Kuramsal ve Karşılaştırmalı Milliyetçilik Örneği: Miroslav Hroch Tipolojisine Göre Bulgar ve Arnavut Milli Hareketleri Karşılaştırmalı Analizi

Yıl 2025, Cilt: 7 Sayı: 2, 1 - 23, 30.12.2025

Tuğçe Atik , Bilgin Çelik

Öz

Bu çalışma, 19. yüzyılın sonu ve 20. yüzyılın başlarında Bulgar ve Arnavut milliyetçiliklerinin gelişimini Miroslav Hroch’un “küçük milletler” tipolojisi çerçevesinde karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Hroch’un milliyetçi hareketleri A (entelektüel hazırlık), B (milliyetçi ajitasyon) ve C (kitlesel seferberlik ve siyasi hedefler) olmak üzere üç aşamada ele alan modeli, her iki hareketin tarihsel gelişimiyle ilişkilendirilmiştir. Çalışmada, Bulgar milliyetçiliğinin 1876 Nisan Ayaklanması ile zirveye ulaşarak kısa süre sonra özerklik elde etmesiyle klasik bir “ayaklanma tipi” milliyetçilik örneği sunduğu; Arnavut milliyetçiliğinin ise 1909-1912 yılları arasında yaşanan isyanlar, “Kırmızı Kitap” ve 12 maddelik muhtıra gibi belgeler aracılığıyla kitleselleştiği ve bağımsızlık talebini somutlaştırdığı ortaya konulmaktadır. Her iki hareket de dış müdahalelerle (Bulgaristan için Rusya, Arnavutluk için Avusturya-Macaristan) destek kazanmıştır. Ancak 1912’de ilan edilen Arnavutluk bağımsızlığı, ulusal taleplerin gerisinde kaldığı için Arnavut milliyetçileri açısından bir tatminsizlik yaratmıştır. Sonuç olarak, Bulgar ve Arnavut milliyetçilikleri Hroch’un “ayaklanma tipi” modeline uymakta; ancak gelişim hızı, toplumsal tabanı ve başarı düzeyi bakımından farklılıklar göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

milliyetçilik , Miroslav Hroch , Bulgar milliyetçiliği , Arnavut milliyetçiliği

Etik Beyan

Bu çalışma, araştırma ve yayın etiğine uygun olarak gerçekleştirilmiştir. Çalışmada herhangi bir kişi ya da kuruluşa ait gizli bilgiye veya özel veriye yer verilmemiştir. Yazarlar, çalışmanın tüm sorumluluğunu kabul etmekte ve herhangi bir çıkar çatışmasının olmadığını beyan etmektedir.

Destekleyen Kurum

Çalışmanın Bulgar milliyetçiliği bölümü Dokuz Eylül Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Koordinasyon Birimi (DEÜ, BAP, Proje Numarası: 2018.KB.SOS.016) tarafından desteklenmiştir.

A Theoretical and Comparative Example of Nationalism: A Comparative Analysis of the Bulgarian and Albanian National Movements According to Miroslav Hroch's Typology

Öz

This article presents a comparative analysis of Bulgarian and Albanian nationalist movements in the late 19th and early 20th centuries within the framework of Miroslav Hroch’s typology of “small nations.” Hroch’s three-phase model of national movements A (intellectual preparation), B (patriotic agitation), and C (mass mobilization and political goals) is used to examine the historical trajectories of both cases. The Bulgarian national movement is characterized as a classical example of the “revolt type,” culminating in the April Uprising of 1876 and followed shortly by autonomy. In contrast, the Albanian national movement emerged later and gained mass support through the uprisings of 1909–1912, expressed through documents such as the “Red Book” and the twelve-point memorandum. Both movements were significantly influenced by external powers, namely Russia in the Bulgarian case and Austria-Hungary in the Albanian case. However, the recognition of Albanian independence in 1912 fell short of nationalist expectations, creating a sense of dissatisfaction. In conclusion, while both movements align with Hroch’s “revolt-type” pattern, they differ in terms of development pace, social base, and level of success.

Anahtar Kelimeler

nationalism , Miroslav Hroch , Bulgarian nationalism , Albanian nationalism

Etik Beyan

This study was carried out in accordance with the principles of research and publication ethics. No confidential or personal data belonging to any individual or institution was included. The authors accept full responsibility for the study and declare that there is no conflict of interest.

Destekleyen Kurum

The Bulgarian nationalism section of this study was supported by the Dokuz Eylul University Scientific Research Projects Coordination Unit (DEU-BAP, Project Number: 2018.KB.SOS.016).

Kaynakça

• Arşiv Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA),
• HR. SYS, dosya no: 119/14.
• HR. SYS, dosya no: 125/33.
• HR. SYS, dosya no: 126/62.
• HR. SYS, dosya no: 140/19.
• HR. SYS, dosya no: 151/30.
• Arnavutluk Devlet Arşivi (ADA), Fondi 101, dosya: 50.
• Kitap ve Makaleler Acaroğlu, T. (1986). Bükreş’teki Gizli Bulgar İhtilal Merkez Komitesi’nin Sultan Abdülaziz’e Gönderdiği İlginç İki “Muhtıra” (1867–68). X. Türk Tarih Kongresi Bildirileri (22–26 Eylül 1986, Ankara), ss. 1279–1283.
• Adanır, F. (2005). Makedonya Sorunu: Osmanlı Mirası ve Ulusçuluk. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
• Ahmad, F. (2017). Jön Türkler ve Osmanlı’da Milletler. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
• Alpan, N. (1978). Prizren Birliği ve Arnavutlar. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Aslantaş, S. (2012). Birinci Balkan İttifakı 1866–68. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 52(2), 1–12.
• Atik, T. (2023). 19. Yüzyılda Bulgar Milliyetçiliği: Karşılaştırmalı Bir Yaklaşım. (Basılmamış doktora tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi, İzmir.
• Atik, T. (2022). Toplumsal Cinsiyet ve Milliyetçilik: Bulgar Milliyetçiliğinde Kadınların Rolü. Akademik Tarih ve Araştırmalar Dergisi, 5(7), 4–19.
• Aydın, M. (1992). Şarki Rumeli Vilayeti. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Aydın, M. (1998). Makedonya Meselesi ve Amerikalı Miss Stone’un Kaçırılması. Osmanlı Araştırmaları, 13, 239–257.
• Aydın, M. (2015). Bükreş’te Komitacılık Faaliyetleri (1860–1916). Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 15(30), 5–52.
• Aydın, S. (2005). Balkanlar’da İsyan: 1903 Ilinden Olayı. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
• Bartl, P. (1998). Millî Bağımsızlık Hareketleri Esnasında Arnavutluk Müslümanları (1878–1912) (A. Taner, Çev.). İstanbul: Bedir Yayınları.
• Black, C. E. (1966). The Dynamics of Modernization: A Study in Comparative History. New York: Harper & Row.
• Bloch, M. (1949). The Historian’s Craft. Manchester: Manchester University Press.
• Bozbora, N. (1997). Osmanlı Yönetiminde Arnavutluk ve Arnavut Ulusçuluğu’nun Gelişimi. İstanbul: Boyut Kitapları.
• Burke, P. (2000). A Social History of Knowledge: From Gutenberg to Diderot. Cambridge: Polity Press.
• Clayer, N. (2013). Arnavut Milliyetçiliğinin Kökenleri. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
• Clayer, N. (2020). 1903–1904 Avusturya-Macaristan Konsolosluk Raporlarına Göre Arnavut Basını ve Ulusal Kimlik. Kebikeç, (50), 393–408.
• Crampton, R. J. (1997). A Concise History of Bulgaria. Cambridge: Cambridge University Press. Çelik, B. (2004). İttihatçılar ve Arnavutlar. İstanbul: Büke Yayınları.
• Çelik, B. (2006). Avusturya’nın Arnavutlar Üzerinde Nüfuz Sağlama Çabası: Viyana’da Bir Arnavutluk Komitesi “DİA”. Tarih ve Toplum Yeni Yaklaşımlar, (3), 55–89.
• Çelik, B. (2019). Balkan İttifakı ve Osmanlı Diplomasisi. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
• Çelik, B. (2020). Arnavut Ulusal Hareketi İçinde İlginç Bir Dönemeç: Ortodoks Arnavutların Patrikhane’den Ayrılma Çabaları. OTAM, (16), 133–134.
• Daskalov, R. (2009). Bulgarian–Greek Disputes Over Identity: The Case of Macedonia. Ethnologia Balkanica, 13, 161–176.
• Dikici, A. (2010). Osmanlı Makedonya’sında Kurulan İlk Uluslararası Polis Barış Koruma Misyonu: Mürzsteg Reform Programı. Karadeniz Araştırmaları, 6(24), 75–89.
• Frashëri, K. (1964). The History of Albania. Tirana: Tirana Press.
• Gawrych, G. W. (2012). Hilal ve Kartal: Osmanlı Yönetimi, İslam ve Arnavutlar 1874–1913 (Çev. A. F. Doğan). İstanbul: Selenge Yayınları.
• Hobsbawm, E. J. (1995). Milletler ve Milliyetçilik. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
• Hroch, M. (2005). Milli Uyanış. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Hroch, M. (2015). Is There a Southeast European Type of Nation-Formation? In D.
• Stamatopoulos (Ed.), Balkan Nationalism(s) and the Ottoman Empire (Vol. 1, pp. 25–38). İstanbul: Isis Press.
• İnalcık, H. (1943). Tanzimat ve Bulgar Meselesi. Ankara: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları.
• Jelavich, B. (1991). Russia’s Balkan Entanglements, 1806–1914. Cambridge: Cambridge University Press.
• Kaleshi, H. (1981). Türklerin Balkanlara Girişi ve İslamlaştırma: Arnavut Halkının Etnik ve Milli Varlığının Korunmasının Sebepleri. Tarih Enstitüsü Dergisi, 10–11, 177–194.
• Kerimoğlu, H. T. (2014). İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin Makedonya Politikası ve Çeteler Kanunu. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 14(2), 145–160.
• Macgahan, J. A. (1876). The Turkish Atrocities in Bulgaria: Letters of the Special Commissioner of the “Daily News”. London: Bradbury, Agnew & Co.
• Malcolm, N. (1999). Balkanları Anlamak İçin: Kosova. İstanbul: Sabah Yayınları.
• Moore, B. (1966). Social Origins of Dictatorship and Democracy: Lord and Peasant in the Making of the Modern World. Boston: Beacon Press.
• Naxidou, E. (2013). Ethnic Relations vs. National Interests: Luiben Karavelov and the Greeks. Proceedings of the Third International Congress of Bulgarian Studies, Sofia.
• Özbaran, S. (2003). Tarih Öğretimi ve Araştırma Yöntemleri Üzerine. İzmir: Ege Üniversitesi Yayınları.
• Roudometof, V. (2001). Nationalism, Globalization, and Orthodoxy. Westport, CT: Greenwood Press.
• Rossos, A. (2008). Macedonia and Macedonians: A History. Stanford, CA: Hoover Institution Press.
• Şentürk, H. (1992). Osmanlı Devleti’nde Bulgar Meselesi (1850–1875). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Şıvgın, H. (2003). Arnavutlarda Milli Bilincin Gelişme Sürecinde Yaşanan Siyasi Olaylar. Türk Dünyası Araştırmaları, (147), 149–165.
• Şimşir, B. (1989). Rumeli’den Türk Göçleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Sugareff, V. K. (1932). The Constitution of the Bulgarian Revolutionary Central Committee. The Journal of Modern History, 4(4), 572–580.
• Tallon, J. N. (2012). The Failure of Ottomanism: The Albanian Rebellions of 1909–1912 (Yayımlanmamış doktora tezi). University of Chicago.
• Temizer, A. (2021). The Independence Process of Bulgaria and the First Ambassador of the Ottoman Empire to Sofia, Mustafa Asım Bey. Belleten, 85(304), 1061–1090.
• Traikov, V. (1985). Bulgarian Volunteers in the Serbo-Turkish War of 1876. In B. K. Kiraly & G. Stokes (Eds.), Insurrections, Wars and the Eastern Crisis (Vol. 17, pp. 197–216). New York: Columbia University Press.
• Vasa Paşa. (1880 [1297]). Arnavutluk ve Arnavutlar. İstanbul.
• Vatansever, E. (2019). Bulgar Milliyetçiliğinin Doğuşu ve Bulgaristan’ın Bağımsızlığı (1841–1908) (Yayımlanmamış doktora tezi). Trakya Üniversitesi, Edirne.
• Vezenkov, A. (2008). In the Service of the Sultan: A Case Study on the Integration of a Macedonian Elite Group into Ottoman State Structures. İstanbul: Isis Press.
• Verrijzer-Sampimon, B. (2013). Becoming Bulgarian: The Articulation of Bulgarian Identity in the Nineteenth Century in the Literary Work of Zahari Stoyanov. Amsterdam: Amsterdam University Press.
• Wenshuang, L. (2014). The Rise of Bulgarian Nationalism and Russia’s Influence Upon It (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). University of Louisville.
• Yalansız, N. (2009). Karşılaştırmalı Tarih: Tarih Öğretiminde Yeni Bir Yaklaşım. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 2(9), 258–267.
• Yolcu, C. (2015). “Bulgar Fesad Komitesi Reisi” Vasil Levski’nin Eylemleri ve Mahkemede Verdiği İfade Üzerine Bir Değerlendirme. Güneydoğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, (27), 15–63.
• Yuval-Davis, N. (1997). Gender and Nation. London: Sage Publications.
• Yuval-Davis, N., & Anthias, F. (Eds.). (1989). Woman–Nation–State. London: Macmillan.