İHA-1 SINIFI KAMİKAZE İNSANSIZ HAVA ARACI SEÇİMİ İÇİN AHP–TOPSIS TABANLI ÇOK KRİTERLİ KARAR VERME YAKLAŞIMI

Öz

Günümüz dünyasında yüksek maliyetli ürünlerin yer aldığı ve rekabetin de aynı oranda kıyasıya yaşandığı sektör havacılıktır. Teknolojideki yeniliklere liderlik eden havacılıkta da çok hızlı şekilde gelişip her alana yayılan yapay zekâ ve yazılımın çok sık kullanılmaya başlandığı görülmektedir. Dünyanın gündeminde savaş ve çatışmalar yoğun şekilde devam ederken havacılık araç ve sistemleri de bu çekişmelerde sıklıkla medyada karşımıza çıkmaktadır. Havacılık alanındaki bu rekabet, küreselleşme ve savaşlarla birlikte daha da yoğun çekişmelere sahne olmakla birlikte sahnede yer alan üreticiler de sıkı rekabet ortamında yeniliklere uymak zorunda kalmaktadır. İnsansız Hava Araçları (İHA) (UAV–Unmanned Aerial Vehicle), günümüzde her alanda kullanılmakla birlikte özellikle asimetrik harp alanında çok mühim bir kuvvet çarpanı olarak yer bulmaktadır. Dünya üzerinde son birkaç yıl içerisinde gerçekleşen savaş ve çatışmalarda, İHA’ların bir türü olan kamikaze insansız hava araçlarının saldırı ve tehditleri her geçen gün artmaktadır. Kamikaze İHA seçimi, birçok alternatif ve kriterin aynı anda değerlendirilmesini gerektiren karar verme sürecini gerektirmektedir. Bu seçim kararı; faydalı yük kapasitesi, maksimum hız, dayanıklılık, irtifa, fiyat ve maksimum menzil gibi birçok farklı kriterin dikkate alınmasını gerektirir. Bu çalışmanın amacı, bu kriterleri göz önünde bulundurarak en etkin kamikaze İHA seçimine karar vermektir. Yapılan literatür taraması sonucunda drone, İHA ve hava araçları konusunda son yıllarda sıklıkla seçim problemleri üzerine çalışıldığı görülmektedir. Türkiye’de kamikaze İHA’lar (Sınıf-1) hakkında seçim için henüz bir çalışma yapılmadığı belirlenmiştir. Uzmanlarca tarafından belirlenmiş sekiz kriter ile üç alternatif arasından, çok kriterli karar verme (ÇKKV) yöntemleri olan Analitik Hiyerarşi Süreci (AHP) ve TOPSIS ile çalışma gerçekleştirilmiştir. AHP yöntemi ile kriterlerin ağırlıkları belirlenmiş ve TOPSIS yöntemi vasıtasıyla sıralama işlemi gerçekleştirilmiştir. Kamikaze İHA’lar (Sınıf-1), kriter ağırlıklarına göre değerlendirilerek bulgular neticesinde sonuçların ortaya konulmasına çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kamikaze İnsansız Hava Aracı
• AHP
• TOPSİS
• Çok Kriterli Karar Verme

AHP–TOPSIS Based Multi-Criteria Decision-Making Approach for the Selection of a Class UAV-1 Kamikaze Unmanned Aerial Vehicle

Öz

In today's world, aviation is a sector characterized by high-cost products and equally fierce competition. Aviation, a sector that leads technological innovations, is witnessing the rapid development and widespread use of artificial intelligence and software. As wars and conflicts continue to dominate the global agenda, aviation vehicles and systems frequently appear in the media during these conflicts. With globalization, this competition is intensifying, forcing manufacturers in the field to adapt to innovations. Unmanned Aerial Vehicles (UAVs) are used in every field today and play a significant role, particularly in asymmetric warfare In recent years, the attacks and threats posed by kamikaze drones, a type of unmanned aerial vehicle (UAV), have been increasing daily in wars and conflicts around the world. Selecting a kamikaze UAV is not an easy decision, as it requires the simultaneous evaluation of numerous alternatives and criteria. This selection decision requires consideration of various criteria, including payload capacity, maximum speed, endurance, altitude, price, and maximum range. The primary objective of this study is to determine the most suitable kamikaze UAV by considering these criteria. The literature review revealed that selection problems related to UAVs, drones, and aerial vehicles have been frequently encountered in recent years. It was determined that there are no studies on kamikaze UAV selection in Turkey. This study, conducted using the Analytical Hierarchy Process (AHP) and TOPSIS, two MCDM methods, resulted in a selection from among 3 alternatives using 8 criteria determined by experts. Criterion weighting was performed using AHP and TOPSIS methods, and kamikaze UAVs were evaluated based on these weights. Conclusions were presented based on the findings.

Anahtar Kelimeler

• Kamikaze UAV
• AHP
• TOPSIS
• Multiple-Criteria Decision Making.

Kaynakça

1. Adem, A., Yılmaz Kaya, B. ve Dağdeviren, M. (2022). Technology analysis for Logistics 4.0 applications: Criteria affecting UAV performances. C. Kahraman ve S. Aydın (Ed.), Intelligent and Fuzzy Techniques in Aviation 4.0 içinde (ss. 497–520). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-030-75067-1_21
2. Akburak, H. K. (2024, 25 Aralık). Çin'den çok sayıda kamikaze İHA siparişi. Defence Turk. https://www.defenceturk.net/cinden-cok-sayida-kamikaze-iha-siparisi
3. Aktaş, A. ve Kabak, M. (2022). An application of Interval Valued Pythagorean Fuzzy WASPAS method for drone selection to last mile delivery operations. B. Erdebilli ve G. W. Weber (Ed.), Multiple Criteria Decision Making with Fuzzy Sets içinde (ss. 179–191). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-030-98872-2_12
4. Akyürek, S., Yılmaz, M. A. ve Taşkıran, M. (2012). İnsansız hava araçları: Muharebe alanında ve terörle mücadelede devrimsel dönüşüm (BİLGESAM Rapor No. 53). Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi. https://www.academia.edu/2492126/İnsansız_Hava_Araçları_Muharebe_Alanında_ve_Terörle_Mücadelede_Devrimsel_Dönüşüm
5. Apak, S. ve Küçük, B. (2022). Acil durum lojistiğinde yüzer mobil iskele yeri seçimi için karar destek sistemi önerisi. Uluslararası Afet ve İnsani Yardım Lojistiği Kongresi Bildiriler Kitabı içinde (ss. 39–59). Kızılay Akademi.
6. Delice, E. K. ve Arslan, N. (2020). KEMIRA-M yöntemi ile kişisel kullanıcılar için dron seçimi: bir uygulama. Endüstri Mühendisliği Dergisi, 31(2), 159–179.
7. Behzadian, M., Khanmohammadi Otaghsara, S., Yazdani, M. ve Ignatius, J. (2012). A state-of-the-art survey of TOPSIS applications. Expert Systems with Applications, 39(17), 13051–13069. https://doi.org/10.1016/j.eswa.2012.05.056
8. Blyenburgh, P. V. (1999). UAVs: An overview. Air and Space Europe, 1(5–6), 43–47.

9. Chen, S. J. ve Hwang, C. L. (1992). Fuzzy multiple attribute decision making: Methods and applications. Springer-Verlag.
10. Costa, A., Corriça, J., Braz, E., Costa, I., Maêda, S., Gomes, C. ve Santos, M. (2021). Study for choosing unmanned aircraft in electronic warfare for the Brazilian Navy: A multicriteria based approach. XXIII Simpósio de Aplicações Operacionais em Áreas de Defesa, São José dos Campos, Brezilya.
11. Çoban, S., Kiracı, K., Akan, E. ve Uzun, M. (2022). MALE UAV selection in interval Type-2 fuzzy sets environment. Journal of Intelligent & Fuzzy Systems, 43(5), 5567–5594. https://doi.org/10.3233/JIFS-212574
12. Diamond, I. R., Grant, R. C., Feldman, B. M., Pencharz, P. B., Ling, S. C., Moore, A. M. ve Wales, P. W. (2014). Defining consensus: A systematic review recommends methodologic criteria for reporting of Delphi studies. Journal of Clinical Epidemiology, 67(4), 401–409. https://doi.org/10.1016/j.jclinepi.2013.12.002
13. Erdil, B. (2021). İnsansız hava araçlarının kullanım alanları ile bu araçların Türkiye’nin yurtdışı operasyonlarındaki yeri ve önemi. Bölgesel Araştırmalar Dergisi, 5(2), 581–607.
14. Evren, R. ve Ülengin, F. (1992). Yönetimde çok amaçlı karar verme (Yayın No. 1490). İTÜ Yayınları.
15. Gettinger, D. ve Holland Michel, A. (2017). Loitering munitions. Center for the Study of the Drone, Bard College. https://dronecenter.bard.edu/files/2017/02/CSD-Loitering-Munitions.pdf
16. Goldstein, L. ve Waechter, N. (2023, 7 Kasım). Chinese strategists evaluate the use of "kamikaze" drones in the Russia-Ukraine war. RAND. https://www.rand.org/pubs/commentary/2023/11/chinese-strategists-evaluate-the-use-of-kamikaze-drones.html
17. Göktekin, Z. ve Şimşek, A. B. (2022). Drone evaluation and selection for training in disaster preparedness phases with interval MCDA techniques. Multi-Criteria Decision Analysis: Case Studies in Disaster Management içinde (ss. 155–167). CRC Press.
18. Grigore, L. ve Cristescu, C. (2024). The use of drones in tactical military operations in the integrated and cybernetic battlefield. Land Forces Academy Review, 29(2), 269–273. https://doi.org/10.2478/raft-2024-0029
19. Guillén-Mena, V., Quesada-Molina, F., Astudillo-Cordero, S., Lema, M., ve Ortiz-Fernández, J. (2023). Lessons learned from a study based on the AHP method for the assessment of sustainability in neighborhoods. MethodsX, 11, 102440. https://doi.org/10.1016/j.mex.2023.102440
20. Hamurcu, M. ve Eren, T. (2020). Selection of unmanned aerial vehicles by using multicriteria decision-making for defence. Journal of Mathematics, 2020, 4308756. https://doi.org/10.1155/2020/4308756
21. Hasan, M. ve Muda, R. S. (2024). Design and develop Kamikaze Drone PETIR-1 for future battlefield.F International Journal of IJNRSM, 4(6), 40–50.
22. Hsu, C.-C. ve Sandford, B. A. (2007). The Delphi technique: Making sense of consensus. Practical Assessment, Research, and Evaluation, 12(10), 1–8. https://doi.org/10.7275/pdz9-th90
23. Hwang, C. L. ve Yoon, K. (1981). Multiple attribute decision making: Methods and applications. Springer.
24. ICAO. (2011). Unmanned aircraft systems (UAS) (Cir 328-AN/190). International Civil Aviation Organization. https://skybrary.aero/sites/default/files/bookshelf/3202.pdf
25. Ilić, D., Milošević, I. ve Ilić-Kosanović, T. (2022). Application of unmanned aircraft systems for smart city transformation: Case study Belgrade. Technological Forecasting and Social Change, 176, 121487. İskenderun Teknik Üniversitesi. (t.y.). İnsansız hava aracı teknolojisi ve operatörlüğü: Tanıtım. 10 Aralık 2025 tarihinde https://iste.edu.tr/imyo-iha/tanitim adresinden erişildi.
26. Kara, M. ve Eren, T. (2024). Hasar tespit çalışmalarında görevlendirilebilecek dronların bulanık karar verme yöntemleri ile değerlendirilmesi. Journal of Polytechnic, 27(5), 2029–2041. https://doi.org/10.2339/politeknik.1238267
27. Kara, M., Yumuşak, R. ve Eren, T. (2023). Anız yangınlarına müdahale için itfaiye drone seçimi: Giresun örneği. Journal of Aviation Research, 5(1), 1–15. https://doi.org/10.51785/jar.1180613
28. Keane, J. F. ve Carr, S. (2013). A brief history of early unmanned aircraft. Johns Hopkins APL Technical Digest, 32(3), 558–571.
29. Keleş, N. (2022). Armed unmanned aerial vehicle selection with multi-criteria decision-making methods. SSRN. https://ssrn.com/abstract=4113879
30. Kocaoğlu, B., Gülsün, B. ve Tanyaş, M. (2011). A SCOR based approach for measuring a benchmarkable supply chain performance. Journal of Intelligent Manufacturing, 24(1), 113–132. https://doi.org/10.1007/s10845-011-0547-z
31. Kwon, H. ve Kim, S. (2018, 24–27 Haziran). Exploring killer business domains for drones in Korea [Konferans sunumu]. 22nd Biennial Conference of the International Telecommunications Society (ITS): Beyond the Boundaries: Challenges for Business, Policy and Society, Seoul, Kore Cumhuriyeti. https://www.econstor.eu/handle/10419/190365
32. Merkepçi, H., Merkepçi, M. ve Baransel, C. (2021). A multi-criteria decision-making framework based on neutrosophic EVAMIX with CRITIC approach for drone selection problem. International Journal of Neutrosophic Science, 2(2), 234–239.
33. Okoli, C. ve Pawlowski, S. D. (2004). The Delphi method as a research tool: An example, design considerations and applications. Information and Management, 42(1), 15–29. https://doi.org/10.1016/j.im.2003.11.002
34. Opricovic, S. ve Tzeng, G. H. (2004). Compromise solution by MCDM methods: A comparative analysis of VIKOR and TOPSIS. European Journal of Operational Research, 156(2), 445–455. https://doi.org/10.1016/S0377-2217(03)00020-1
35. Pax, A. (2016). It's up in the air! Potential criminal liabilities for drone-associated issues in the Great State of Texas. Texas A&M Journal of Property Law, 3(2), 173–196. https://doi.org/10.37419/JPL.V3.I2.4
36. Prabhu, R. (2020). Loitering munitions: Bridging sensor to shooter voids in artillery fires by precision. CLAWS Journal, 13(2), 190–202. https://ojs.indrastra.com/index.php/clawsjournal/article/view/26
37. Radovanović, M., Petrovski, A., Žindrašič, V. ve Ranđelović, A. (2021). Application of the fuzzy AHP-VIKOR hybrid model in the selection of an unmanned aircraft for the needs of tactical units of the armed forces. Scientific Technical Review, 71(2), 26–35. https://doi.org/10.5937/str2102026R
38. Radulescu, C. Z. ve Radulescu, M. (2024). A hybrid group multi-criteria approach based on SAW, TOPSIS, VIKOR, and COPRAS methods for complex IoT selection problems. Electronics, 13(4), 789. https://doi.org/10.3390/electronics13040789
39. Saaty, T. L. (1980). The analytic hierarchy process. McGraw-Hill.
40. Saaty, T. L. (1994). How to make a decision: The analytic hierarchy process. Interfaces, 24(6), 19–43.
41. Sánchez-Lozano, J. M., García-Cascales, M. S. ve Lamata, M. T. (2018). An analysis of decision criteria for the selection of military training aircrafts. D. Pelta ve C. Cruz Corona (Ed.), Soft computing based optimization and decision models: To commemorate the 65th birthday of Professor José Luis "Curro" Verdegay içinde (Studies in Fuzziness and Soft Computing, C. 360, ss. 177–190). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-319-64286-4_10
42. Savunma Sanayii Müsteşarlığı. (2012). Türkiye İHA sistemleri yol haritası 2011–2030. http://www.ssm.gov.tr/_layouts/images/iha_ekatalog_web/files/assets/seo/toc.html
43. Semercioğlu, H. ve Özkoç, H. H. (2019). Analitik hiyerarşi proses ile desteklenmiş sosyal seçim teorisi: Havayollarında uçak seçim süreci. Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırmaları Dergisi, 20(44), 67–92.
44. Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü. (2026). İnsansız hava aracı sistemleri talimatı (SHT-İHA). https://web.shgm.gov.tr/documents/sivilhavacilik/files/mevzuat/sektorel/talimatlar/SHT-IHA(1).pdf
45. Şahin, Y. ve Akyer, H. (2011). Ülke kaynaklarının verimli kullanımı: 4×4 arama ve kurtarma aracı seçiminde AHS ve TOPSIS yöntemlerinin uygulaması. Süleyman Demirel Üniversitesi Vizyoner Dergisi, 3(5), 72–87.
46. Şin, B. ve Kadıoğlu, İ. (2019). İnsansız hava aracı (İHA) ve görüntü işleme teknikleri kullanılarak yabancı ot tespitinin yapılması. Turkish Journal of Weed Science, 20(2), 211–217. STM ThinkTech. (t.y.). Kamikaze insansız hava araçları. 18 Mart 2025 tarihinde https://thinktech.stm.com.tr/tr/kamikaze-insansiz-hava-araclari adresinden erişilmiştir.
47. Gulum Tas, P., Yalcin Kavus, B., Ayyıldız, E. ve Taşkın, A. (2022). UAV selection for post-disaster medical supply distribution using a two-level interval-valued Pythagorean fuzzy AHP integrated interval-valued Pythagorean fuzzy VIKOR methodology, and an application. M. Gul (Ed.), Multi-Criteria Decision Analysis: Case Studies in Disaster Management içinde. CRC Press.
48. Uçar, U. U., Adem, A. ve Tanyeri, B. (2022). A multi-criteria solution approach for UAV engine selection in terms of technical specification. Bitlis Eren Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, 11(4), 1000–1013.
49. Velasquez, M. ve Hester, P. T. (2013). An analysis of multi-criteria decision-making methods. International Journal of Operations Research, 10(2), 56–66.
50. Walsh, W. (2017, 11 Mayıs). The drone liability lawsuit: Who gets sued and why? [Konferans sunumu]. American Bar Association Forum on Air & Space Law, Committee on Drones: Regulations, Operations and Litigation, Teleconference.
51. Yiğit, E., Yazar, İ. ve Karakoç, T. H. (2018). İnsansız hava araçlarının kapsamlı sınıflandırması ve gelecek perspektifi. Sürdürülebilir Havacılık Araştırmaları Dergisi, 3(1), 10–19.
52. Zhang, J. Z., Srivastava, P. R. ve Eachempati, P. (2021). Evaluating the effectiveness of drones in emergency situations: A hybrid multi-criteria approach. Industrial Management & Data Systems. https://doi.org/10.1108/IMDS-01-2021-0064