UZUN KODLAMAYAN RNA’LAR (lncRNA’LAR) VE CANLILARDAKİ ETKİ BİÇİMLERİ: YENİ YAKLAŞIMLAR
Öz
Amaç: İnsan Genom Projesi ile insan DNA’sını oluşturan baz çiftleri ortaya çıkartıldığında, genomun sadece %2-3’lük kısmının mRNA’ya çevrildiği, %10-18’lik kısmının ise protein sentezine yardımcı RNA’ları kodladığı belirlenmiştir. Genomun geriye kalan yaklaşık %80-87’lik kısmı ise ‘Çöp DNA’ olarak adlandırılmıştır. Daha sonraki süreçte, çöp olarak adlandırılan bu bölgeler üzerine yapılan çalışmalarda, protein kodlamayan ancak transkripsiyon sonrası gen düzenlenmesinde görev alan RNA’lar keşfedilmiştir. Kodlamayan RNA’lar (ncRNAs); biyolojik reaksiyonların katalizlenmesinden hücresel savunmaya, gelişimsel süreçlerden hücresel cevaba kadar pek çok göreve sahiptir. Çalışmalar uzun kodlamayan RNA (long non-coding RNA, lncRNA)’ların gen ekspresyonunun kontrolünde, gelişim ve farklılaşma gibi hücresel süreçlerde anahtar rollere sahip olduklarını göstermiştir. lncRNA’larda meydana gelen bozuklukların; kanserler, nörodejeneratif hastalıklar, mitokondriyal hastalıklar, immün yetmezlik hastalıkları ve kardiyovasküler hastalıklar gibi birçok hastalığın patogenezinde rol oynadığı yapılan çalışmalarda görülmüştür. Gerçekleştirilen çalışmalara göre lncRNA’lar, yeni tedavi yaklaşımlarında hem terapötik hedef hem de biyobelirteç olabilme kapasiteleri ile ilaç geliştirme ve tasarlama yaklaşımında umut verici olarak görülmektedir. lncRNA’ların bitki bağışıklığında ve çevredeki değişikliklere tepkide önemli işlevlere hizmet ettiği de düşünülmektedir. Bazı lncRNA’ların bitkilerde doku farklılaşması ve gelişiminin kontrolü, sinyal iletimi, abiyotik ve biyotik stres gibi çevresel etmenlere verilen cevaplarda rol oynadığı görülmüştür.
Sonuç ve Tartışma: Bu derlemede uzun kodlamayan RNA’ların canlı biyolojisi üzerindeki düzenleyici fonksiyonlarının anlaşılmasındaki son gelişmelere değinilmiştir.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- 1. Moraes, F., Góes, A. (2016). A decade of human genome project conclusion: Scientific diffusion about our genome knowledge. Biochemistry and Molecular Biology Education, 44(3), 215-223. [CrossRef]
- 2. Richard Boland, C. (2017). Non-coding RNA: It’s not junk. Digestive Diseases and Sciences, 62, 1107-1109. [CrossRef]
- 3. Luo, Y., Hitz, B.C., Gabdank, I., et al. (2020). New developments on the Encyclopedia of DNA Elements (ENCODE) data portal. Nucleic Acids Research, 48(D1), 882-889. [CrossRef]
- 4. Snyder, M.P., Gingeras, T.R., Moore, J.E., et al. (2020). Perspectives on ENCODE. Nature, 583(7818), 693-698.
- 5. Binici, N.C., Şahbudak, B. (2023). Otizm spektrum bozukluklarında epigenetik değişiklikler: Kısa kodlamayan RNA'lara genel bakış. Turkish Journal of Child & Adolescent Mental Health, 30(2), 117-122.
- 6. Bayoğlu, B., Cengiz, M. (2017). Kalp ve damar hastalıklarında uzun kodlanmayan RNA transkriptlerinin rolleri. Bezmialem Science, 5(2), 74-79.
- 7. Herman, A.B., Tsitsipatis, D., Gorospe, M. (2022). Integrated lncRNA function upon genomic and epigenomic regulation. Molecular Cell, 82(12), 2252-2266. [CrossRef]
- 8. Bridges, M.C., Daulagala, A.C., Kourtidis, A. (2021). LNCcation: lncRNA localization and function. Journal of Cell Biology, 220(2), e202009045. [CrossRef]
Ayrıntılar
Birincil Dil
Türkçe
Konular
Farmakogenomik, Farmasotik Biyoteknoloji, Klinik Farmakoloji ve Terapötikler
Bölüm
Derleme
Yazarlar
Neslihan Ünal
*
0009-0004-0372-0182
Türkiye
Sümer Aras
0000-0003-3474-9493
Türkiye
İlker Büyük
0000-0002-0843-8299
Türkiye
Erken Görünüm Tarihi
13 Mayıs 2026
Yayımlanma Tarihi
19 Mayıs 2026
Gönderilme Tarihi
14 Mart 2025
Kabul Tarihi
25 Kasım 2025
Yayımlandığı Sayı
Yıl 2026 Cilt: 50 Sayı: 2