Osmanlı ve Cumhuriyet Dönemi Türkistan Politikası: Türk Kimliğinin İzinde Stratejik Yaklaşımlar

Yıl 2025, Cilt: 11 Sayı: 4, 771 - 802, 29.12.2025

Yeliz İlikli

https://doi.org/10.21551/jhf.1833230

Öz

Öz: Bu çalışma, Türkistan’ın Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerindeki jeopolitik ve stratejik önemini ele almakta ve Atayurt olarak kabul edilmesinin temel unsurlarını incelemektedir. Türkistan ve Orta Asya kavramlarının farkları üzerinden ideolojik politikalar analiz edilmiştir. Osmanlı Türkistan politikasını anlamak için Türk kimliği ve Türkistan Türkleri ile Anadolu Türkleri arasındaki organik, politik ve kültürel bağlar değerlendirilmiştir. Türkçülük fikrinin ortaya çıkışı, destekçileri ve Türkistan politikasındaki etkisi, Millî Mücadele öncesinde Osmanlı’yı kurtarma çabalarındaki rolüyle birlikte incelenmiştir.
Türkistan’ın Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerinde tarihî, kültürel bir bağ olmanın ötesinde stratejik bir hedef olduğu hipotezi ortaya konmuştur. Osmanlı’da İslam birliği vizyonuyla bağdaştırılan Türkistan’ın, Cumhuriyet döneminde kültürel, bilimsel ve ekonomik bağlar üzerinden ön plana çıktığı çıkarımı yapılmıştır. Atatürk’ün Türkistan politikasının Turanist fikirlerden ziyade somut bağlara dayalı olduğu yorumu sunulmuş, Türkistan’ın Türk kimliği inşasındaki rolü detaylı bir şekilde incelenmiştir

Anahtar Kelimeler

Anahtar Kelimeler: Türkistan , Turan , Mustafa Kemal , Milliyetçilik

Etik Beyan

Bu makale, bilimsel araştırma ve yayın etiği ilkelerine uygun olarak hazırlanmıştır. Çalışmada intihal, sahtecilik, uydurma, tekrar yayın veya dilimleme gibi etik ihlaller yapılmamıştır. Makale yalnızca yazarın özgün araştırmasına dayanmaktadır ve herhangi bir çıkar çatışması bulunmamaktadır.

Destekleyen Kurum

- “Bu çalışma herhangi bir kurum veya kuruluş tarafından maddi olarak desteklenmemiştir.”

Teşekkür

makalemin değerlendirilmesi sürecinde yapıcı eleştirileriyle katkıda bulunacak olan hakemlere ve yayına hazırlık aşamasında emeği geçen dergi ekibine şükranlarımı sunarım.

Ottoman and Republican Era Turkestan Policy: Strategic Approaches in the Pursuit of Turkish Identity

Öz

Abstract
This study examines the geopolitical and strategic significance of Turkestan in the Ottoman and Republican periods, highlighting the fundamental elements that contributed to its recognition as the "Atayurt" (ancestral homeland). The ideological policies shaped around the distinctions between Turkestan and Central Asia are analyzed. To understand Ottoman Turkestan policies, the focus is placed on Turkish identity and the evaluation of organic, political, and cultural connections between the Turks of Turkestan and the Turks of Anatolia.
The emergence of Turkism, its proponents, and its impact on Turkestan policies are assessed in relation to efforts to preserve the Ottoman Empire before the National Struggle. The hypothesis suggests that Turkestan was regarded as more than a historical and cultural connection, serving as a strategic target during both the Ottoman and Republican periods. It is concluded that Turkestan was associated with the Ottoman vision of Islamic unity, while the Republican era prioritized cultural, scientific, and economic ties. Furthermore, the interpretation is presented that Atatürk’s Turkestan policy emphasized concrete ties rather than Turanist ideals, distancing itself from utopian approaches.

Anahtar Kelimeler

Keywords: Turkistan , Turan , Mustafa Kemal , Nationalim

Etik Beyan

This article has been prepared in accordance with the principles of scientific research and publication ethics. No plagiarism, fabrication, falsification, duplicate publication, or slicing has been committed. The study is based solely on the author’s original research, and there is no conflict of interest.

Destekleyen Kurum

“This research received no specific grant from any funding agency.”

Teşekkür

my thanks to the reviewers for their constructive feedback and to the editorial team for their efforts in the publication process.

Kaynakça

• Baykara, Tuncer. Türk Kültür Tarihine Bakışlar. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, 2001.
• Bölükbaşı, Yusuf Ziya. "Türkçü-Turancı Milliyetçiliğin Düşünsel Temelleri Üzerine Bir İnceleme." Akademik Hassasiyetler 5, no. 10 (28 Aralık 2018): 47.
• Boray, Ferit Erden. Bilinmeyen Tarih ve Türkler. İstanbul: Kum Saati Yayınları, I. Cilt.
• Çolak, Mustafa. Komitenin Kahramanı Enver Paşa. İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2019. Cihangir, Erol. Aralov’un Hatıralarında Mustafa Kemal ve Türkiye. İstanbul: Kum Saati Yayınları, 2005.
• Dashti, Zabihullah. "Zahir Şah Dönemi Afganistan–Türkiye İlişkileri (1933-1973)." Anasay 5, no. 17 (2021): 126.
• Doğan, Cabir, “Tanzimat Dönemi Osmanlı Merkeziyetçi Bürokratik Yapısının Kurulması ve Karşılaşılan Bazı Güçlükler,” SDÜ Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2023, s. 12–15.
• Durgun, Şenol. "Türk Ulusal Kimliğinin Dönüşümü ve Yeni Osmanlıcılık." Stratejik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi 4, no. 2 (Temmuz 2020): 302.
• Durmuş, İlhami. "Türk Adının Ortaya Çıkışı, Anlamı ve Yayılışı." Gazi Akademik Bakış 10, no. 20 (Yaz 2017): 40.
• Egamberdiyev, Mirzahan. "Çarlık Rusya’sının Türkistan’daki Eğitim Politikası (1870-1917)." Gazi Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi 6, no. 1 (2005).
• Eryılmaz, İsa. "Türkistan Coğrafyası ve Jeopolitiği." Tarih ve Gelecek Dergisi 7, no. 1 (Mart 2021): 317, 325. Gazi Mustafa Kemal. Nutuk. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 2. Baskı, 1980.
• Gökdağ, Bilgehan Atsız. Türklerin Dünyası: Dil, Kimlik, Siyaset. Ankara: Akçağ Yayınları, 2. Baskı, 2018.
• Görüryılmaz, Mustafa. Türk Kafkas İslam Ordusu ve Türkler (1918). Ankara: Korza Yayıncılık, 2009.
• Güngör, Ebubekir. Türkistan’da Fikir Akımları. İstanbul: IQ Yayınları, 1. Baskı, Eylül 2011.
• "İla-yı Kelimetullah: Allah Kelamının, İslamın Hakikatini Bildirmek, Yaymak, İslam Esaslarını Yaymak İçin Gösterilen Gayret." Son erişim tarihi 24 Kasım 2023. http://luggat.com.
• İnalcık, Halil. Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ (1300-1600). İstanbul: YKY, 5. Baskı.
• İnan, Afet. "Atatürk ve Tarih Tezi." TTK Belleten 3, no. 10 (Nisan 1939): 245.
• İnan, Afet. "Kurtuluş Savaşının Bazı Belgeleri ve Atatürk’ün İnkılap Prensipleri." TTK Belleten 32, no. 128 (Ekim 1968).
• İnan, Afet. "M. Kemal Atatürk’ün Doğumunun 100. Yıldönümü (19 Mayıs 1981) ve TTK’nın Kuruluşunun 50. Yıldönümü (15 Nisan 1981)." TTK Belleten XLIV, no. 176 (Ekim 1980): 631.
• Jorga, Nicolae. Geschichte des Osmanischen Reiches, cilt II. Çev. Nilüfer Epçeli. İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2009.
• Kafesoğlu, İbrahim. Türk Milli Kültürü. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2003.
• Kara, Hidayet ve Çatma, Bahattin. "Modern Türk Kimliğinin Oluşumunda 'Türk Kimdir' Tartışmaları ve Türk Ocağı Kurultayı (1924)." Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 5, no. 2 (2017): 339-360.
• Kavala, Faik Coşkun. "Enver Paşa ve Türkistan İstiklal Hareketi." 21. Yüzyıl Türkiye Enstitüsü. 21yy.org, 4 Ağustos 1923. Son erişim tarihi: 12 Aralık 2023. http://20yyte.org.
• Kaya, Gamze ve Elik, Süleyman. "Türkiye-Afganistan Siyasi İlişkileri, 1921-2021: Yüzyılı Aşan Özel Siyasi, Güvenlik ve Kültürel Bağlar." Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi (İSMUS) V, no. 1 (2020): 38.
• Kaya, Hulusi Ekber. "Kara Hakimiyet Teorisi ve Avrasya’nın Artan Jeopolitik Önemi." İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi 11, no. 1 (2022): 50.
• Kayalan, Ferruh. "Tarihi Bir Belge Işığında Türkiye-Afganistan İlişkileri: Binbaşı Hüseyin Bey’in Raporuna Göre Kâbil Elçisi Fahreddin Paşa’nın Faaliyetleri (1922-1923)." Vakanüvis- Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi / International Journal of Historical Researches 7, özel sayı: Dr. Mahmut Kırkpınar’a Armağan, 1692.
• Kaymaz, İhsan Şerif. "İsmail Suphi Soysallıoğlu 1884-1967." Atatürk Ansiklopedisi, 12 Şubat 2021. Son erişim tarihi: 10 Aralık 2023. http://atatürkansiklopedisi.gov.tr.
• Kaymaz, Melek Mert. "Osmanlı İmparatorluğunun Son Yıllarındaki Türk Kimliği İnşasının Sosyal İnşacılık Teori Bağlamında Değerlendirilmesi." Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi 21, no. 83 (Temmuz 2022): 1174.
• Kemal, Yusuf ve Nur, Dr. Rıza. "Türkiye-Afganistan İttifak Anlaşması." Hukuk Ansiklopedisi, Nisan 1921. Son erişim tarihi: 12 Aralık 2023. http://hukukbook.com.
• Kılıç, Remzi. "Osmanlı-Özbek Siyasi İlişkileri (1530-1555)." Türk Kültürü Dergisi 37, no. 437 (Ankara): 523-534.
• Kılıç, Selami. "Atatürk’ün Büyük Özlemi: Türk Dünyası’nda Kültür Birliği." Atatürk Dergisi 3, no. 1 (Şubat 2010): 54.
• Kılıç, Selda. "İstiklal Harbinde Sovyetler Birliğinden Gelen Yardımlar." DTCF Dergisi 56, no. 1 (2016): 124-143.
• Kiremit, İlker, “Nadir Şah Avşar’ın Osmanlı ve Orta Asya Politikası,” Osmanlı Araştırmaları 46 (2015): 85–118.
• Köseoğlu, Nevzat. Şehit Enver Paşa. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2008.
• Kurat, Akdes Nimet. Türkiye ve Rusya. Ankara: Kültür Bakanlığı Kültür Eserleri, 1970.
• Kuzu, Mehmet. Enver Paşa’nın Son Günleri (Yaver Suphi Bey). İstanbul: Çatı Yayınları, 2011.
• Liva El-İslam Dergisi. "İcmal-i Havadis, Türkiye Haberleri." 15 Haziran 1337-1921, Yıl 1, Sayı 7.
• Liva El-İslam Dergisi. "İslam’ın Samimi ve Hakiki Dostlarına." 1 Eylül 1338, Yıl 2, Sayı 13-14.
• "Orta Asya değil Türkistan: MEB Müfredatında Köklü Değişiklik." 9 Ekim 2024. Son erişim tarihi: 29 Nisan 2025. http://trtavaz.com.tr.
• Ortaylı, İlber, Osmanlı Kimliği Üzerine Makaleler,(İstanbul: İletişim Yayınları,2004), s.25.52.
• Öz, Mehmet. "Tarih Perspektifinden Türk Kimliği Üzerine Düşünceler." Türkiyat Araştırmaları (ss. 220-226): 224.
• Özaba, Fatma. "Arşiv Belgeleri Işığında Osmanlı Devleti ve Buhara Emirliği Arasındaki Hediyeleşme." Anadolu ve Rumeli Araştırmaları Dergisi 1, no. 1 (2020): 203.
• Özcan, Altay Tayfun. "16. yy’a kadar Türkiye ve Türkmenya Adının Batı Dünyasında Kullanımı ve Sınırları." Türkiyat Mecmuası 22 (Güz 2012): 63.
• Özey, Ramazan. "Machinder’in Hertland Teorisinin Düşündürdükleri." Marmara Coğrafya Dergisi 35 (Ocak 2017): 96.
• Özlü, Hüsnü. "‘Türk-Afgan Dostluk ve İşbirliği Anlaşması’ Kapsamında Atatürk Dönemi Türkiye-Afganistan İlişkilerine Bakış." International Journal of Eurasia Social Sciences 8 (Mart 2016): 31-46.
• Öztarsu, Mehmet Fatih. "İsimlerin Gücü: Türkiye’nin Orta Asya’dan Türkistan’a Geçişi." The Diplomat, 14 Ekim 2024.
• Sami, Şemseddin. Kamus-ı Türki. İstanbul: Çağrı Yayınları, 2001.
• Saray, Mehmet. Atatürk’ün Türklük ve Milliyetçilik Anlayışı. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu. Saray, Mehmet “Osmanlı Devleti’nin Türkistan Hanlıklarıyla İlişkileri,” Tarih Dergisi, no. 36 (1992): 273–298.
• Saray, Mehmet. "Hanlıklar Döneminde Osmanlı Devleti’nin Türkistan Siyaseti." Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi 4 (İzmir, 2000): 17-20.
• Sebilürreşad (Sırat-ı Müstakim) Gazetesi. "Afganistan’a Muallim Sıfatıyla Gidecek Zabıtan." Cilt 3, No. 62 (30 Kasım 1910): 160.
• Sebilürreşad (Sırat-ı Müstakim) Gazetesi. "Afganistan Bugünkü Mertebeye Nasıl Yükseldi." Afganizade, Cilt 13, No. 313 (12 Kasım 1914): 7-8.
• Sebilürreşad (Sırat-ı Müstakim) Gazetesi. "Türk Derneği." 1, No. 20 (30 Kasım 1909): 318.
• Soucek, Svat. Ottoman Maritime Wars 1416-1700. İstanbul: The Isis Press, 2015.
• Sümer, Faruk. Oğuzlar (Türkmenler): Tarihleri, Boy Teşkilatı, Destanları. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları, 1999.
• Şahin, H. Hilal. "Osmanlı-Hint İlişkilerine Genel Bir Bakış (XV-XVIII. Yüzyıl)." Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi 2, No. 6 (Ağustos 2015): 72.
• Şakir, Ziya. Yakın Tarihin Üç Büyük Adamı: Talat-Enver-Cemal Paşalar. İstanbul: Akıl Fikir Yayınları, 2011.
• Şentürk, Oğuz. "Hakimiyet’in Sembolü Kızıl Elma." Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi 242 (Eylül-Ekim 2019): 134, 139.
• Şimşir, Sebahattin. Türk Dünyası Tarihi. İstanbul: Post Yayın-Dağıtım, Eylül 2018.
• T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı. Osmanlı Devleti ile Kafkasya, Kırım ve Türkistan Hanlıkları Arasındaki Münasebetlere Dair Arşiv Belgeleri (1687-1908). Yayın nu. 3. Ankara: Haziran 1992.
• TBMM Gizli Celse Zabıtları. Devre 1, İçtimai 1, Cilt 1 (2. Birleşim), 24 Nisan 1336.
• Taşağıl, Ahmet. "Türkistan." TDV İslam Ansiklopedisi, cilt 41 (2012): 555-560.
• Taşağıl, Ahmet. "Türkiye’nin Orta Asya Türk Cumhuriyetleri ile İlişkilerinin Dünü, Bugünü ve Yarını." 12 Ekim 2010. Son erişim tarihi: 25 Mart 2025. http://ahmettaşagıl.wordPress.com.
• Tavkul, Ufuk. "Gaspıralı’nın Yolunda Kafkasyalı Bir Aydın İsmail Akbay." Modern Türklük Araştırmaları Dergisi 16, no. 2 (Haziran 2019): 441.
• Tavukçu, Sinan. "Rus yardımı değil, Buhara Emirlik Hazinesi Altınları." Stratejik Düşünce Enstitüsü, 24 Ocak 2019. Son erişim tarihi: 12 Aralık 2024. http://sde.org.tr.
• Tearif-i Müslimin Gazetesi. "Panturanizm." 1, no. 2 (18 Rebiülahir 1328): 18.
• Temizkan, Abdullah ,“Rusya ve Osmanlı Devleti’nin Kafkas-Ötesinde Nüfuz Mücadelesi,” Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, VI/2 (2006): 447–462.
• Tokluoğlu, Ceylan. "Ziya Gökalp: Turancılıktan Türkçülüğe." Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 28, no. 84 (Kasım 2012): 104-143.
• Turan, Osman. Türk Cihan Hakimiyeti Mefkuresi Tarihi: Türk Dünya Nizamının Milli, İslami ve İnsani Esasları. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2003.
• Türk Derneği Beyannamesi. Türk Derneği Dergisi 1, no. 1 (30 Kasım 1910): 2, 5.
• Türkdoğan, Orhan. Türk Toplumunun Birliktelik Kimliği. İstanbul: Çizgi Kitabevi, 2017.
• Uca, Alaaddin. İttihat ve Terakki Cemiyeti Kurucularından Türkçülük Fikrinin Ünlü Mütefekkiri Ali Bey Hüseyinzade (Turan): Hayatı, Fikirleri, Eserleri. Konya: Kömen Yayınları, 1. Baskı, Ocak 2017.
• Üstün, Kutay ve Karakurt, Metehan. "İlminsky’nin Eğitim Sistemi Üzerinden Rus Milliyetçiliğinin Kısa Bir Okuması." Karadeniz Uluslararası Dergi 52 (Yaz 2019): 182
• Vakit Gazetesi. "Afganistan Elçisine Cevap." 5 Mart 1921, 1.
• Vakit Gazetesi. "Gulam Geylani’nin Söylevine Karşılık." 26 Eylül 1928, 1.
• Yaman, Ertuğrul. Gaspıralı İsmail ve Türkçede Birlik. Ankara: Akçağ Yayınları, 2. Baskı, 2005.
• Yaquplu, Nəsiman. Bakü’nün Kurtuluşu. Bakü, 2010.
• Yesevi, Çağla Gül. Türk Milliyetçiliğin Doğuşu, Yükselişi ve Siyasal Yansımaları. İstanbul: Kripto Yayınları, I. Baskı, Şubat.
• Yıldırım, Dursun. "Zeki Velidi Togan ve Türkistan Milli Hareketi." Xalık-Ara Konferensia ‘Evrazia Xalıgtarının Tarixi hem Kulturahı: Borongo osor, urta biyat hem xezenge zaman’ adlı konferansta sunulmuş bildiri. Başkurt Devlet Üniversitesi Fenler Akademiyesi, Ufa, Rusya, 28 Eylül 1992.
• Yıldırım, Kürşat. "Doğu Türkistan ve İlk Sakinleri." Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi 12, no. 1 (Yaz 2012): 423. Yuvalı, Abdulkadir “Don–Volga Kanal Projesi ve Osmanlıların Türkistan Politikası,” Türk Dünyası Araştırmaları, no. 89 (1994): 45–67
• Yüce, Mehmet. "Rusların Türkistan’da Uyguladıkları Ruslaştırma Politikası." Güney Türkistan, 26 Aralık 2008. Son erişim: 24.01.2025. http://güneytürkistan.wordexpress.com