Artuklu Toplumunun Geçim Kaynakları

Yıl 2026, Cilt: 12 Sayı: 1 , 34 - 49 , 30.03.2026

Nevzat Keleş

https://doi.org/10.21551/jhf.1906297

https://izlik.org/JA23GN96KZ

Öz

Bu çalışma, üç yüz yılı aşkın bir süre boyunca Doğu ve Güneydoğu Anadolu coğrafyasının geniş bir kesiminde egemenlik kurmuş bir Türkmen hanedanı olan Artuklular döneminde toplumun temel uğraş faaliyetlerini ve geçim kaynaklarını incelemeyi amaçlamıştır. Artukluların hüküm sürdükleri tarihî coğrafya; elverişli konumu, Dicle ile Fırat nehir havzasının sunduğu imkânlar ve kâdim yerleşim geleneği sayesinde önemli ekonomik potansiyellere sahip olmuştur. Bu itibarla, devlet ve toplum hayatı açısından kritik öneme sahip olan tarım, hayvancılık, ticaret ve zanaat alanlarında kayda değer gelişmeler yaşanmıştır. Bilhassa Artuklu emîrlerinin teşvik ve destekleri, söz konusu iktisadî faaliyetlerin şehir merkezlerinden kırsal kesimlere kadar ülke genelinde istikrarlı ve süreklilik arz edecek biçimde sürdürülmesini olanaklı kılmıştır. Bu bağlamda dönemin kaynakları da başlıca Artuklu şehirlerinin verimli ve işlenen tarım alanlarıyla çevrili bulunduğunu ve kırsal kesimde yaşayan ahalinin de büyük ölçüde çiftçilikle meşgul olduğunu vurgulamıştır. Ayrıca Artuklu ülkesinde daha ziyade kesif göçebe Türkmen ve Kürt unsurlar tarafından gerçekleştirilen hayvancılık faaliyetleri de önemli bir maişet kaynağı olarak ekonomik yapının sürekliliğine katkıda bulunmuştur. Öte yandan, Artuklu ülkesi üzerinden doğu-batı ve kuzey-güney istikametinde yürütülen yerel ve bölgesel ticaret, şehirlerin mamur hâle gelmesini, ihtiyaç duyulan ürün bolluğunu ve kalabalık bir tüccar sınıfının oluşmasını sağlamış; özellikle kentlerde zanaatsal faaliyetlerin gelişmesine ve yaygınlaşmasına da zemin hazırlamıştır.

Anahtar Kelimeler

Artuklular , tarım , hayvancılık , ticaret , zanaat

Livelihood Sources of Artuqıd Society

https://izlik.org/JA23GN96KZ

Öz

This study aims to examine the principal occupational activities and sources of livelihood of society during the period of the Artuqids, a Turkmen dynasty that established its rule over a vast part of Eastern and Southeastern Anatolia for more than three centuries. The historical geography over which the Artuqids ruled possessed significant economic potential thanks to its advantageous location, the opportunities provided by the basins of the Tigris and Euphrates rivers, and its long-standing tradition of settlement. In this context, notable developments occurred in agriculture, animal husbandry, trade, and crafts—sectors that were of critical importance for both state and social life. In particular, the encouragement and support of the Artuqid emirs enabled these economic activities to be maintained in a stable and continuous manner throughout the country, extending from urban centers to rural areas. Contemporary sources likewise emphasize that the principal Artuqid cities were surrounded by fertile and cultivated agricultural lands and that the rural population was largely engaged in farming activities. In addition, pastoral activities carried out predominantly by nomadic Turkmen and Kurdish groups constituted another important source of livelihood and contributed to the continuity of the economic structure in the Artuqid realm. Meanwhile, local and regional trade conducted across the Artuqid territories along east–west and north–south routes facilitated the prosperity and development of cities, ensured an abundance of necessary goods, and led to the emergence of a sizeable merchant class. This, in turn, provided a favorable environment for the growth and expansion of artisanal activities, particularly in urban centers.

Anahtar Kelimeler

Artuqids , agriculture , animal husbandry , trade , craft.

Kaynakça

• Abdüsselam Efendi, Mardin Tarihi, haz. Hüseyin Haşimi Güneş, Mardin Valiliği Yayınları, İstanbul 2007.
• Ak, Rengin-Berna Ak Birgül, “Mardin Artuklu Devletinin İktisadi Hayatı (1102-1409), Artuklular, II, ed. İbrahim Özcoşar, Mardin Valiliği Yayınları, Mardin 2008, s. 481-490.
• Akdağ, Mustafa, Türkiye’nin İktisadî ve İctimaî Tarihi, I, Barış Kitapevi, Ankara 1999.
• Akyüz, Gabriyel, “Süryanilerin Artuklularla İlişkileri”, Artuklular, ed. İbrahim Özcoşar, Mardin Valiliği Yayınları, Mardin 2008, s. 369-386.
• Ali b. Ebû Bekir el-Herevî, el-İşârât ilâ maʿrifeti’z-ziyârât, Mektebetü’s-Sakâfeti’d-Diniyye, Kahire 1423.
• Alican, Mustafa, “Artuklular Döneminde Meyyâfârikîn (Silvan)”, History Studies, V/5, Eylül 2013, s. 1-17.
• Anonim Süryani Kroniği (I. ve II. Haçlı Seferleri), çev. İlhan Aslan, Post Yayınevi, İstanbul 2019.
• Ataoğlu, Remzi, Hısn-ı Keyfâ Artuklu Devleti, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara 1989.
• Baluken, Yusuf, Hasankeyf Eyyûbîleri (630-866/1232-1462), Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Erzurum 2016.
• Basibrinalı Adday, Basibrinalı Adday Vakayinamesi, çev. Kutlu Akalın, Peywend Yayınları, İstanbul 2015.
• Bedirhanoğlu, Hüseyin Erkan, “XIII ve XIV. Yüzyıl Artuklularında Sosya Ekonomik Hayat Üzerine Bir Değerlendirme”, The Journal of International Scientific Researches, IV/1, 2019, s. 26.
• Beysanoğlu, Şevket, Anıtları ve Kitabeleri ile Diyarbakır Tarihi, I, Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Sanat Yayınları, Ankara 2003.
• Ebû Bekir-i Tihranî, Kitab-ı Diyarbekriyye, çev. Mürsel Öztürk, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2014.
• Ebü’l-Fidâ, Ebü’l-Fida Coğrafyası, çev. Ramazan Şeşen, Yeditepe Yayınları, İstanbul 2022.
• El-Azîmî, Azîmî Tarihi (Selçuklular Dönemiyle İlgili Bölümler (H. 430-538/39-1143/44), çev. Ali Sevim, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2006.
• El-İdrisî, Nüzhetü’l-müştâk fî ihtirâki’l-âfâk, Mektebetü’s-Sakâfeti’d-Diniyye, Kahire 2002.
• El-Kalkaşendî, Sübhü’l-A‘şâ, IV, Dârü’l-Kütübi’l-Mısriyye, Kahire 1922.
• El-Makrîzî, el-Mukaffa’l-kebîr, V, thk. Muhammed el-Ya‘lâvî, Dârü’l-Ğarbi’l-İslâmî, Beyrut 1991.
• Ez-Zehebî, Târîhü’l-İslâm ve vefeyatü’l-meşâhir ve’l-a‘lâm, XLVII, LXII, thk. Ömer Abdüsselâm Tedmürî, Dârü’l-Kitabi’l-Arabî, Beyrut 1990.
• Gül, Muammer, “Artuklu Ekonomisi ve Kaynakları”, Artuklular, Mardin Valiliği Yayınları, Mardin 2008, s. 432-452.
• Güneş, İbrahim, “Artuklular Devrinde Ticaret (1102-1409)”, Ortaçağ’da Ticaret, ed. Tolgahan Karimamoğlu, Selenge Yayınları, İstanbul 2022.
• Halil, İmâdüddin, el-İmâratü’l-Artukiyye fi’l-Cezîre ve’ş-Şâm, Dâru İbn Kesîr, Beyrut 2019.
• Hamdullah Müstevfî, Nuzhat al-Kulūb, ed. G. Le Stangre, Brill, Leiden 1915.
• İbn Abdülhak el-Bağdâdî, Merâsıdü’l-ıttılâʿ ʿalâ (fî) esmâʾi’l-emkine ve’l-bikâʿ, III, Dârü’l-Cîl, Beyrut 1412.
• İbn Arabşah, Acâibü’l-Mahdûr (Bozkırdan Gelen Bela), çev. İhsan Batur, Selenge Yayınları, İstanbul 2012.
• İbn Battûta, İbn Battûta Seyahatnâmesi, I, çev. A. Sait Aykut, YKY, İstanbul 2004.
• İbn Bibi, el-Evâmirü’l-ʿAlâʾiyye fi’l-umûri’l-ʿAlâʾiyye, I, çev. Mürsel Öztürk, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1996.
• İbn Cübeyr, Endülüs’ten Kutsal Topraklara, çev. İsmail Güler, Selenge Yayınları, İstanbul 2003.
• İbn Fazlullah el-Ömerî, Mesâlikü’l-ebsâr fî memâliki’l-emsâr, III, thk. Kâmil Selmân el-Cubûrî-Mehdî en-Necm, Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 2010.
• İbn Hacer el-Askalânî, ed-Dürerü’l-kâmine fî a‘yâni’l-mi‘eti’s-sâmine, II, IV, Dârü’l-Cil, Beyrut 1993.
• İbn Havkal, Suretü’l-Ard, thk. M. J. De Goeje, Brill, Leiden 1938-1939.
• İbn Kesîr, El-Bidâye ve’n-Nihâye (Büyük İslâm Tarihi), XIV, çev. Mehmet Keskin, Çağrı Yayınları, İstanbul 2000.
• İbn Nazîf, et-Târîhü’l-Mansûrî, thk. Ebü’l-Îd Dûdû, Matbaatü’l-Hicaz, Dımaşk 1981.
• İbn Şeddâd, el-A‘lâkü’l-hatîre fî zikri ümerâi’ş-Şâm ve’l-Cezîre, III/2, thk. Yahya Zekeriya Abbâre, Menşûratü Vezareti’s-Sekâfe, Dımaşk 1991.
• İbn Vâsıl, Müferricü’l-kürûb fî ahbâri Benî Eyyûb, IV, thk. Haseneyn Muhammed Rebî‘, Kahire 1972.
• İbnü’d-Devâdârî, Kenzü’d-dürer ve câmiʿu’l-ğurer (ed-Dürretü’z-zekiyye fî ahbâri’d-devleti’t-Türkiyye), I, nşr. Bernd Ratke, Kahire 1982.
• İbnü’l-Adîm, Zubdetü’l-haleb min târîhi Haleb, thk. Halil Mansûr, Dârü’l-Kutubi’l-İlmiyye, Beyrut 1996.
• İbnü’l-Cezerî, Ğâyetü’n-nihâye fî tabakâti’l-kurrâ‘, II, thk. Ebû İbrahim Ömer b. Abdullah, Dârü’l-Lü‘üe, Beyrut 2017.
• İbnü’l-Esîr, el-Kâmil fi’t-târîh, IX-X, thk. Muhammed Yusuf ed-Dukak, Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 2003; İbnü’l-Esîr, İslâm Tarihi: el-Kâmil fi’t-Târîh Tercümesi, C X-XII, çev. Abdülkerim Özaydın, Bahar Yayınları, İstanbul 1991.
• İbnü’l-Esîr, et-Târîhu’l-bâhir fi’d-devleti’l-Atâbekiyye, thk. Abdülkâdir Ahmed Tuleymât, Dârü’l-Kütübi’l-Hadîs, Kahire 1963.
• İbnü’l-Ezrak, Târîhu Meyyâfârikîn, thk. Kerim Faruk el-Holî-Yusuf Baluken, Nûbihar Yayınları, İstanbul 2014; Türkçe çev., Meyyâfârikîn ve Âmid Tarihi (Artuklular Kısmı), çev. Ahmed Savran, Erzurum 1992.
• İbnü’l-Kalânisî, Târîhu Dımaşk, thk. Süheyl Zekkâr, Dâru Hassan, 1983; Türkçe çev. Zeylü Târîhi Dımaşk Tercümesi, çev. Hasan Aydın, KDY, İstanbul 2023.
• İbnü’l-Münşî el-Hısnî, Târîhu Hısn Keyfâ, thk. Yusuf Baluken, Nubihar Yayınları, İstanbul 2019; Türkçe çev., Hısnkeyfâ Vekâyinâmesi, çev. Adnan Çevik-Ayyüp Tanrıverdi, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2024.
• İmâdeddin Kâtib el-İsfahanî, el-Berkü’ş-Şâmî (Beşinci Cild), nşr. Ramazan Şeşen, İstanbul Üniversitesi Yayınları, İstanbul 1979.
• Josaphat Barbaro, Anadolu’ya ve İran’a Seyahat, çev. Tufan Gündüz, Yeditepe Yayınları, İstanbul 2022.
• Kallek, Cengiz, “Ticaret”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, XLI, İstanbul 2012, s. 134.
• Kaya, Selim, “Artuklularda İktisadî Faaliyetler ve Sosyo-Kültürel Etkileri”, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, XXI/1, (Mart 2019), s. 65-85.
• Kayhan, Hüseyin, “Fahreddîn Kara Arslan Devri Artuklu Tarihi”, Belleten, LXXII/263, Nisan 2008, s. 53-72.
• Kütük, Ahmet, Nisibis (Nusaybin), Kadim Bir Şehrin Hikayesi, Divan Kitap, İstanbul 2018.
• Marco Polo, Geziler Kitabı, çev. Ömer Güngören, İstanbul 2020.
• Muhammed b. İbrahim el-Cezerî, Havâdisü’z-zamân ve enbâ‘ühû ve vefeyâtü’l-ekâbir ve’l-a‘yân min ebnâ‘ihî, I-II, thk. Ömer Abdüsselâm Tedmürî, Mektebetü’l-Asriyye, Beyrut 1998.
• Nayır, Şeyhmus, Artukluların Sosyo-Ekonomik ve Kültürel Hayatı, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2010.
• Özer, Halis, “Artuklular Devrinde Önemli Ticaret Yolları ve İktisadî Etkileri”, Artuklular, II, ed. İbrahim Özcoşar, Mardin Valiliği Yayınları, Mardin 2008, s. 471-480.
• Sarıbıyık, Mustafa, “XII. Yüzyılda Bir Ticaret ve Kültür Şehri Olarak (Kızıltepe) Düneysir”, I. Uluslararası Mardin Tarihi Sempozyumu Bildirileri, Mardin 2006, s. 597-601.
• Sıbt İbnü’l-Cevzî, Mir‘atü’z-zamân fî târîhi’l-a‘yân, XIX-XXII, thk. Heyet, Er-Risâletü’l-Alemiyye, Beyrut 2013. Strange, Guy Le, Doğu Hilafetinin Memleketleri, çev. Adnan Eskikurt-Cengiz Tomar, Yeditepe Yayınları, İstanbul 2015.
• Sümer, Faruk, Kara Koyunlular, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1984.
• Süryani Mihail, Süryani Patrik Mihail’in Vekainamesi (1042-1195), İkinci Kısım, çev. Hırant D. Andreasyan, Türk Tarih Kurumu Basılmamış Nüsha, Ankara 1944.
• Şerefeddin Ali Yezdî, Emir Timur (Zafernâme), çev. Ahsen Batur, Selenge Yayınları, İstanbul 2023.
• Şeşen, Ramazan, “İmâd al-dîn al-Kâtib al-İsfahanî’nin Eserlerindeki Anadolu Tarihiyle İlgili Bahisler”, Selçuklu Araştırmaları Dergisi, III, Ankara 1971, s. 249-369.
• Turan, Osman, Doğu Anadolu Türk Devletleri Tarihi, Boğaziçi Yayınları, İstanbul 1998.
• Urfalı Mateos, Urfalı Mateos Vekâyinâmesi (952-1136) ve Papaz Grigor’un Zeyli (1136-1162), çev. H. D. Andreasyan, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1987.
• Üsâme b. Münkız, Kitâbü’l-İ‘tibâr (İbretler Kitabı), çev. Yusuf Ziya Cömert, Kitabevi Yayınları, İstanbul 2015. Yâkût el-Hamevî, Mu‘cemü’l-buldân, I-V, Dâru Sadr, Beyrut 2007.
• Yaşa, Recep, “Selçuklular Zamanında Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da Kurulan Türk Beylikleri ve Ermeni İlişkileri”, Tarihte Türkler ve Ermeniler, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2014, s. 231-246.
• Yinanç, Mükrimin Halil, “Diyarbekir/Diyâr Bakr”, Makaleler, haz. F. Başar-İ. Gökhan-Ö.H. Özalp, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2017, s. 293-340.
• Zekeriyyâ el-Kazvînî, Âsârü’l-bilâd ve ahbârü’l-ibâd, Dârü’s-sadr, Beyrut, t.y.