İşgörenlerin Güç Algılarının Örgütsel Vatandaşlık Davranışına Etkisinde Karizmatik Liderliğin Aracı Rolü

Öz

Bu araştırma, örgütlerde algılanan gücün örgütsel vatandaşlık davranışı üzerindeki etkisinde karizmatik liderliğin aracı rolünü incelemeyi amaçlamaktadır. Ankara ilinde kamu ve özel hizmet sektörlerinde görev yapan 428 çalışandan elde edilen veriler, nicel araştırma yöntemlerinden ilişkisel tarama modeli kullanılarak analiz edilmiştir. Verilerin değerlendirilmesinde SPSS ve PROCESS Macro programlarından yararlanılmış, analizler Hayes’in Model 4 kapsamında yürütülmüştür. Bulgular, algılanan gücün örgütsel vatandaşlık davranışı üzerinde anlamlı ve pozitif bir etkiye sahip olduğunu ortaya koymuştur. Karizmatik liderliğin de örgütsel vatandaşlık davranışı üzerinde doğrudan anlamlı bir etkisi belirlenmiş, gücün bu davranış üzerindeki etkisinde kısmi aracı rol üstlendiği tespit edilmiştir. Elde edilen sonuçlar, örgütlerde liderlerin gücü etik, adil ve motive edici biçimde kullanmalarının çalışanların gönüllü katkılarını artırdığını göstermektedir. Ayrıca karizmatik liderlik, gücün algılanma biçimini dönüştürerek çalışanların aidiyet ve özdeşleşme düzeylerini güçlendiren bir mekanizma olarak öne çıkmaktadır. Bu bulgular, karizmatik liderliğin örgütlerde vatandaşlık davranışlarının gelişiminde stratejik bir unsur olduğunu göstermekte ve liderlik uygulamalarına önemli katkılar sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Güç
• Güç Kaynakları
• Örgütsel Vatandaşlık Davranışı
• Karizmatik Liderlik

The Mediating Role of Charismatic Leadership in the Effect of Employees’ Perceptions of Power on Organizational Citizenship Behavior

Öz

This study aims to examine the mediating role of charismatic leadership in the effect of perceived power on organizational citizenship behavior within organizations. Data were collected from 428 employees working in public and private service sectors in Ankara and analyzed using the quantitative relational survey model. The data were evaluated through the SPSS and PROCESS Macro programs, and the analyses were conducted within the framework of Hayes’ Model 4. The findings revealed that perceived power has a significant and positive effect on organizational citizenship behavior. Charismatic leadership was also found to have a direct and significant impact on organizational citizenship behavior, while it partially mediated the relationship between perceived power and citizenship behavior. The results indicate that leaders’ ethical, fair, and motivational use of power enhances employees’ voluntary contributions and citizenship behaviors. Furthermore, charismatic leadership functions as a transformative mechanism that reshapes how power is perceived, strengthening employees’ sense of belonging and identification within the organization. These findings highlight the strategic role of charismatic leadership in fostering organizational citizenship behaviors and offer meaningful implications for leadership practices in contemporary organizations.

Anahtar Kelimeler

• Power
• Power Bases
• Organizational Citizenship Behavior
• Charismatic Leadership

Kaynakça

1. Altınkurt, Y. & Yılmaz, K. (2012). Okul yöneticilerinin kullandığı güç kaynakları ile öğretmenlerin örgütsel vatandaşlık davranışları arasındaki ilişki. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 12(3), 1833-1852
2. Altunışık, R., Coşkun, R., Bayraktaroğlu, S., & Yıldırım, E. (2010). Sosyal bilimlerde araştırma yöntemleri. Sakarya Yayıncılık: Sakarya/Türkiye
3. Arıkan, E., Kılıç, G. & Becerikli, G. (2017). Karizmatik liderlik ve örgütsel vatandaşlık davranışı arasındaki ilişki: Kuşadası’ndaki beş yıldızlı otel işletmelerinde bir uygulama, Türk Turizm Araştırmaları Dergisi, 1(4), 1-19
4. Arslantaş, C. C., & Pekdemir, I. (2007). Dönüşümcü liderlik, örgütsel vatandaşlık davranışı ve örgütsel adalet arasındaki ilişkileri belirlemeye yönelik görgül bir araştırma. Sosyal Bilimler Dergisi, 1, 261-286.
5. Aslan, Ş. (2009). Örgütsel vatandaşlık davranışı ile örgütsel bağlılık ve mesleğe bağlılık arasındaki ilişkilerin araştırılması. Yönetim ve Ekonomi: Celal Bayar Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 15(2), 163- 178.
6. Ayan, A. (2016). Karizmatik liderlik. A.,S. Ünsar (Ed.). Liderlik Üzerine Güncel Yazılar (157-174) içinde, Paradigma Akademi, Çanakkale/Türkiye
7. Balkaş Demir, S. (2020). Lider-üye etkileşiminin çalışan performansına etkisinde güç kaynaklarının aracılık rolü. Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
8. Basım, H. N. & Şeşen, H. (2006). Örgütsel vatandaşlık davranışı ölçeği uyarlama ve karşılaştırma çalışması. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, 61(4), 83-102.

9. Başaran S., & Duygulu S. (2015). Hemşirelikte güç kavramının analizi. Hacettepe Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Dergisi, 1(3), 62-73.
10. Blau, P. (1964). Exchange and Power in Social Life. Wiley: New York/ABD
11. Bolat, O. İ., Bolat, T. & Aytemiz Seymen, O. (2009). Güçlendirici lider davranışları ve örgütsel vatandaşlık davranışı arasındaki ilişkinin sosyal mübadele kuramından hareketle incelenmesi. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 12(21), 215-239 .
12. Burgazoğlu, H. (2022). Çift kültürlülük ile örgütsel vatandaşlık davranışı ve iş tatmini arasındaki ilişkinin yapısal eşitlik modeli ile incelenmesi. Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
13. Büyüköztürk, Ş. (2002). Faktör analizi: Temel kavramlar ve ölçek geliştirmede kullanımı. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi, 32(32), 470-483.
14. Can, H., Aşan Azizoğlu, Ö. & Aydın E., M. (2006). Örgütsel davranış. Siyasal Yayınevi: Ankara/Türkiye
15. Carpenter, N. C., Berry, C. M. & Houston, L. (2014). A Meta‐analytic comparison of self‐reported and other‐reported organizational citizenship behavior. Journal of Organizational Behavior, 35(4), 547-574.
16. Cheng, B. S., Chou, L. F., Wu, T. Y., Huang, M. P. & Farh, J. F. (2004). Paternalistic leadership and subordinate responses: establishing a leadership model ın chinese organizations, Asian Journal of Social Psychology, 7(1), 89–117.
17. Conger, J. A. & Kanungo, R. N. (1994). Charismatic leadership in organizations: Perceived behavioral attributes and their measurement. Journal of Organizational Behavior, 15(5), 439-452.
18. Conger, J. A., & Kanungo, R. N. (1987). Toward a behavioral theory of charismatic leadership in organizational settings. Academy of Management Review, 12(4), 637–647.
19. Çalışkur, A. (2016). Örgütlerde güç olgusu ve gücün kullanımı. Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(1), 29-48.
20. Çavuş, M. & Harbalıoğlu, M. (2016). Yöneticinin güç kaynakları algısı ve örgütsel vatandaşlık davranışı: konaklama işletmeleri üzerine bir araştırma. Niğde Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 9(1), 117-130.
21. Çetin, Ş. , Korkmaz, M. & Çakmakçı, C. (2012). Dönüşümsel ve etkileşimsel liderlik ile lider-üye etkileşiminin öğretmenlerin örgütsel vatandaşlık davranışı üzerindeki etkisi. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi, 1(1), 7-36.
22. Daft, R., L. (2015). Örgüt kuramları ve tasarımını anlamak (10. Baskıdan Çeviri). Timurcanday-Özmen, Ö., N. Ankara: Ankara/Türkiye
23. Eren, E. (2012). Örgütsel davranış ve yönetim psikolojisi. Beta Basım Yayın: İstanbul/Türkiye
24. Etzioni, A. (1975), A Comparative Analysis of Complex Organizations, Revised ed., The Free Press: New York/ABD.
25. French, J. R. P., & Raven, B. (1959). The bases of social power. D. Cartwright (Ed.), Studies in Social Power (pp. 150–167) In. University of Michigan: Michigan/ABD.
26. George, J. M., & Brief, A. P. (1992). Feeling good-doing good: A conceptual analysis of the mood at work-organizational spontaneity relationship. Psychological Bulletin, 112, 310–329.
27. Graham, J. W. (1991). An essay on organizational citizenship behavior. Employee responsibilities and rights journal, 4(4), 249-270.
28. Güney, S. (2012). Örgütsel Davranış. Ankara: Nobel Yayın Dağıtım: Ankara/Türkiye
29. Güngör, B., & Turan, E. (2021). Karizmatik lider algısının örgütsel vatandaşlık davranışlarına etkisi: Kastamonu ilindeki siyasi partilerde bir araştırma. Ömer Halisdemir Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 14(3), 861-880.
30. Gürsel, M. & Negiş, A. (2008). Liderlik ve rolleri. H. Izgar (Ed.). Endüstri ve Örgüt Psikolojisi (59-77) içinde. Eğitim Yayınevi: Konya/Türkiye
31. Hair, J. F., Black, W. C., Babin, B. J., Anderson, R. E., & Tatham, R. (2010). Multivariate Data Analysis: Pearson Education. Upper Saddle River: New Jersey/ABD.
32. Hayes, A. F. (2018). Partial, conditional, and moderated moderated mediation: Quantification, inference, and interpretation. Communication monographs, 85(1), 4-40.
33. Hırlak, B. (2020). Güç ve Politik Davranış, İ. Bakan. (Editör). Örgütsel Davranış. Birinci Baskı. İstanbul. Beta Yayıncılık, s. 331-364.
34. House, R. J. (1976). A 1976 theory of charismatic leadership. Working Paper Series 76-06.
35. İplik, E., İplik, F. N. & Efeoğlu, İ. E. (2014). Çalışanların Örgütsel Destek Algılarının Örgütsel Vatandaşlık Davranışı Üzerindeki̇ Etkisinde Örgütsel Özdeşleşmenin Rolü. International Journal of Economic & Administrative Studies, 6(12), 109–122.
36. Jago, A. G. (1982). Leadership: Perspectives in theory and research. Management Science, 28(3), 315-336.
37. Jahangir, N., Akbar, M. M. & Haq, M. (2004). Organizational citizenship behavior: Its nature and antecedents. BRAC University Journal, 1(2), 75-85
38. Kanter, R. M. (1979). Power failure in management circuits. Harvard Business Review, 57, 65- 75.
39. Karaman, A. & Aylan, S. (2012). Örgütsel vatandaşlık. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 2(1), 35-48.
40. Kaya, Ş. D. (2013). Örgütsel vatandaşlık davranışı. Türk İdare Dergisi, 476, 265-287.
41. Kızanlıklı, M. M., Koç, H. & Kılıçlar, A. (2016). Örgütsel güç ve gücün kaynakları üzerine kavramsal bir inceleme. İşletme Araştırmaları Dergisi, 8(4), 448-504.
42. Koçel, T. (2015). İşletme yöneticiliği (16. Baskı). Beta Yayınları: İstanbul/Türkiye
43. Kula Aydın, G. (2021). Yönetim Faaliyetlerinde Güç Olgusu ve İş Ahlakı Üzerine Bir Araştırma. Doktora Tezi, Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimleri Enstitüsü, Denizli.
44. Küçük, B. & Yavuz, E. (2021). Hizmetkâr liderlik ve örgütsel sinizm arasındaki ilişkinin incelenmesi: hizmet sektöründe bir araştırma. Alanya Akademik Bakış, 5(1) , 453-472.
45. McShane, S.L. & Von Glinow, M.A. (2016); Örgütsel davranış; (Çeviri Editörleri: Günsel, A.; Bozkurt, S.); 2.basımdan çeviri; Nobel Akademi Yayıncılık: Ankara/Türkiye
46. Meydan, C., H. (2010). Örgüt Kültürü, Örgütsel Güç ve Örgütsel Adalet Algılarının Bireyin İş Tatmini ve Örgüte Bağlılığı Üzerine Etkisi: Kamuda Bir Araştırma. Doktora Tezi, Kara Harp Okulu Komutanlığı Savunma Bilimleri Enstitüsü. Ankara.
47. Oğuz, E. (2011). Öğretmenlerin örgütsel vatandaşlık davranışları ile yöneticilerin liderlik stilleri arasındaki ilişki. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi, 3(3), 377-403 .
48. Oktay, E. & Gül, H. (2003). Çalışanların duygusal bağlılıklarının sağlanmasında Conger ve Kanungo’nun karizmatik lider özelliklerinin etkileri üzerine Karaman ve Aksaray emniyet müdürlüklerinde yapılan bir araştırma . Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (10), 403-428 .
49. Organ, D. (1988), Organizational citizenship Behavior: The good soldier syndrome, Lexington Boks: Lexington, MA/ABD
50. Organ, D. W. (1994). Personality and organizational citizenship behavior. Journal of Management, 20(2), 465-478.
51. Organ, D. W., Podsakoff, P. M., & MacKenzie, S. B. (2006). In Bruckner A., Vail M., Foster D. and Britain M. L. (Eds.), Organizational citizenship behavior: Its nature, antecedents, and consequences. Sage Publications, Inc.: Thousand Oaks, CA/ABD
52. Ölçüm Çetin, M. (2004). Örgütsel vatandaşlık davranışı. Nobel Yayın Dağıtım: Ankara/Türkiye
53. Özdemir, M. & Pektaş, V. (2020). Conger-Kanungo karizmatik liderlik ölçeğinin Türk kültürüne uyarlama çalışması. Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2 (1), 2-18.
54. Özalp, E. & Kırel, Ç, (2011), Örgütsel davranış, Ekin Basım Yayın: Bursa/Türkiye Pfeffer, J. (1981). Understanding the role of power in decision making. Classics of Organization Theory, 3, 404– 423.
55. Podsakoff, N. P., Whiting, S. W., Welsh, D. T., & Mai, K. M. (2013). Surveying for “artifacts”: The susceptibility of the OCB–performance evaluation relationship to common rater, item, and measurement context effects. Journal of Applied Psychology, 98(5), 863–874.
56. Podsakoff, P. M., MacKenzie, S. B., Paine, J. B., & Bachrach, D. G. (2000). Organizational citizenship behaviors: A critical review of the theoretical and empirical literature. Journal of Management, 26(3), 513–563.
57. Rahim M., A. (1986) Some Psychometric Properties of Two Measures of French and Raven Bases of Power, The Journal of Psychology, 120(5), 465-472,
58. Raven, B. H. (1993). The bases of power: Origins and recent developments. Journal of social issues, 49(4), 227-251.
59. Raven, B. H., Schwarzwald, J., & Koslowsky, M. (1998). Conceptualizing and measuring a power/interaction model of interpersonal influence. Journal of Applied Social Psychology, 28(4), 307-332.
60. Robbins, S. P., & Judge, T. A. (2021). Örgütsel davranış (14. Baskıdan Çeviri). Erdem, İ. Nobel Yayın Dağıtım: Ankara/Türkiye.
61. Sabuncuoğlu, Z., & Tüz, M. (2016). Örgütsel davranış. Aktüel: Bursa/Türkiye.
62. Salancik, G. R. (1977). Commitment is too easy!. Organizational Dynamics, 6(1), 62-80.
63. Sayan, İ. (2020). Örgütlerde liderlik tarzları örgütsel bağlılık, örgütsel vatandaşlık ve motivasyon arasındaki etkileşim, Türkmen Kitabevi: İstanbul/Türkiye.
64. Sezgin, F. & Kılınç, A. Ç. (2012). İlköğretim okulu öğretmenlerinin mesleki tükenmişlik düzeyleri ile örgütsel vatandaşlık davranışları arasındaki ilişki. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 13(3), 103-127.
65. Singh, A. (2009). Organizational power in perspective. Leadership and Management in Engineering, 9(4), 165-176.
66. Smith, C. A., Organ, D. W. & Near, J. P. (1983). Organizational citizenship behavior: Its nature and antecedents. Journal of Applied Psychology, 63(2), 653–663.
67. Sökmen, A. (2021). Liderlik Tarzlarının Bağlılık, Tatmin ve İşten Ayrılma Niyetine Etkisinde Örgütsel Güvenin Aracılık Rolü: Yiyecek ve İçecek Departmanları Çalışanları Üzerinde Bir Araştırma. Doktora Tezi. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Ankara.
68. Sökmen, M. (2013). Örgütsel Davranış, Detay Yayıncılık: Ankara/Türkiye.
69. Şendoğdu, A. A. & Erdirençelebi, M. (2014). Paternalist liderlik ile örgütsel vatandaşlık davranışı arasındaki ilişkiye yönelik bir araştırma. Sosyal Ekonomik Araştırmalar Dergisi , 14 (27), 253-274.
70. Tabachnick, B. G., & Fidell, L. S. (2013). Using multivariate statistics. Always learning.
71. Topaloğlu, M. & Koç, H., (2007). Büro yönetimi kavramlar ve ilkeler. Seçkin Yayıncılık: Ankara/Türkiye.
72. Uğurlu, C. T. & Demir, A. (2016). Örgütsel Vatandaşlık Davranışının Öncülü Olarak Okul Yöneticilerinin Kullandıkları Güç Kaynakları. Electronic Journal of Social Sciences, 15(56).
73. Ural, A. & Kılıç, İ. (2013). Bilimsel araştırma süreci ve SPSS ile veri analizi (Dördüncü Baskı). Detay Yayıncılık: Ankara/Türkiye.
74. Ünver, E. (2021). Makyavelist Eğilimler ve Örgütsel Vatandaşlık Davranışı İlişkisi Üzerinde Örgüt Kültürünün Ilımlaştırıcı Etkisi: Bir Telekomünikasyon Şirketinde Uygulama. Doktora Tezi, Kütahya Dumlupınar Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Kütahya.
75. Van Dijke, M., & Poppe, M. (2006). Striving for personal power as a basis for social power dynamics. European Journal of Social Psychology, 36(4), 537-556.
76. Van Dyne, L., Graham, J. W. & Dienesch, R. M. (1994). Organizational Citizenship Behavior: Construct Redefinition, Measurement, and Validation. The Academy of Management Journal, 37(4), 765–802.
77. Vapur, M. & Yavuz, E. (2022). Boş zaman katılımının yaşam kalitesine etkisi: boş zaman tatmini ve algılanan stresin aracılık rolü. Journal of Gastronomy, Hospitality and Travel, 5(3), 1252-1268.
78. Vapur, M., Yavuz, E., & Demirel, M. A. (2023). İşgörenlerde örgütsel vatandaşlık davranışı ile tükenmişlik ilişkisinde etkileşimci liderliğin aracı rolü. Third Sector Social Economic Review, 58(1), 545-558.
79. Varışlı, N. (2020). Örgütsel vatandaşlık faktörlerinden nezaket davranışının, çalışanların hizmet kalitesine etkilerinin analizi, İşletme Araştırmaları Dergisi, 12 (3), 3089-3109.
80. Vey, M. A., & Campbell, J. P. (2004). In-role or extra-role organizational citizenship behavior: Which are we measuring?. Human performance, 17(1), 119-135.
81. Weber, M. (1947). The theory of social and economic organizations. Free Press: New York/ABD.
82. Williams LJ, & Anderson SE (1991). Job satisfaction and organizational commitment as predictors of organizational citizenship and in-role behaviors. J. Manage., 17(3): 601-617.
83. Williams, S., & Shiaw, W. T. (1999). Mood and organizational citizenship behavior: The effects of positive affect on employee organizational citizenship behavior intentions. The Journal of psychology, 133(6), 656-668.
84. Yavuz, E. (2018). Liderlik. Barış: Ankara/Türkiye.
85. Yavuz, E., Topaktaş, G., Çelik, E., & Demirel, M. A. (2022). Toksik liderlik ve psikolojik şiddetin örgütsel güvene etkisi: hizmet sektörü çalışanları üzerine bir araştırma. İşletme Araştırmaları Dergisi, 14(4), 3344–3355.
86. Yazıcıoğlu, Y. & Erdoğan, S. (2004). SPSS uygulamalı bilimsel araştırma yöntemleri. Detay Yayıncılık, Ankara/Türkiye.
87. Yukl, G. & Falbe, C.M. (1991). Importance of different power sources in downward and lateral relationships, Journal of Applied Psychology, 76, 416‐23.
88. Yukl, G. (2018). Örgütlerde liderlik (8. Baskıdan Çeviri). Baltacı, R. ve Çetin, Ş. Nobel Yayın Dağıtım: Ankara/Türkiye.