Mimar Kemalettin'in Eğitim Yapılarının Görsel Karmaşıklık Analizi

Öz

Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi, Osmanlı İmparatorluğu'ndan Türkiye Cumhuriyeti'ne geçiş sürecinde, mimarlık alanını önemli ölçüde etkileyen ulusal kimlik arayışlarının yoğunlaştığı bir dönemde ortaya çıkmıştır. Bu dönemin mimari anlayışı, özellikle kamu yapılarının cephe tasarımlarında öne çıkmaktadır. Mimar Kemalettin, Selçuklu ve Klasik Osmanlı mimari unsurlarını Neo-Klasik tasarım ilkeleriyle sentezleyen bu hareketin önde gelen isimlerinden biri olarak tanınmaktadır. Bu araştırma, Mimar Kemalettin'in katkıda bulunduğu bilinen on sekiz eğitim yapısının cephe tasarımlarındaki benzerlik ve farklılıkların karşılaştırmalı olarak analiz etmeyi amaçlamaktadır. Bu araştırmada eğitim yapıları, ilkokullar, medreseler ve yüksek eğitim kurumları olmak üzere üç kategoriye ayrılmıştır. Cephe çizimlerinin ortalama görsel karmaşıklık değerleri fraktal analiz yöntemi uygulanarak hesaplanmıştır. Sonuçlar bu üç sınıflandırmaya göre karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Değerlendirmeler sonucunda, Mimar Kemalettin'in katkıda bulunduğu bilinen inşa edilen ve tasarım aşamasında kalan eğitim yapılarının ortalama görsel karmaşıklık değerleri karşılaştırıldığında, ilkokulların ve medreselerin “benzer”, medrese ve yüksek eğitim kurumu yapılarının “benzemez”, ilkokul ve yüksek eğitim kurumu yapılarının “benzemez” özellikler gösterdiği tespit edilmiştir. Ayrıca yüksek eğitim kurumu kategorisindeki eğitim yapılarının daha karmaşık cephe özellikleri sergilediği gözlenmiştir. Bu bulgular, Mimar Kemalettin'in eğitim kademesine göre farklılaşan bir tasarım yaklaşımı benimsediğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Mimar Kemalettin
• Eğitim Yapıları
• Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi
• Fraktal Analiz

Visual Complexity Analysis of Mimar Kemalettin’s Educational Buildings

Öz

The First National Architecture Period emerged during the transition from the Ottoman Empire to the Republic of Turkey, in a period when the search for national identity, which significantly affected the field of architecture, intensified. The architectural understanding of this period stands out especially in the facade designs of public buildings. Architect Kemalettin is recognised as one of the leading figures of this movement, which synthesised Seljuk and Classical Ottoman architectural elements with Neo-Classical design principles. This research aims to comparatively analyse the similarities and differences in the facade designs of eighteen educational buildings to which Architect Kemalettin is known to have contributed. In this research, educational buildings are divided into three categories: primary schools, madrasas and higher education institutions. The average visual complexity values of the facade drawings were calculated by applying fractal analysis method. The results were evaluated comparatively according to these three classifications. As a result of the evaluations, when the average visual complexity values of the constructed educational buildings known to have been contributed by Architect Kemalettin and those remaining at the design stage are compared, it is determined that primary schools and madrasas show “similar”, madrasa and higher education institution buildings show “dissimilar”, primary school and higher education institution buildings show “dissimilar” features. It was also observed that educational buildings in the higher education institution category exhibit more complex facade characteristics. These findings show that Architect Kemalettin adopted a differentiated design approach according to the level of education.

Anahtar Kelimeler

• Architect Kemalettin
• Education Building
• First National Architectural Period
• Fractal Analysis

Kaynakça

1. Ahunbay, Z. (1999). Osmanlı Medreseleri. Osmanlı, 10, 301-307.
2. Arslan Çinko, M. (2020). Osmanlı Arşiv Belgeleri Işığında İstanbul/ Gedikpaşa’da Bir Yapı Adasının 19. Yüzyıldan Cumhuriyet’e Değişiminin İrdelenmesi: ‘Tiyatrodan, Mektebe….’ Meltem İzmir Akdeniz Akademisi Dergisi, 7(3–4). https://doi.org/10.32325/iaad.2020.3
3. Ayazma Mektebi. (2022). Ayazma Mektebi [Photograph]. Retrieved January 4, 2025, from https://semsipasailkokulu.meb.k12.tr/tema/dosyadetay .php?KATEGORINO=3007945&git=1
4. Barnsley, M. (2014). Fractals Everywhere. Academic press.
5. Batur, A. (2008). Mimar Kemalettin Yapılar Rehberi. TMMOB Mimarlar Odası İstanbul Büyükkent Şubesi.
6. Batur, A., & Cephanecigil, G. (2009). Mimar Kemaleddin Proje Kataloğu. İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü, TMMOB & Vakıflar Genel Müdürlüğü ortak yayını.
7. Bovill, C. (1996). Fractal Geometry in Architecture and Design. In Fractal Geometry in Architecture and Design. https://doi.org/10.1007/978-1-4612-0843-3
8. Bozdoğan, S. (2008). Modernizm ve Ulusun Inşası: Erken Cumhuriyet Türkiyesi’nde Mimari Kültür. Metis yayınları.

9. Celkan, H. Y. (1977). Ziya Gökalp’in Eğitim Sosyolojisi. [Doctoral dissertation, Atatürk University].
10. Çetintaş, S. (1944). Mimar Kemalettin Mesleği ve Sanat Ülküsü. Güzel Sanatlar, 5, 160–173.
11. Dawes, M. J., Ostwald, M. J., & Lee, J. H. (2023). The Mathematics of ‘Natural Beauty’ in the Architecture of Andrea Palladio and Le Corbusier: An Analysis of Colin Rowe’s Theory of Formal Complexity Using Fractal Dimensions. Fractal and Fractional, 7(2). https://doi.org/10.3390/fractalfract7020139
12. Dar Al-Qalam. (2020). Dar Al-Qalam Complex in Medina [Web page]. Retrieved January 5, 2025, from https://bit.ly/3W8ZBy3
13. Demirtaş, N., & Uysal, Y. (2012). Reşadiye Numune Mektebi Restitüsyon Raporu ve Projesi. [Report].
14. Doğuoğlu Fındıkgil, M. (2009). Kemalettin’in Berlin’i. Mimar Kemalettin ve Çağı: Mimarlık/Toplumsal Yaşam/Politika, TMMO Mimarlar Odası ve Vakıflar Genel Müdürlüğü Ortak Yayını, Ankara.
15. Duru, Ö. (2024). Muallim School and Education Institute Restitution Period Analysis. Gazi University Journal of Science Part B: Art Humanities Design and Planning, 12(2), 207-221.
16. Ediz, Ö., & Çağdaş, G. (2005). Mimari Tasarımda Fraktal Kurguya Dayalı Üretken Bir Yaklaşım. Itüdergisi/a Mimarlık, Planlama, Tasarım, 4, 1.
17. Ediz, Ö., & Ostwald, M. J. (2012). The Süleymaniye Mosque : A Computational Layering in Sinan’s Masterwork. Architectural Research Quarterly (arq), 16(2), 171–182. https://doi.org/10.1017/S1359135512000474
18. Ekinci, S. (2015). I. Ulusal Mimarlık Dönemine Ait Yapıların Deneysel ve Sayısal Olarak İncelenmesi. [Master’s thesis, Istanbul Technical University].
19. Erkan, İ., & Haştemoğlu, H. (2015). Analyse of Building Facades With Fractal Method : Railway Station. International Journal of Civil Engineering and Technology (IJCIET), 6(9), 175–188.
20. Fethiye Medresesi. (2019). Fethiye Medresesi [Photograph]. Retrieved September 10, 2024, from https://turkiyenintarihieserleri.com/? oku=4021
21. Gövsa, A. İ. (1946). Mimar Kemalettin. In Türk Meşhurları Ansiklopedisi (pp. 1421–1422). Yedigün Neşriyat.
22. Hasol, D. (2017). 20. yüzyıl Türxkiye Mimarlığı. Yem Kitapevi, İstanbul.
23. Kanatlar, Z. (2012). Fraktal Boyuta Dayalı Mimari Bir Analiz: Sedad Hakkı Eldem ve Konut Mimarisi. [Master’s thesis, Uludag University].
24. Koçak, K. (2023). İstanbul’un Kadıköy İlçesinde Yer Alan Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi Eğitim Yapıları Üzerine Bir Değerlendirme. Turkish Online Journal of Design Art and Communication, 13(1), 87–107.
25. Köksalan, Z. İ. (2024a). Mimar Kemal İlkokulu [Photograph]. Personal archive.
26. Köksalan, Z. İ. (2024b). Gazi Eğitim Enstitüsü [Photograph]. Personal archive.
27. Köksalan, Z. İ. (2025). Mimar Kemalettin yapılarındaki cephe kurgularının fraktal analiz yöntemiyle değerlendirilmesi: Eğitim yapıları örneği. [Master’s thesis, Firat University].
28. Köksalan, Z. İ., & Şahin, M. (2024). An Evaluation on Plan and Facade Compositions in Architect Kemaleddin’s Educational Buildings. Gazi University Journal of Science Part B: Art, Humanities, Design And Planning, 12(2), 235–253.
29. Kuruçay, E. (2020). Sinan Mimarisinde Görsel Karmaşıklığın Hesaplamalı Analizi. [Master’s thesis, Uludag University].
30. Kuruçay, E., & Ediz, Ö. (2025). Mimaride görsel karmaşıklığın hesaplamalı analizi: Şehzade Camii, Süleymaniye Camii ve Selimiye Camii. Gazi Üniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi Dergisi, 40(3), 1495–1508. https://doi.org/10.17341/gazimmfd.1476466
31. Kültür Envanteri. (2023). Bostancı Halk Eğitimi Merkezi [Photograph]. Retrieved May 5, 2024, from https://kulturenvanteri. com/tr/ yer/bostanci-halk-egitimi merkezi/#17.1/40.955269 /29.093958.
32. Kültür Envanteri. (2021). Göztepe İlkokulu [Photograph]. Retrieved May 5, 2024, from https://kulturenvanteri.com/tr/yer/goztepe-ilkokulu/#17.1/40.976917/29.062437
33. Lionar, M. L. (2021). Fraktal Boyuta Dayalı Çok Katmanlı Bir Analiz: Eldem ve Doshi̇ Mimarlığı. [Doctoral dissertation, Uludag University].
34. Lionar, M. L., & Ediz, Ö. (2020). Measuring Visual Complexity of Sedad Eldem’s SSK Complex and Its Historical Context: A Comparative Analysis Using Fractal Dimensions. Nexus Network Journal, 22(3), 701–715. https://doi.org/10.1007/s00004-020-00482-4
35. Mandelbrot, B. (1982). The Fractal Geometry Of Nature. W.H. Freeman.
36. MEB Arşivi. (2012). Fethiye Medresesi Restitüsyon Projesi, A Proje Mimarlık.
37. MEB Arşivi. (2013). Bostancı Mektebi Restitüsyon Projesi, Arch-E Mimarlık.
38. MEB Arşivi. (2014). Ayazma Mektebi Restitüsyon Projesi, Işık Proje.
39. Medresetü’l-Kuzât. (n.d.). Medresetü’l-Kuzât [Photograph]. Retrieved October 9, 2024, from https://muzeyum.istanbul.edu.tr/tr/content/ koleksiyonlar/nadir-eserler-kutuphanesi-koleksiyonu
40. Ostwald, M. J., & Vaughan, J. (2016). The fractal dimension of Architecture (Vol. 26, Issue 5). Birkhäuser Cham.https://doi.org/10.1007/978-3-319-32426-5
41. Ostwald, M., & Tucker, C. (2007). Measuring Architecture: Questioning the Application of Non-Linear Mathematics in the Analysis of Historic Buildings. Association of Architecture Schools in Australasia. https://doi.org/10.5130/aab.n
42. Ostwald, M., Vaughan, J., & Tucker, C. (2008). Characteristic Visual Complexity : Fractal Dimensions in the Architecture of Frank Lloyd Wright and Le Corbusier. January.
43. Parmaksızoğlu, İ. (1948). Medrese. İnönü Ansiklopedisi, 23, 370–380.
44. Şahin, M., Olğun, T. N., & Akbulut, P. (2025). Malatya Ulu Camii Bezemelerinin Morfolojik Analiz Yöntemiyle Değerlendirilmesi. Art-Sanat, 23, 156–180.
45. SALT Research. (n.d.). Darülmuallimat için yapılan bir proje. Retrieved October 10, 2024, from https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/192757
46. Sıkıçakar, A. (1991). Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi Giriş Cepheleri Analizi. [Master’s thesis, Istanbul Technical University].
47. Sözen, M. (1984). Cumhuriyet dönemi Türk mimarlığı, 1923-1983 (Vol. 9). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
48. Tanyeli, U. (2007). Mimarlığın Aktörleri: Türkiye 1900-2000. Garanti Galeri.
49. Tekeli, İ. (2011). Türkiye İçin Eğitim Yazıları. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
50. Temelli, U. E. (2004). İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi Binasının Güçlendirme Yöntemi. [Master’s thesis, Istanbul Technical University].
51. Torrens, P. M., & Alberti, M. (2000). Measuring sprawl. CASA Working Papers 27. Centre for Advanced Spatial Analysis (UCL), London.
52. Ünsal, B. (1973). 70. Yaşını İdrak Eden Mimarlar: I. Arkitekt, 3, 135–138.
53. Vaughan, J. L. (2017). Measuring Fallingwater: A Computational Fractal Analysis of Wright’s Kaufman House in the Context of His Theories and Domestic Architecture (Issue July). , Sydney, Newcastle.
54. Vaughan, J., & Ostwald, M. J. (2022). Examining the position of Wright’s Fallingwater in the context of his larger body of work: An analysis using. Fractal and Fractional, 6(4), 187.
55. Venturi, R. (2023). Complexity and Contradiction in Architecture (1966). In Anthologie zum Städtebau. Band III: Vom Wiederaufbau nach dem Zweiten Weltkrieg bis zur zeitgenössischen Stadt.
56. Wen, K.-C., & Kao, Y.-N. (2005). An analytic study of architectural design style by fractal dimension method. In Proceedings of the 22nd International Symposium on Automation and Robotics in Construction (ISARC 2005) (pp. 1–6). Ferrara, Italy.
57. Yamaner, I. (2019). Göztepe İlkokulu Koruma Projesi. [Master’s thesis, Istanbul Technical University].
58. Yavuz, Y. (1981a). Mimar Kemalettin Bey (1870-1927). ODTÜ Mimarlık Fakültesi Dergisi, 7(1), 54–76.
59. Yavuz, Y. (1981b). Mimar Kemalettin ve birinci ulusal mimarlık dönemi. ODTÜ Mimarlık Fakültesi Basım İşliği.
60. Yavuz, Y. (2009). İmparatorluktan Cumhuriyete Mimar Kemalettin 1870-1927. TMMOB Mimarlar Odası.
61. Yavuz, Y. (2015). Evkaf Nezareti İnşaat ve Tamirat Heyet-i Fenniyesi İlk Başmimarı Mimar Kemalettin. Restorasyon-Konservasyon-Arkeoloji ve Sanat Tarihi Yıllığı, 11.
62. Yazar, N. E., & Kishalı, E. (2019). An example of the effects of the Westernization period on the First National Architecture: the Reşadiye Numune School. Journal of Architectural Conservation, 25(3), 252–270. https://doi.org/10.1080/13556207.2019.1638606
63. Yazıcı Metin, N., Şahin, S., Sönmezer, Ş., Seçkin, S., & Aytaç, N. (2023). İstanbul Fatih’te Birinci Ulusal Mimarlık Üslubundaki Eğitim Yapıları. Sanat Tarihi Yıllığı, 32, 453–513. https://doi.org/10.26650/sty.2023.1215857
64. YİKOB Arşivi. (2012). Sultan Selim Kız Lisesi Restitüsyon Projesi, NNY Mimarlık, İstanbul İl Özel İdaresi İmar Yatırım ve İnşaat Daire Başkanlığı Etüt Proje Müdürlüğü Arşivi.
65. Yıldız, G. (2014). Conservation Principles For An Early Republican Period Primary School Building: Mimar Kemal Primary School. [Master’s thesis, Middle East Technical University].
66. Zarnowiecka, J. C. (1998). Chaos, databases and fractal dimension of regional architecture. Proceedings of the 16th ECAADE Conference, Paris, 267–270.