Türkiye’de Şap Hastalığının Ekonomik Etkileri

Öz

Şap hastalığı, sığırlar başta olmak üzere çift tırnaklı hayvanları etkileyen, yüksek bulaşıcılığa sahip ve hayvancılık sektöründe önemli ekonomik kayıplara yol açan viral bir hastalıktır. Türkiye’de hayvancılık sektörünün ekonomik önemi dikkate alındığında, hastalığın neden olduğu ekonomik etkilerin değerlendirilmesi büyük önem taşımaktadır. Bu çalışmada, şap hastalığının Türkiye hayvancılık sektörü üzerindeki doğrudan, dolaylı ve makroekonomik etkileri ile hastalıkla mücadelede karşılaşılan yapısal zorluklar incelenmiştir. Bulgular, şap hastalığının süt ve et veriminde azalma, genç hayvan ölümleri, üreme performansında azalma, tedavi ve bakım giderleri ile iş gücü kaybı yoluyla işletme düzeyinde ekonomik kayıplara neden olduğu ortaya çıkmaktadır. Makroekonomik düzeyde ise hastalık; canlı hayvan ve hayvansal ürün ticaretinde kısıtlamalara, üretimde arz daralmasına, gıda fiyatlarında artış baskısına ve ithalat bağımlılığının artmasına yol açmaktadır. Nitekim Türkiye’de 2023 yılında canlı sığır ithalatı için yaklaşık 1,16 milyar ABD doları ödeme gerçekleştirilmiştir. Trakya Bölgesi’nin 2010 yılından bu yana sürdürdüğü ‘’aşılı arilik’’ statüsü bölgesel hastalık kontrolünde önemli bir başarı örneği oluştururken, Anadolu’da hastalığın endemik varlığını sürdürmesi, kontrolsüz hayvan hareketleri, sınır geçişleri ve yoğun hayvan ticareti mücadeleyi zorlaştırmaktadır. Sonuç olarak, risk temelli aşılama stratejilerinin güçlendirilmesi, hayvan hareketlerinin etkin denetlenmesi, biyogüvenlik önlemlerinin yaygınlaştırılması ve ulusal eradikasyon politikalarının kararlılıkla uygulanması, Türkiye hayvancılığının sürdürülebilirliği açısından kritik öneme sahiptir.

Anahtar Kelimeler

• Şap hastalığı
• ekonomik kayıplar
• Türkiye hayvancılığı
• biyogüvenlik
• aşılama

Economic Impacts of Foot-and-Mouth Disease in Turkey

Öz

Foot-and-mouth disease is a highly contagious viral disease that affects cloven-hoofed animals, primarily cattle, and causes significant economic losses in the livestock sector. Given the economic importance of the livestock sector in Türkiye, assessing the economic impacts of the disease is of great significance. This study examines the direct, indirect, and macroeconomic effects of foot-and-mouth disease on the Turkish livestock sector, as well as the structural challenges encountered in combating the disease. The findings indicate that foot-and-mouth disease causes economic losses at the farm level through reduced milk and meat production, mortality of young animals, impaired reproductive performance, and increased costs for treatment, care, and labor. At the macroeconomic level, the disease leads to restrictions on live animal and livestock product trade, a contraction in supply, upward pressure on food prices, and increased reliance on imports. Indeed, in 2023, Türkiye spent approximately 1.16 billion U.S. dollars on live cattle imports. While the “vaccinated disease-free” status maintained by the Trakya Region since 2010 serves as a significant success story in regional disease control, the disease’s continued endemic presence in Anatolia, uncontrolled animal movements, border crossings, and intensive animal trade complicate the fight against the disease. Consequently, strengthening risk-based vaccination strategies, effectively monitoring animal movements, expanding biosecurity measures, and resolutely implementing national eradication policies are of critical importance for the sustainability of Türkiye’s livestock sector.

Anahtar Kelimeler

• Foot-and-mouth disease
• economic losses
• Türkiye livestock sector
• biosecurity
• vaccination

Kaynakça

1. Algan, M. N., & Birdane, F. M. (2017). Evaluation of veterinary surgeons in Afyonkarahisar for Foot-and-mouth disease outbreaks and strategies in Turkey. Manas Journal of Agriculture Veterinary and Life Sciences, 7(1), 21-29.
2. Anonim, (2023). Şap hastalığı. Koç Üniversitesi Hastanesi. https://www.kuh.ku.edu.tr/enfeksiyon-hastaliklari/sap-hastaligi (Erişim tarihi: 05.05.2026)
3. Anonim, (2024). Şap hastalığı acil eylem planı. Tarım ve Orman Bakanlığı, Ankara, Türkiye. https://www.tarimorman.gov.tr/HAYGEM/Belgeler/DB_Hayvan_Sagligi_Epidemiyoloji/Acil_Eylem_Plani/Sap_Hastaligi_Acil_Eylem_Plani.pdf (Erişim tarihi: 05.05.2026)
4. Anonim, (2025a). Türkiye’de Şap Hastalığı ve Ekonomik Etkileri. Veteriner Kontrol Enstitüsü Müdürlükleri. https://vetkontrol.tarimorman.gov.tr/sap/Belgeler/infovetsapekonomik.pdf (Erişim tarihi: 05.05.2026)
5. Anonim, (2025b). Şap hastalığına ilişkin rapor (PDF raporu). Tarım Politikaları ve Araştırma Enstitüsü. https://www.tarpol.org.tr/upload/raporlar/faa3027e.pdf (Erişim tarihi: 05.05.2026)
6. Anonim, (2025c). Turkey faces persistent foot-and-mouth disease risk, reports caution. Feed Planet Magazine. https://feedplanetmagazine.com/blog/turkey-faces-persistent-foot-and-mouth-disease-risk-reports-caution-4825 (Erişim tarihi: 05.05.2026)
7. Anonim, (2025d). Tarım ve Orman Bakanlığı şap hastalığının kontrol altına alındığını bildirdi. Anadolu Ajansı. https://www.aa.com.tr/tr/ekonomi/tarim-ve-orman-bakanligi-sap-hastaliginin-kontrol-altina-alindigini-bildirdi/3734527 (Erişim tarihi 05.05.2026)
8. Anonim, (2025e). Şap hastalığını süt ve et verimindeki kayıplar ve ekonomik etkileri. Tarım ve Orman Bakanlığı Şap Enstitüsü. https://vetkontrol.tarimorman.gov.tr/sap/Menu/41/Ekonomi-Ve-Ticarete-Etkisi (Erişim tarihi 08.05.2026)

9. Anonim, (2025f). Kırmızı et üretim istatistikleri, 2024. Türkiye İstatistik Kurumu. https://veriportali.tuik.gov.tr/tr/press/53539 (Erişim tarihi 09.05.2026)
10. Anonim, (2026a). Trakya Bölgesine Kurbanlık Hayvan Sevki 2026 Yılı Bireysel Test Takvimi. Tarım ve Orman Bakanlığı, Şap Enstitüsü Müdürlüğü. https://vetkontrol.tarimorman.gov.tr/sap/Duyuru/64/Trakya-Bolgesine-Kurbanlik-Hayvan-Sevki-2026-Yili-Bireysel-Test-Takvimi-Yayinlanmistir (Erişim tarihi 09.05.2026)
11. Anonim, (2026b). Büyükbaş hayvan hayat sigortası. Tarım Sigortaları Havuzu (TARSİM). https://www.tarsim.gov.tr/subPage/buyukbas-hayvan-hayat-sigortasi (Erişim tarihi: 11.05.2026)
12. Anonim, (2026c). Trakya bölgesine kurbanlık hayvan sevki 2026 yılı bireysel test takvimi. Tarım ve Orman Bakanlığı, Şap Enstitüsü Müdürlüğü. https://vetkontrol.tarimorman.gov.tr/sap/Sayfalar/GormeEngellilerDetay.aspx?OgeId=77&Liste=Haber (Erişim tarihi : 12.05.2026)
13. Dilawar, A., Hassan, N., Farooq, S., Bashir, S., Muhee, A., & Nazir, T. (2025). Economic impact of Foot-and-Mouth Disease (FMD) on dairy farmers of the highlands. Journal of Livestock Science , 16 , 322-7.
14. Ducrot, C., Bed'Hom, B., Béringue, V., Coulon, J. B., Fourichon, C., Guérin, J. L., ... & Pineau, T. (2011). Issues and special features of animal health research. Veterinary Research, 42(1), 96.
15. Emadi, S. A. (2014). Sığırlarda şap hastalığının neden olduğu ayak hastalıkları komplikasyonlarının değerlendirilmesi. (Tez No: 379336) [Master’s Thesis, Atatürk University]. https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/8e3740490a249a8556efa4524591a96d.pdf Erişim tarihi : 13.05.2026.
16. Ergün, O. F., & Bayram, B. (2021). Türkiye’de hayvancılık sektöründe yaşanan değişimler. Bahri Dağdaş Hayvancılık Araştırma Dergisi, 10 (2), 158-175.
17. FAOSTAT. (2012). The global foot and mouth disease control strategy. World Organisation for Animal Health and Food and Agriculture Organization. https://www.woah.org/app/uploads/2021/12/the-global-foot-and-mouth-disease-control-strategy.pdf (Erişim tarihi: 11.05.2026)
18. İnce, Ö. B., & Kanat, Ö. (2015). Şap Hastalığı. Etlik Veteriner Mikrobiyoloji Dergisi, 26(2), 45-51. https://doi.org/10.35864/evmd.513381
19. Keskin, M., & Ağca, Y. (2017). Trakya Bölgesinin Şap Hastalığından Ari Olması İçin Bölgeye Hayvan Sevki Kontrolü Uygulamasının Bölge Hayvancılığına Olan Etkileri. Mustafa Kemal Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 22(2), 67-70.
20. Knight-Jones, T. J., & Rushton, J. (2013). The economic impacts of foot and mouth disease–What are they, how big are they and where do they occur?. Preventive veterinary medicine, 112(3-4), 161-173. https://doi.org/10.1016/j.prevetmed.2013.07.013
21. Oruç, A. (2025). Brusella ve Şap Hastalıkları: Türkiye’de Aşılama Stratejileri ve Ekonomik Etkiler Üzerine Derleme. Icontech Internatıonal Journal, 8(4), 280-296. https://doi.org/10.5281/zenodo.17917494
22. Raoof, H. S. (2024). Foot and Mouth Disease (FMD). Assiut Veterinary Medical Journal, 70(182), 1-8.
23. Rasmussen, P., Shaw, A. P., Jemberu, W. T., Knight-Jones, T., Conrady, B., Apenteng, O. O., ... & Torgerson, P. R. (2024). Economic losses due to foot-and-mouth disease (FMD) in Ethiopian cattle. Preventive Veterinary Medicine, 230, 106276. https://doi.org/10.1016/j.prevetmed.2024.106276
24. Saraç, M. F. (2011). Aşı Suşu Olarak Kullanılacak şap Virusu Plak Morfolojisindeki Farklılıkların Genetik Olarak İncelenmesi (Tez No: 272475). [Doktora tezi, Ankara Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
25. Şentürk, S., Gümüşsoy, S., Koçak, Ö,. Gülşen, N., Hayırlı, A., Kara, U,. & Akkaya, A. B. (2025). Bitmeyen Salgın: Şap: TÜSEDAD Bilim Danışma Kurulu Görüş ve Önerileri. https://www.tusedad.org/wp-content/uploads/2025/08/Bitmeyen-Salgin-Sap-TUSEDAD-Bilim-Danisma-Kurulu-Raporu.pdf (Erişim tarihi : 10.05.2026)
26. TAGEM. (2021). T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı, Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü (TAGEM). (2021). Hayvan sağlığı sektör politika belgesi 2021-2025. https://www.tarimorman.gov.tr/TAGEM/Belgeler/yayin/HAYVAN%20SA%C4%9ELI%C4%9EI%20SEKT%C3%96R%20POL%C4%B0T%C4%B0KA%20BELGES%C4%B0_2021-2025.pdf (Erişim tarihi: 11.05.2026)
27. TUSEDAD. (2026). Tüm Süt, Et ve Damızlık Sığır Yetiştiricileri Derneği, Bilim danışma kurulu görüş ve önerileri raporu, https://www.tusedad.org/wp-content/uploads/2025/08/Bitmeyen-Salgin-Sap-TUSEDAD-Bilim-Danisma-Kurulu-Raporu.pdf (Erişim tarihi10.05.2026)
28. TÜİK. (2025a). Hayvancılık İstatistikleri: İllere göre sığır sayıları (2015-2024). Türkiye İstatistik Kurumu. https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=101&locale=tr Erişim tarihi: 17.12.2025.
29. TÜİK. (2025b). Canlı Hayvan Dış Ticaret istatistikleri, https://bi.tuik.gov.tr/extensions/tuik-mashup/index.html Erişim tarihi: 17.12.2025.
30. Zewdie, G., Akalu, M., Tolossa, W., Belay, H., Deresse, G., Zekarias, M., & Tesfaye, Y. (2023). A review of foot-and-mouth disease in Ethiopia: epidemiological aspects, economic implications, and control strategies. Virology Journal, 20(1), 299. https://doi.org/10.1186/s12985-023-02263-0