Yeraltı Maden Çalışanlarının Farklı Üretim Yöntemleri İle İş Stresi Yaşamaları Açısından İncelenmesi: Zonguldak ve Kütahya Örneği

Öz

Bu çalışmanın temel amacı, Zonguldak ve Kütahya bölgelerindeki yeraltı maden işletmelerinde uygulanan farklı üretim yöntemlerinin (klasik, yarı mekanize ve tam mekanize), çalışanların iş stresi düzeyleri üzerindeki etkisini incelemektir. Araştırma kapsamında, farklı üretim sistemlerine sahip maden işletmelerindeki çalışanlardan elde edilen veriler analiz edilmiştir. İş stresi düzeylerinin işletme türü ve üretim yöntemine göre farklılaşıp farklılaşmadığı istatistiksel yöntemlerle (ANOVA ve Post-hoc testleri) test edilmiştir. Analiz sonuçları, üretim yöntemi ve işletme değişkenlerinin iş stresi üzerinde istatistiksel olarak anlamlı farklılıklar yarattığını ortaya koymuştur. Literatürde iş kazalarını azalttığı bilinen tam mekanize üretim yöntemlerinde çalışanların, klasik ve yarı mekanize yöntemlerle çalışanlara kıyasla anlamlı düzeyde daha yüksek iş stresi yaşadığı tespit edilmiştir. İşletmeler bazında en yüksek stres düzeyi Garp Linyit İşletmesi’nde görülürken, en düşük ortalama Kozlu İşletmesi’nde saptanmış; ancak Kozlu’da stres algısının çalışanlar arasında yüksek düzeyde heterojenlik gösterdiği belirlenmiştir. Bu çalışma, madencilik sektöründe mekanizasyonun fiziksel iş yükünü ve kaza risklerini azaltmakla birlikte; artan üretim temposu ve dikkat yoğunluğu nedeniyle çalışanlar üzerindeki psikososyal riskleri ve iş stresini artırabileceğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• İş Sağlığı ve Güvenliği
• İş Stresi
• Mekanize Sistem
• Üretim Yöntemleri
• Yeraltı Madenciliği

Etik Beyan

Çalışma için İstanbul Gedik Üniversitesi Etik Kurulu’ndan 25.12.2023 Tarih E-56365223-050.02.04-2023.137548.255-627 Sayılı izinleri, TTK 27.12.2023 Tarih E-999-743.02.01.01-689262 Sayılı izinleri, TKİ 28.02.2024 Tarih E-73360158-622.03-4490022 Sayılı izinleri alınmıştır.

Teşekkür

Türkiye Taşkömürü Kurumu ve Türkiye Kömür İşletmeleri Kurumuna anket izni verdikleri için teşekkür ederim

Examination of Job Stress Experienced by Underground Mine Workers in Relation to Different Production Methods: The Case of Zonguldak and Kütahya

Öz

The main objective of this study is to investigate the effect of different production methods (classical, semi-mechanized, and fully mechanized) applied in underground mining enterprises in Zonguldak and Kütahya regions on the job stress levels of employees. Within the scope of the research, data obtained from employees in mining enterprises with different production systems were analyzed. Whether job stress levels differed according to enterprise type and production method was tested using statistical methods (ANOVA and Post-hoc tests). Analysis results revealed that production method and enterprise variables created statistically significant differences in job stress. It was determined that employees working in fully mechanized production methods, which are known to reduce work accidents in the literature, experienced significantly higher job stress compared to those working with classical and semi-mechanized methods. On an enterprise basis, the highest stress level was observed in Garp Linyit Enterprise, while the lowest average was found in Kozlu Enterprise; however, it was determined that stress perception in Kozlu showed a high level of heterogeneity among employees. This study indicates that while mechanization in the mining sector reduces physical workload and accident risks, it may increase psychosocial risks and job stress on employees due to increased production tempo and concentration requirements.

Anahtar Kelimeler

• Occupational Health and Safety
• Job Stress
• Mechanized System
• Production Methods
• Underground Mining

Etik Beyan

For the study, permissions were obtained from Istanbul Gedik University Ethics Committee dated 25.12.2023, numbered E-56365223-050.02.04-2023.137548.255-627, TTK permissions numbered E-999-743.02.01.01-689262, dated 27.12.2023, TKİ. Permission numbered E-73360158-622.03-4490022 dated 28.02.2024 was obtained.

Teşekkür

I would like to thank the Turkish Hard Coal Institution and the Turkish Coal Enterprises Institution for granting permission for the survey.

Kaynakça

1. Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük, http://www.tdk.gov.tr/, (Mart 2026).
2. Selye, H. (1956). The stress of life. McGraw-Hill.
3. Graham-Bonnalie, F. E. (1972). The doctor’s guide to living with stress. Drake Publishers.
4. Lazarus, R. S., and Folkman, S. (1984). Stress, Appraisal, and Coping. New York: Springer.
5. Richlin-Klonsky, J., & Hoe, R. (2003). Sources and Levels of Stress among UCLA Students. Student Affairs Briefing, 2, 31-39.
6. Baltaş, Z., Baltaş, A. (2024). Stres ve Başaçıkma Yolları. İstanbul: Doğan Kitabevi.
7. Işıkhan, V. (2017). Stres Yönetimi Tükenmişlikten Mutluluğa: Nika Yayınevi, Ankara.
8. T.C. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (2024). Psikososyal Faktörler Bilgilendirme Rehberi, İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü, Ankara, Türkiye.

9. Keser, A., Zincirkıran, M. (2021). Örgütsel Davranış, 2. Baskı, Bursa: Dora Yayınevi, s. 217-242.
10. Algedik Demirayak, P. (2022). Mesleki stresin neden olduğu en yaygın sorun: Tükenmişlik. In: Mesleki Stres Faktörlerine Rağmen Ayakta Kalabilme, Ruh Sağlığı Çalışanları İçin Bir Öz Bakım Rehberi, D. Güler (ed.), Nobel Yayıncılık, Ankara, Türkiye.
11. Şen, S. (2024). Psikososyal riskler ve yönetimi. In: Psikososyal Güvenlik: Çalışan Refahından İş Güvenliğine, S. Tepe (ed.), UBAK Yayınevi, Ankara, Türkiye.
12. Tepe, S. (ed.) (2024). Psikososyal Güvenlik: Çalışan Refahından İş Güvenliğine. UBAK Yayınevi, Ankara, Türkiye.
13. Şimşir, S. (2023). Stres ve Ötesi, Sağlıklı Kalmanın ve Hastalıklarla Baş Edebilmenin Yeni Yolları. Müptela Yayınları, İstanbul, Türkiye.
14. Woje, B., Isa, R.B. ve Bello, A.O. (2023). Impact of stress on employee's performance in the construction industry: systematic literature review and bibliometric analysis. 1. Uluslararası Trakya Bilimsel Araştırmalar Kongresi Bildiri Kitabı, Edirne, Türkiye, 27-28 Mayıs, s. 478-489.
15. Bakker, A.B., Demerouti, E. ve Sanz-Vergel, A. (2023). Job demands–resources theory: Ten years later. Annual Review of Organizational Psychology and Organizational Behavior, 10, 25-53.
16. Demerouti, E. ve Bakker, A.B. (2023). Job demands-resources theory in times of crises: New propositions. Organizational Psychology Review, 13(3), 209-236.
17. Tantan, E., Mutaf, M. ve Tepe, S. (2021). Investigation of attitudes of occupational safety experts on determining awareness against psychosocial risks and the effect of psychosocial risks on work accidents. Journal of Health Professions Research, 3(3), 114-128.
18. Atilla Bal, E. (2025). “ Çalışma Yaşamında Stres”, Ed. S. Arıkan, Endüstri İş ve Örgüt Psikolojisis, Akademisyen Yayınevi, İstanbul. S. 173-190.
19. TMMOB (2021). Madencilikte Yaşanan İş Kazaları Raporu: 2010 - 2020, TMMOB Maden Mühendisleri Odası, Ankara: TMMOB Yayınları.
20. Şimşir, F. (2022). Yeraltı Madencilik Yöntemleri, No: 337, İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Yayınları.
21. Tatar, Ç ve Özfırat, M. K. ( 2016). Yeraltı Maden Makineleri Ve Mekanizasyonu, 3. Baskı, No: 309, İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Yayınları.
22. Karaahmetoğlu, A. (2024). İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Açısından Soma ve Zonguldak Madenlerinin Karşılaştırılması. Çalışma İlişkileri Dergisi, Cilt 15, Sayı 1, 30-62. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2542972
23. Türkiye Taş Kömürü Genel Müdürlüğü, TTK Faaliyet Raporları 2019-2024, https://www.taskomuru.gov.tr/, (Mart 2026).
24. Akkurt, İ. (2021). Mesleki Solunum Hastalıkları, 3.Baskı. Aktif Yayınları. İstanbul.
25. Ekemen, A. (2022). Türkiye Taşkömürü Kurumu Kozlu Taşkömürü İşletme Müessesesi'nde 2015 - 2019 yıllarında gerçekleşen iş kazalarının değerlendirilmesi. [Doktora tezi]. [Zonguldak]. Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi
26. Erol, İ. (2020). Ülkemiz madencilik sektöründe görülen meslek hastalıklarının incelenmesi. Çukurova Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Dergisi, 35(4), 859-872. https://doi.org/10.21605/cukurovaummfd.867378
27. Tor, M., Öztürk, M., Altın, R., Çımrın, A. H. (2010). Working conditions and pneumoconiosis in Turkish coal miners between 1985 and 2004: a report from Zonguldak coal basin, Tüberküloz ve Toraks Dergisi, 58(3): 252-260 Turkey
28. Buzkan, S., Ofluoğlu, G., (2007). “Zonguldak taşkömür havzası iş kazalarının sayısal analizi”, Kamu-iş Dergisi, Cilt:9, Sayı:3, Ankara.
29. Ayoğlu, F. , Kıran, S. , Şahin, Z., Açıkgöz, B. (2006). Türkiye Taşkömürü Kurumu Kozlu Müessesesinde 2004 yılında gerçekleşen iş kazalarının değerlendirilmesi, TTB Mesleki Sağlık ve Güvenlik Dergisi, 7 (28), 29-34.
30. Pizarro, J.M. ve Fuenzalida, F.A. (2021). Mental health in mine workers: a literature review. Industrial Health, 59(6), 343-370.
31. Ceylan, A.K. (2025). İş stresi ile ilgili olan çalışmaların bibliyometrik analizi: Web of Science örneği. Kahramanmaraş İstiklal Üniversitesi Psikoloji Dergisi, 3(2), 1-21.
32. Öztürk, F. (2026). Presenteizm ile tükenmişlik arasındaki ilişkide iş stresinin aracılık rolü. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 36(Özel Sayı: Kadın Araştırmaları), 193-206.
33. Ning, L., Jia, H., Gao, S., Liu, M., Xu, J., Ge, S. ve Yu, X. (2023). The mediating role of job satisfaction and presenteeism on the relationship between job stress and turnover intention among primary health care workers. International Journal for Equity in Health, 22(1), 155.
34. Sidhu, A.K., Singh, H., Virdi, S.S. ve Kumar, R. (2020). A bibliometric analysis on job stress using visualizing network. Journal Content Community & Communication, 12, 21-29.
35. Yavuz, G. ve Güp, M. (2025). Konaklama ve yiyecek içecek işletmelerinde örgütsel stres üzerine yapılan çalışmaların bibliyometrik analizi. NEUGastro, 4(1), 39-60.
36. Roslan, M.F., Abd Razak, M.R., Abdullah, K.H., Ishak, N.S. ve Ishak, N.S. (2023). A bibliometric analysis of work stress research: three decades (1992-2022) publication trends. International Journal of Advanced Research in Education and Society, 5(1), 1-14.
37. Health and Safety Executive (HSE), Stress and Mental Health at Work, https://www.hse.gov.uk/stress/, (2025).
38. Keser, A., Kümbül Güler, B. (2021). Çalışma Psikolojisi, 2. Baskı, Umuttepe Yayınları Kocaeli.
39. Keser, A., Bağdoğan, S.Y. (2024). İş Stresi, Nobel Akademik Yayıncılık, Ankara.
40. Tozkoparan, G. (2023). İş Yaşamında Stres, 2. Basım, Nobel Akademik Yayıncılık, Ankara.
41. Aydın, İ. ( 2020). İş Yaşamında Stres, 5. Baskı, Pegem Akademi, Ankara.
42. Kavi, E. ( 2018). Çalışma Yaşamında Güncel Psikolojik Konular, Ed. E. Kavi, 2. Baskı, Dora Yayıncılık, Bursa. S. 1-13.
43. Dalmış, Ö. (2026). Madencilik sektöründe ISO 45003 rehberliğinde psikososyal riskler ISO 45001 iş sağlığı güvenliği risk analizi içerisinde yapılandırılması. Madencilik ve Yerbilimleri Dergisi Madencilik ve Sonrası, 2(7), 24-32.
44. Şahan, C. ve Demiral, Y. (2020). Kopenhag Psikososyal Risk Değerlendirmesi Rehberi. İzmir: İş Hijyenistleri Derneği.
45. Işık, İ., Öz Aktepe, Ş., Kuzdağ, Y., K. Güney. (2022). İş talepleri-kaynakları teorisi ve psikososyal riskler: Kömür maden ı̇şletmeleri değerlendirmesi. Yönetim ve Çalışma Dergisi. 6(2), 116-144.
46. Işık, İ, Işık, A.F.(2024). “Psikoloji Bilimi Çalışan sağlığı, Güvenliği ve Esenliği Çalışmaları”, Çalışma Hayatında Psikososyal Riskler, Safe Zone Journal, İş sağlığı Güvenliğ Platformu Dergisi, Sayı 8, 2024. İstanbul. S.17-20.
47. Işık, İ. (2023). “Çalışma Yaşamında Psikolojik İyi Oluş: Bireyin İş Öyküsünde Psikosoyal Tehlikeler ve Risklerin Yeri”, Ed. C. Yılmaz, G. Er Vargün, E.Şener, Psikoljik İyi Oluş, Nobel Akademik Yayıncılık, Ankara. S. 99-121.
48. Işık, İ. ve ark. (2022) Kömür Madenlerinde Psikososyal Güvenlik Çalışmaları: Maden Mühendisleri Ve İş Güvenliği Uzmanları Gözünden Nitel Değerlendirme, Sosyal Güvence Dergisi, Yıl:11, Sayı:20., 592-622.
49. Işık, İ. ve ark. (2022). Psikososyal Risk Farkındalığı ve Risk Yönetimine İlişkin Beklentiler: Maden Sektöründen Bir Değerlendirme, Çalışma İlişkileri Dergisi, Cilt 1, Özel Sayı, Sayfa: 90-113
50. Işık, İ., Öz Aktepe, Ş. (2023). Anlattılar! Maden Kazalarına Bağlı Sakatlıklar, Engeller ve Psikososyal Riskler, Golden Matbaacılık, Ankara.
51. Vatansever, Ç. (2014). Risk Değerlendirme'de Yeni bir boyut: Psikososyal tehlike ve riskler. Çalışma ve Toplum, 40(1), 117-138.
52. Arkan Demiral G., Şahan, C., Aydın Özgür, E., Vatansever, M., Demiral, Y. (2023). Bir tekstil fabrikasında psikososyal riskler ve mental sağlık durumu. Eskişehir Türk Dünyası Uygulama ve Araştırma Merkezi Halk Sağlığı Dergisi. https://doi.org/10.35232/estudamhsd.1115224
53. Günaydın, M., Şüküroğlu, E. E., (2021), Yeraltı maden çalışanlarının tükenmişlik düzeylerinin iş sağlığı ve güvenliği çalışmalarına etkisi, Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi, 13 (2): 179-209.
54. Önder, S., Önder, M., Kundak, E. (2025). "Evaluation of psychosocial hazards and their effects on safety culture in mining with structural equation modeling," International Journal of Occupational Safety and Ergonomics, vol.31, no.2, pp.345-353, 2025, https://doi.org/10.1080/10803548.2024.2374176
55. Campbell S, Greenwood M, Prior S, et al. Purposive sampling: complex or simple? Research case examples. Journal of Research in Nursing. 2020;25(8):652-661. https://doi.org/10.1177/1744987120927206
56. Krejcie, R. V., & Morgan, D. W. (1970). Determining Sample Size for Research Activities. Educational and Psychological Measurement, 30(3), 607-610. https://doi.org/10.1177/001316447003000308
57. Hanes C. M., Boenish W. E. (1994). Stresmap: Finding Your Pressure Points, İmpact Publisher.
58. Aktaş, A. M. (2001). “Bir Kamu Kuruluşunun Üst Düzey Yöneticilerinin İş Stresi ve Kişilik Özellikleri”, Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 56(4), 25-42. https://doi.org/10.1501/SBFder_0000001872
59. Tabachnick, B. G., and Fidell, L. S. (2019). Using multivariate statistics (7th ed.). Pearson Education: London. Hair, J. F., Jr., Black, W. C., Babin, B. J., and Anderson, R. E. (2019). Multivariate data analysis. Cengage Learning: Massachusetts.
60. Fritz, C. O., Morris, P. E., & Richler, J. J. (2012). Effect size estimates: current use, calculations, and interpretation. Journal of experimental psychology. General, 141(1), 2–18. https://doi.org/10.1037/a0024338
61. Kwak S. (2023). Are Only p-Values Less Than 0.05 Significant? A p-Value Greater Than 0.05 Is Also Significant!. Journal of lipid and atherosclerosis, 12(2), 89–95. https://doi.org/10.12997/jla.2023.12.2.89
62. Büyüköztürk, Ş. (2019). Sosyal bilimler için veri analizi el kitabı. Ankara: Pegem Akademi.