter for the preservation and restoration of monuments and historic places, Venice 1964. Retrieved December 31, 2025, from https://www.icomos.org/imagerys/DOCUMENTS/Charters/venice_e.pdf
44. URL-4. Convention concerning the protection of the world cultural and natural heritage, UNESCO, Paris 1972, Retrieved December 31, 2025, from https://whc.unesco.org/en/conventiontext/  
45. URL-5. The Declaration of Amsterdam, ICOMOS, Amsterdam 1975. Retrieved January 02, 2026 from https://www.icomos.org/en/and/169-the-declaration-of-amsterdam
46. URL-6. Declaration of Dresden on the reconstruction of monuments destroyed by war, ICOMOS, Dresden 1982. Retrieved January 02, 2026, from https://www.icomos.org/en/charters-and-texts/179-articles-en-francais/ressources/charters-and-standards/184-the-declaration-of-dresden
47. URL-7. The Charter on the Protection of Historic Ruins (Karta ochrony historycznych ruin) Polish National Committee of ICOMOS (PKN ICOMOS) 2012. Retrieved January 02, 2026 from http://www.icomos-poland.org/pl/dokumenty/uchwaly/130-karta-ochrony-historycznych-ruin.html
48. URL-8. The Burra Charter: The Australia ICOMOS Charter for Places of Cultural Significance, 2013. Australia ICOMOS. Retrieved January 2, 2026, from https://australia.icomos.org/publications/burra-charter-practice-notes/
49. URL-9. Warsaw recommendation on recovery and reconstruction of cultural heritage, UNESCO, Warsaw 2018. Retrieved January 09, 2026, https://whc.unesco.org/en/news/1826
50. URL-10. Resilience and cultural heritage in urban development, German Federal Institute for Research on Building, Urban Affairs and Spatial Development (BBSR), Bonn. 2023. Retrieved January 09, 2026, https://www.ovpm.org/2023/07/10/resilience-and-cultural-heritage-in-urban-development/
51. URL-11. Kültür ve Turizm Bakanlığı. (t.y.). Koruma ve Restorasyon. https://www.ktb.gov.tr
52. URL-12. Vakıflar Genel Müdürlüğü. (t.y.). Taşınmaz Kültür Varlıkları ve Koruma. https://www.vgm.gov.tr
53. URL-13. Türkiye Cumhuriyeti. (1983). 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu. Resmî Gazete, 18113. https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.2863.pdf
54. URL-14. Ayverdi, E. H. (1875-1882). 19. Asırda İstanbul Haritası. Retrieved September 9, 2025, from https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/1811
55. URL-15. Necip Bey. (1918). İstanbul Rehberi, Retrieved September 9, 2025, from https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/1877
56. URL-16. Fatih Belediyesi Kent Rehberi. (n.d.). Retrieved February 15, 2025, from https://kentrehberi.fatih.bel.tr/webgis/
57. URL-17. Google. (n.d.). [Google Maps of Istanbul, Turkey]. Retrieved November 28, 2025, from https://www.google.com/maps
58. URL-18. Kültür Envanteri. (n.d.). Retrieved January, 10, 2025, from https://kulturenvanteri.com/
59. URL-19. Alman Mavileri. (1913–1914). I. Dünya Savaşı Öncesi İstanbul Haritaları. Retrieved October 19, 2025, from https://ataturkkitapligi.ibb.gov.tr/tr/Kitaplik/Yayinlar/Alman-Mavileri-1-1913-1914-I-Dunya-Savasi-Oncesi-Istanbul-Haritalari/52
60. URL-20. Pervititch, J. (1922–1945). Jacques Pervititch Sigorta Haritaları. Retrieved October 19, 2025, from https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/1824
61. URL-21. Zeytinburnu Belediyesi Şehir Rehberi. (n.d.). Retrieved February 09, 2026, from https://sehirrehberi.zeytinburnu.bel.tr/imardurumu/imar.aspx?parselid=87501
62. URL-22. Konak Belediyesi. (2025). Tarihi Hammama, Sanatla Modern Dokunuş. Retrieved November 25, 2025, from https://www.konak.bel.tr/tr/haber/tarihi-hammama-sanatla-modern-dokunus
63. URL-23. Mermeriş Ticaret Türk Anonim Şirketi. (2023). Küçük Mustafa Pasha Hammamı. Retrieved November 09, 2025, from https://mermeris.com/kucuk-mustafa-pasa-hammami.html