Toplumsal cinsiyet perspektifinden havacılıkta yer hizmetleri: Kadın çalışanların mesleki deneyimleri üzerine nitel bir çalışma

Öz

Bu çalışma, havacılık sektörünün operasyonel yoğunluğu en yüksek alanlarından biri olan yer hizmetlerinde görev yapan kadın çalışanların karşılaştıkları zorlukları ve mesleki deneyimlerini toplumsal cinsiyet perspektifinden nitel bir yaklaşımla incelemektedir. Yer hizmetleri faaliyetleri, esnek çalışma düzenleri, zaman baskısı ve fiziksel dayanıklılık gerektiren yüksek stresli operasyonel koşulları barındırır. Bu özellikler, sektörün uzun süre erkek egemen bir alan olarak algılanmasına yol açsa da son yıllarda kadınların bu alandaki görünürlüğü giderek artmaktadır. Ancak cinsiyet temelli mesleki algılar ve yapısal engeller, kadın çalışanların işe alım ve kariyer ilerleme süreçlerinde zorluklarla karşılaşmasına neden olmaktadır. Çalışmada, keşfedici nitel yaklaşım benimsenmiş ve Ankara Esenboğa Havalimanı’nda farklı pozisyonlarda görev yapan sekiz kadın çalışan ile yarı yapılandırılmış derinlemesine görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Elde edilen veriler, Braun ve Clarke (2006) tarafından geliştirilen tematik analiz yöntemi kullanılarak incelenmiştir. Analiz sonucunda, fiziksel zorluklar ve iş koşulları, iş dışı sürekli erişebilirlik, kadınlara yönelik sosyal ve yasal haklar, kariyer gelişimi ve kadınların temsili, kurumsal politikalar ve sosyal destek uygulamaları, psikolojik ve duygusal etkiler, toplumsal cinsiyet temelli eşitsizlikler ve baş etme stratejileri olmak üzere sekiz ana tema ortaya çıkmıştır. Bulgular, kadın çalışanların fiziksel ve duygusal açıdan çeşitli zorluklarla karşılaştıklarını ortaya koymaktadır. Ayrıca, iş-yaşam dengesi, kariyer ilerlemesi ve otorite ilişkilerinde toplumsal cinsiyet kaynaklı engellerin varlığı dikkat çekmektedir. Çalışma, sektörde toplumsal cinsiyet eşitliğini teşvik edici politikaların geliştirilmesi, kurumsal destek mekanizmalarının güçlendirilmesi ve eşit kariyer fırsatlarının sağlanmasının stratejik bir gereklilik olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Havacılık
• yer hizmetleri
• kadın çalışanlar
• tematik analiz
• toplumsal cinsiyet eşitsizliği

Ground handling services in aviation from a gender perspective: A qualitative study on the professional experiences of female employees

Öz

This study examines the challenges and professional experiences of female employees working in ground handling services, one of the most operationally intensive sectors of the aviation industry, from a gender perspective through a qualitative approach. Ground handling activities involve high-stress operational conditions requiring flexible work schedules, time pressure, and physical stamina. While these characteristics have long led to the perception of the sector as a male-dominated field, the visibility of women in this field has been increasing in recent years. However, gender-based professional perceptions and structural barriers cause female employees to face difficulties in the recruitment and career advancement processes. This study adopted an exploratory qualitative approach, and semi-structured in-depth interviews were conducted with eight female employees working in various positions at Ankara Esenboğa Airport. The data obtained were analyzed using the thematic analysis method developed by Braun and Clarke (2006). The analysis revealed eight main themes: physical challenges and working conditions, continued accessibility outside of work, social and legal rights for women, career development and women's representation, institutional policies and social support practices, psychological and emotional impacts, gender-based inequalities, and coping strategies. The findings reveal that female employees face a variety of physical and emotional challenges. Furthermore, gender-based barriers to work-life balance, career advancement, and authority relations are noteworthy. The study demonstrates the strategic necessity of developing policies to promote gender equality in the sector, strengthening institutional support mechanisms, and providing equal career opportunities.

Anahtar Kelimeler

• Aviation
• ground handling
• female employees
• thematic analysis
• gender inequality

Kaynakça

1. Acker, J. (1990). Hierarchies, jobs, bodies: A theory of gendered organizations. Gender & Society, 4(2), 139–158. https://doi.org/10.1177/089124390004002002
2. Aksoy, C. (2017). Çalışanlarda adalet ve yönetici desteği algısının güven oluşumundaki rolü: Havacılık sektöründe bir uygulama. Journal of Aviation, 1(1), 8–17.
3. Altan, S. (2018). Örgütsel yapıya bağlı stres kaynakları ve örgütsel stresin neden olduğu başlıca sorunlar. Stratejik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 2(3), 137–158. https://doi.org/10.30692/sisad.470420
4. Altunoğlu, B., & Akınet, M. (2025). Flight delay prediction with airport traffic density data from an aviation risk management perspective. Journal of Aviation, 372–381. https://doi.org/10.30518/jav.1638338
5. Bakıcı, C., & Aydın, E. (2020). Türkiye’de kadın çalışanların iş yaşam dengesini şekillendirmede ataerkilliğin rolü. Economics, Business and Organization Research, 2(2), 82–98.
6. Bardakçı, Ş., & Oğlak, S. (2022). Toplumsal cinsiyet eşitsizliği endeksi ve Türkiye. Toplumsal Politika Dergisi, 3(1), 71–90.
7. Binbay, T. (2006). İş stresi ve akıl sağlığı sorunları. TTB Mesleki Sağlık ve Güvenlik Dergisi, 7(25), 26–31.
8. Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa

9. British Psychological Society. (2021). Code of ethics and conduct. The British Psychological Society. https://doi.org/10.53841/bpsrep.2021.inf94
10. Budak, M., & Ulus, İ. Ç. (2024). Çalışan kadınların toplumsal cinsiyet algılarının psikolojik sağlamlık düzeyleri ve stresle baş etme ilişkisinin incelenmesi. Bartın University Journal of Educational Research, 8(2), 150–162.
11. Collinson, D., & Hearn, J. (2005). Men and masculinities in work, organizations, and management. M. S. Kimmel, J. Hearn, & R. W. Connell (Editörler), Handbook of studies on men and masculinities içinde, 289–310. SAGE Publications. https://doi.org/10.4135/9781452233833.n17
12. Çarıkçı, İ. H., & Çelikkol, Ö. (2009). İş–aile çatışmasının örgütsel bağlılık ve işten ayrılma niyetine etkisi. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 9, 153–170.
13. Derks, D., van Duin, D., Tims, M., & Bakker, A. B. (2015). Smartphone use and work–home interference: The moderating role of social norms and employee work engagement. Journal of Occupational and Organizational Psychology, 88(1), 155–177. https://doi.org/10.1111/joop.12083
14. Eagly, A. H., & Carli, L. L. (2007). Through the labyrinth: The truth about how women become leaders. Harvard Business School Press.
15. Eisenberger, R., Huntington, R., Hutchison, S., & Sowa, D. (1986). Perceived organizational support. Journal of Applied Psychology, 71(3), 500–507. https://doi.org/10.1037/0021-9010.71.3.500
16. Gel, B., & Aydoğan, M. (2024). Cinsiyet eşitliği sağlanan işletmelerde çalışan memnuniyeti ve örgütsel bağlılık: Tunceli-Ovacık tarımsal kalkınma kooperatifi örneği. Türkiye Tarımsal Araştırmalar Dergisi, 12(1), 18–25. doi: 10.19159/tutad.1609261
17. IATA. (2023). Diversity and inclusion report 2023. International Air Transport Association. https://www.iata.org
18. International Civil Aviation Organization. (2021). Next generation of aviation professionals (NGAP) programme. ICAO. https://www.icao.int/ngap
19. Işıldak, B., & Tunca, M. Z. (2018). Havalimanı hizmetlerinde müşteri memnuniyetini etkileyen faktörler üzerine bir araştırma. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 23(1), 241–255.
20. İçli, G. (2018). Toplumsal cinsiyet eşitliği politikaları ve küreselleşme. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 30, 133–143. doi: 10.5505/pausbed.2018.91886
21. İslamoğlu, E., & Yıldırımalp, S. (2014). Yolcu hizmetleri memurluğu yapan kadınların çalışma hayatında karşılaştıkları sorunlar. Hak-İş Uluslararası Emek ve Toplum Dergisi, 3(6), 150–177.
22. Karadirek, G. (2023). Kadınların kariyer gelişiminde cam tavan, mesleki öz yeterlik, rol model ve güç mesafesinin rolü. Süleyman Demirel Üniversitesi Vizyoner Dergisi, 14(38), 496–515. https://doi.org/10.21076/vizyoner.1133040
23. Kandiyoti, D. (2019). Cariyeler, bacılar, yurttaşlar: Kimlikler ve toplumsal dönüşümler. Metis Yayınları.
24. Kanten, S., Pazarcık, Y., Gurturk, M., & Orak, H. (2020). Aile dostu politikaların işe gömülmüşlük üzerine etkisinde duygusal tükenmenin rolü. PressAcademia Procedia, 11(1), 194–200. doi: 10.17261/Pressacademia.2020.1266
25. Katkat Özçelik, M. (2017). Çalışma hayatında kadının yeri ve kariyer gelişim engelleri.
26. Kocacık, F., & Gökkaya, V. B. (2005). Türkiye’de çalışan kadınlar ve sorunları. Cumhuriyet Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 6(1), 195–219.
27. Lazarus, R. S., & Folkman, S. (1984). Stress, appraisal, and coping. Springer.
28. Makal, A., & Toksöz, G. (Eds.). (2015). Geçmişten günümüze Türkiye’de kadın emeği. İmge Kitabevi.
29. Maslach, C., & Leiter, M. P. (2016). Burnout: A multidimensional perspective. C. L. Cooper & R. J. Burke (Editörler), The handbook of stress and health içinde, 101–120. Wiley-Blackwell.
30. Mitchell, J., Kristovics, A., & Vermeulen, L. (2006). Gender issues in aviation. International Journal of Employment Studies, 14(1), 35–59. https://search.informit.org/doi/10.3316/informit.284823005866010
31. Moosa, R. (2018). Exploring work-life balance amongst female flight attendants at selected airlines in the Western Cape (Yüksek Lisans Tezi).
32. Morgül, G. (2025). Aile destekleyici yönetici davranışı: Literatür ve eğilimler üzerine bir analiz. Journal of Economics, Business and International Relations, 4(1), 129–145. doi: 10.58654/jebi.1612338
33. Morrison, A. M., White, R. P., & Van Velsor, E. (1987). Breaking the glass ceiling. Addison-Wesley. Organisation for Economic Co-operation and Development. (2023). Gender wage gap (indicator). OECD. https://data.oecd.org/earnwage/gender-wage-gap.htm
34. Öcal, A. T. (2021, February). Türkiye’de işgücü piyasasında toplumsal cinsiyet eşitsizliği. World Women Conference-II.
35. Önderoğlu, S. (2010). Örgütsel adalet algısı, iş-aile çatışması ve algılanan örgütsel destek arasındaki bağlantılar (Yüksek lisans tezi). Ankara Üniversitesi.
36. Özveren, A. D., & Dama, D. Ö. Ü. N. (2022). Türkiye’de toplumsal cinsiyet eşitsizliğine dair mevcut durum algısı. Çalışma İlişkileri Dergisi, 13(1), 107–122.
37. Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü. (2017). Havalimanları yer hizmet türleri ve detayları talimatı (SHT-YHT). SHGM.
38. Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü. (2018). Havalimanları yer hizmetleri yönetmeliği (SHY-22 Rev.2). Resmî Gazete (Sayı: 30519).
39. Sun, K.-S., & Chiou, H. (2011). Aviation ground crews: Occupational stresses and work performance. African Journal of Business Management, 5(7), 2865–2873. doi: 10.5897/AJBM10.1333
40. Şahin, D. R., & Ünal, S. D. (2021). Havayolu müşterilerinin olumsuz davranışlarının değerlendirilmesi. European Journal of Managerial Research, 5(9), 353–378.
41. Terzioğlu, A., & Aksöz, F. (2022). Çalışma hayatında cinsiyet ayrımcılığı. Çalışma ve Toplum, 1(72), 267–298. doi: 10.54752/ct.1060809
42. Toksöz, G., & Memiş, E. (2018). İstihdamda toplumsal cinsiyet eşitliği. Cinsiyet Eşitliği İzleme Derneği.
43. Torquati, L., Mielke, G. I., Brown, W. J., & Kolbe-Alexander, T. (2019). Shift work and poor mental health. American Journal of Public Health, 109(11), e13–e20. https://doi.org/10.2105/AJPH.2019.305278
44. Torun, B. (2023). Cam tavan sendromu. Yönetim ve organizasyon sendromları (Cilt 2) içinde, 69–79. Eğitim Yayınevi.
45. Tosun, C., & Keskin, F. (2017). Çalışan-dostu kurumlarda iş-yaşam dengesi politikaları. Verimlilik Dergisi, 4, 7–27.
46. Tozkoparan, G. (2019). İş yaşamında stres. Nobel Akademik Yayıncılık.
47. Turgut, T. (2011). Çalışmaya tutkunluk ve iş-aile çatışması ilişkileri. Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 25(3–4), 155–179.
48. Umutlu, S. (2021). Çalışan kadınlarda iş-aile-yaşam dengesi ve tükenmişlik. Astana Yayınları.
49. UN Women. (2022). Progress on the Sustainable Development Goals: The gender snapshot 2022. United Nations.
50. Ünlü, S. (2021). İş yükünün kadınların psikolojik sağlığı üzerine etkisi. OPUS International Journal of Society Researches, 17(33), 193–220. https://doi.org/10.26466/opus.756225
51. Yanikoglu, Ö. P., Kılıç, S., & Küçükönal, H. (2023). A systematic literature review examining factors that hinder women’s involvement in aviation. Women in aviation: Management, talent and empowerment during crisis era içinde, 13–28. https://doi.org/10.1007/978-981-99-3098-2_2
52. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (11. baskı). Seçkin Yayıncılık.
53. Zhao, Y., Wang, Y., Guo, W., Cheng, L., Tong, J., Ji, R., Zhou, Y., Liu, Z., & Wang, L. (2023). Occupational stress and mental health of Chinese civil aviation pilots. Aerospace, 10(10), 896. https://doi.org/10.3390/aerospace10100896