Mutfak Kültüründe İçli Köfteler: Gastronomik Kimlik ve Coğrafi İşaret Bağlamında Bir Değerlendirme

Öz

İçli köfte ve farklı adlarla anılan türevleri, Anadolu, Mezopotamya ve Levant mutfak havzasında tarihsel süreklilik gösteren, çok katmanlı bir yemek geleneğini temsil etmektedir. Bulgura dayalı hamur yapısı, et temelli iç harcı, el emeğine dayalı üretim süreci ve törensel bağlamlarla ilişkisi, söz konusu yemeği yalnızca beslenme pratiği olmaktan çıkararak kültürel kimlik, bellek ve aidiyetle ilişkilendirmektedir. Bu çalışma, Türkiye’de coğrafi işaret tescili almış içli köfte ve türevlerini gastronomik kimlik, yerel çeşitlilik ve somut olmayan kültürel miras çerçevesinde incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma kapsamında, Türkiye’de mahreç işaretiyle tescillenmiş toplam 20 içli köfte ve köfte türü, coğrafi işaret belgelerine dayalı içerik analizi yöntemiyle değerlendirilmiştir. Analiz sürecinde ürünlerin hammaddeleri, üretim ve pişirme teknikleri, biçimsel özellikleri, sunum pratikleri ve kültürel bağlamları karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır. Elde edilen bulgular, içli köftenin tek tip bir tariften ziyade, farklı coğrafyalarda ustalık bilgisi, yerel damak tadı ve kültürel alışkanlıklar doğrultusunda çeşitlenen dinamik bir mutfak pratiği olduğunu ortaya koymaktadır. Ürünlerin tamamının mahreç işareti kapsamında tescillenmiş olması, gastronomik kimliğin tarımsal özgünlükten çok üretim bilgisi, tarihsel süreklilik ve kültürel temsil üzerinden kurulduğunu göstermektedir. Çalışma, içli köftenin coğrafi işaretleme süreçleri aracılığıyla kurumsal bir miras söylemi içinde yeniden tanımlandığını; bu süreçte kültürel çoğulluğun belirli sınırlar dâhilinde temsil edildiğini tartışmaya açmaktadır. Sonuç olarak içli köfte, hem korunması gereken önemli bir gastronomik miras unsuru hem de kimlik, temsiliyet ve standartlaştırma tartışmalarını görünür kılan güçlü bir halkbilimsel örnek sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İçli Köfte
• Gastronomik Kimlik
• Coğrafi İşaret
• Somut Olmayan Kültürel Miras
• Yerel Mutfak Kültürü

İçli Köfte in Culinary Culture: An Evaluation in the Context of Gastronomic Identity and Geographical Indication

Öz

The culinary tradition of içli köfte and their derivatives, known by various names, has demonstrated historical continuity in the Anatolian, Mesopotamian, and Levantine culinary regions. The bulgur-based dough structure, meat-based filling, labor-intensive production process, and connection to ceremonial contexts elevate this dish beyond mere nutrition, linking it to cultural identity, memory, and belonging. The present study aims to examine içli köfte and their derivatives, which have been registered as geographical indications in Turkey, within the framework of gastronomic identity, local diversity, and intangible cultural heritage. In the context of the research, a total of 20 types of içli köfte their derivatives registered with a geographical indication in Turkey were evaluated using content analysis based on geographical indication documents. During the analysis process, the raw materials, production and cooking techniques, formal characteristics, presentation practices, and cultural contexts of the products were examined comparatively. The findings indicate that içli köfte do not constitute a single recipe; rather, they are a dynamic culinary practice that varies across different regions according to expertise, local tastes, and cultural habits. The fact that all products are registered under a geographical indication demonstrates that gastronomic identity is established through production knowledge, historical continuity, and cultural representation rather than agricultural uniqueness. The study posits that içli köfte are redefined within an institutional heritage discourse through geographical indication processes, and that cultural pluralism is represented within certain boundaries in this process. In conclusion, içli köfte represent a crucial component of both a significant gastronomic heritage that necessitates preservation and a compelling folkloric exemplar that underscores ongoing discourse on identity, representation, and standardization.

Anahtar Kelimeler

• İçli Köfte
• Gastronomic Identity
• Geographical Indication
• Intangible Cultural Heritage
• Local Culinary Culture

Kaynakça

1. Appadurai, A. (1988). How To Make A National Cuisine: Cookbooks In Contemporary India. Comparative Studies İn Society And History, 30(1), 3-24. https://doi.org/10.1017/s0010417500015024
2. Archetti, E. P. (2020). Guinea Pigs: Food, Symbol And Conflict Of Knowledge In Ecuador. Routledge.
3. Auman Pitts, G., & Kabalan, M. (2021). When Did Kibbe Become Lebanese? The Social Origins Of National Food Culture. In Making Levantine Cuisine: Modern Foodways Of The Eastern Mediterranean (Pp. 21–46). University Of Texas Press.
4. Bakan, R. (2021). Türk Mutfağındaki Sütlü Tatlıların Değerlendirilmesi Ve İnovasyonu [Yüksek Lisans Tezi, Pamukkale Üniversitesi].
5. Barham, E. (2003). Translating Terroir: The Global Challenge Of French AOC Labeling. Journal Of Rural Studies, 19(1), 127-138. https://doi.org/10.1016/s0743-0167(02)00052-9
6. Bendix, R. F., Eggert, A., & Peselmann, A. (2013). Heritage Regimes And The State. Universitätsverlag Göttingen.
7. Bessière, J. (1998), Local Development and Heritage: Traditional Food and Cuisine as Tourist Attractions in Rural Areas. Sociologia Ruralis, 38(1), 21-34. https://doi.org/10.1111/1467-9523.00061
8. Bessière, J. (1998). Local Development And Heritage: Traditional Food And Cuisine As Tourist Attractions In Rural Areas. Sociologia Ruralis, 38(1), 21-34. https://doi.org/10.1111/1467-9523.00061

9. Beşirli, H. (2010). Yemek, Kültür Ve Kimlik. Milli Folklor, 22(87), 159–169.
10. Bourdieu, P. (2006). Distinction A Social Critique Of The Judgement Of Taste. In Inequality (Pp. 287-318). Routledge.
11. Bowen, G. A. (2009). Document Analysis As A Qualitative Research Method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27-40. https://doi.org/10.3316/qrj0902027
12. Bowen, S. (2010). Embedding Local Places In Global Spaces: Geographical Indications As A Territorial Development Strategy. Rural Sociology, 75(2), 209-243. https://doi.org/10.1111/j.1549-0831.2009.00007.x
13. Brasil, T. A., Capitani, C. D., Takeuchi, K. P., & Ferreira, T. A. P. D. C. (2015). Physical, Chemical And Sensory Properties Of Gluten-Free Kibbeh Formulated With Millet Flour (Pennisetum glaucum (L.) R. Br.). Food Science and Technology (Campinas), 35(2), 361–367. https://doi.org/10.1590/1678-457X.6564
14. Buckser, A. S. (1996). Communities Of Faith: Sectarianism, Identity, And Social Change On A Danish Island. Berghahn Books.
15. Counihan, C. M. (1998). Tasting Food, Tasting Freedom: Excursions Into Eating, Culture, And The Past. American Ethnologist, 25(1), 27-28. https://doi.org/10.1525/ae.1998.25.1.27
16. Dalagan, S. (2025). Sürdürülebilir Turizm Kapsamında Coğrafi İşaretli İçli Köfteler. F. Adıgüzel (Ed.), Turizm Ve Gastronomi Araştırmaları İçinde (Ss. 211–226). Akademisyen Yayınevi.
17. Davidson, A. (2014). The Oxford Companion To Food (3rd Ed.). Oxford University Press.
18. Doğu Baykut, E. (2025). Geleneksel Lezzet İçli Köftenin Yeniden Yorumu: Glutensiz İçli Köfte Ve Vegan İçli Köfte. K. Karamustafa & R. Kılıçhan (Ed.), Gastronomi Turizmi Çalışmaları (ss. 161–168). Detay Yayıncılık.
19. Durlu-Özkaya, F. & Cömert, M. (2017). Türk Mutfağında Yolculuk. Detay Yayıncılık.
20. Feeley-Harnik, G. (1994). The Lord's Table: The Meaning Of Food In Early Judaism And Christianity. Smithsonian Institution Press.
21. Fischler, C. (1988). Food, Self And İdentity. Social Science İnformation, 27(2), 275-292. https://doi.org/10.1177/0539018880270020
22. Goody, J. (1982). Cooking, Cuisine And Class: A Study In Comparative Sociology. Cambridge University Press.
23. Graham, B. (2014). Edible İdentities: Food As Cultural Heritage. Ashgate Publishing.
24. Grasseni, C. (2016). The Heritage Arena: Reinventing Cheese In The Italian Alps. Berghahn Books.
25. Halıcı, N. (2021). Türk Mutfağı. Oğlak Yayıncılık.
26. Harbottle, L. (1997). Taste And Embodiment: The Food Preferences Of Iranians In Britain. In H. M. Macbeth (Ed.), Food Preferences And Taste: Continuity And Change (Pp. 175–185). Berghahn Books.
27. Hirsch, D. (2011). Hummus Is Best When It Is Fresh And Made By Arabs: The Gourmetization Of Hummus In Israel And The Return Of The Repressed Arab. American Ethnologist, 38(4), 617-630. https://doi.org/10.1111/j.1548-1425.2011.01326.x
28. Karaca, O. B., & Yıldırım, O. (2020). Arap Muftak Kültürünün Adana Gastronomi Turizminin Gelişmesindeki Yeri: Yerel Halkın Görüşleri. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 24(1), 41-55. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1007656
29. Krippendorff, K. (2018). Content Analysis: An Introduction To Its Methodology. Sage Publications.
30. Mintz, S. W. (1986). Sweetness And Power: The Place Of Sugar In Modern History. Penguin.
31. Mintz, S. W., & Du Bois, C. M. (2002). The Anthropology Of Food And Eating. Annual Review Of Anthropology, 31(1), 99-119. https://doi.org/10.1146/annurev.anthro.32.032702.131011
32. Mintz, Sidney W. (1996). Tasting Food, Tasting Freedom: Excursions Into Eating, Culture, And The Past. Beacon Press.
33. Montanari, M. (2006). Food Is Culture. Columbia University Press.
34. Murcott, A. (1996). Food As An Expression Of Identity. In S. Gustavsson & L. Lewin (Eds.), The Future Of The Nation State: Essays On Cultural Pluralism And Political İntegration (Pp. 49–78). Routledge.
35. Ögel, B. (1991). Türk Kültür Tarihine Giriş: Türklerde Yiyecek Kültürü. Kültür Bakanlığı Yayınları.
36. Paxson, H. (2013). The Life Of Cheese: Crafting Food And Value In America. University Of California Press.
37. Rangnekar, D. (2004). The Socio-Economics Of Geographical İndications. UNCTAD-ICTSD Project On Iprs And Sustainable Development, Issue Paper, 8, 13-15. https://ipbio.org/pdfs/papers/a.pdf
38. Roden, C. (2000). The New Book Of Middle Eastern Food. Penguin Books.
39. Roden, C. (2011). Arabesque: A Taste Of Morocco, Turkey, And Lebanon. Penguin Books.
40. Roseberry, W. (2013). The Rise Of Yuppie Coffees And The Reimagination Of Class In The United States. In Food İn The USA (Pp. 149-168). Routledge.
41. Salloum, M. (1996). A Taste Of Lebanon: Cooking Today The Lebanese Way: Over 200 Recipes Developed And Tested. Centax Books.
42. Sutton, D. (2001). Remembrance Of Repasts: An Anthropology Of Food And Memory. Berg Publishers
43. Sutton, D. (2008). A Tale Of Easter Ovens: Food And Collective Memory. Social Research: An International Quarterly, 75(1), 157-180. Https://Dx.Doi.Org/10.1353/Sor.2008.0056.
44. Sutton, D. (2013). Cooking Is Good To Think. Body & Society, 20(1), 133-148. Https://Doi.Org/10.1177/1357034X13477458
45. Timothy, D. J., & Ron, A. S. (2013). Understanding Heritage Cuisines And Tourism: Identity, Image, Authenticity, And Change. Journal of Heritage Tourism, 8(2-3), 99-104. https://doi.org/10.1080/1743873X.2013.767818
46. Tregear, A., Arfini, F., Belletti, G., & Marescotti, A. (2007). Regional Foods And Rural Development: The Role Of Product Qualification. Journal Of Rural Studies, 23(1), 12-22. Https://Doi.Org/10.1016/J.Jrurstud.2006.09.010
47. Türk Patent Ve Marka Kurumu. (2026). Türkiye’nin Coğrafi İşaretleri. https://ci.turkpatent.gov.tr/ Erişim Tarihi: 01.15.2026.
48. UNESCO (2010). Convention For The Safeguarding Of The Intangible Cultural Heritage. https://ich.unesco.org/doc/src/17330-en.pdf Erişim Tarihi: 01.10.2026.
49. Watson, J. L., & Caldwell, M. L. (2005). The Cultural Politics Of Food And Eating. Blackwell Publishing
50. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2021). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri (12. Bs.). Seçkin Yayıncılık.
51. Zubaida, S., & Tapper, R. (Eds.). (1994). A Taste Of Thyme: Culinary Cultures Of The Middle East. I.B. Tauris.