The Turkification of Khwarazm in the Eleventh Century: The Role and Activities of Turkic Tribes

Öz

This study aims to examine the Turkic tribes that played a role in the Turkification of Khwarazm in the eleventh century and their activities in the region. As a transitional zone between the Turkic and Iranian cultural spheres, Khwarazm had been shaped by an intense environment of interaction since early times. Conquered by Muslims during the Umayyad period, it became one of the eastern frontier regions of the Islamic world and assumed an important role in the struggles against non-Muslim Turks. By the tenth century, Khwarazm was ruled by local administrations under Samanid suzerainty. In 995, the Ma'munids, one of these local administrations, seized power but encountered the political and military pressure of Turkic states such as the Qarakhanids and the Ghaznavids. Following the Ghaznavid conquest of Khwarazm in 1017, the activities of Turkic tribes in the region increased further. Under the Altuntashids, who governed Khwarazm on behalf of the Ghaznavids, the region received intensive Turkic migration, a process that continued during the Seljuk period. Consequently, migration, military service, and settlement brought marked demographic and cultural changes, making this period a major turning point in the Turkification of Khwarazm.

Anahtar Kelimeler

• Khwarazm
• Oghuz
• Kipchaks
• Turkification
• Gurganj

Etik Beyan

We accept that this study is an original research article prepared in accordance with scientific ethical rules and scientific method, it has not been published or presented in any other journal, the ethical and scientific responsibility belongs to all authors of the article. After the article is sent to the journal, we accept that at no stage, no author cannot be added and deleted, except for the authors specified in the 'Article Application Form,' authors' order cannot be changed, and that all publishing rights of the article belong to Journal of History and Future.

XI. Yüzyılda Hârizm’in Türkleşme Süreci: Türk Boylarının Rolü ve Faaliyetleri

Öz

Bu çalışma, XI. yüzyılda Hârizm’in Türkleşme sürecinde rol oynayan Türk boylarını ve bölgedeki faaliyetlerini incelemeyi amaçlamaktadır. Hârizm’in Türk ve İran kültür alanları arasında bir geçiş bölgesi olması, bölgede erken dönemlerden itibaren yoğun bir etkileşim ortamı oluşmasına yol açmıştır. Emeviler döneminde ise Müslümanlar tarafından fethedilen Hârizm, bu tarihten itibaren İslâm dünyasının doğudaki sınır bölgelerinden biri hâline gelmiş ve Müslüman olmayan Türklerle yapılan mücadelelerde önemli bir rol üstlenmiştir. X. yüzyıla gelindiğinde Hârizm, Sâmânîlere bağlı yerel yönetimler tarafından idare edilmiştir. 995 yılında bu yerel yönetimlerden biri olan Me’mûnîler idareyi ele geçirmiş, ancak Karahanlı ve Gazneli gibi Türk devletlerinin siyasî ve askerî baskılarıyla karşılaşmıştır. Nihayet 1017 yılında Hârizm’in Gaznelilerin eline geçmesiyle birlikte bölgede Türk boylarının faaliyetleri daha da artmıştır. Bu gelişmenin ardından, Hârizm’i Gaznelilere bağlı olarak yöneten Altuntaşlıların uygulamaları sonucunda bölge yoğun Türk göçü almıştır. Bu durum Selçuklular zamanında da devam etmiştir. Böylece XI. yüzyılda Oğuzlar, Kıpçaklar, Küçetler ve Cuğraklar bölgedeki siyasî ve askerî gelişmelerde önemli rol oynamıştır. Göçler, askerlik hizmetleri ve yerleşmeler yoluyla Hârizm’in nüfus ve kültür yapısında belirgin değişimler ortaya çıkmıştır. Sonuç olarak Altuntaşlılar ve Selçuklular döneminde artan Türk nüfusu, dil ve kültür alanındaki değişimi hızlandırarak Hârizm’in Türkleşme sürecinde önemli bir dönüm noktası oluşturmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Hârizm
• Oğuzlar
• Kıpçaklar
• Türkleşme
• Gürgenç

Etik Beyan

Bu çalışmanın bilimsel etik kurallara ve bilimsel yönteme uyularak hazırlanan özgün nitelikte bir araştırma makalesi olduğunu, başka hiçbir dergide yayınlanmadığını veya sunulmadığını, etik ve bilimsel açıdan sorumluluğun makalenin tüm yazarlarına ait olduğunu kabul ederiz. Makale dergiye gönderildikten sonra hiçbir aşamada, ‘Makale Başvuru Formu’nda belirtilen yazarların dışında herhangi bir yazarın eklenemeyeceğini, silinemeyeceğini, sıralamada değişiklik yapılamayacağını ve makalenin her türlü yayın hakkının Tarih ve Gelecek Dergisi’ne ait olduğunu kabul ederiz.

Kaynakça

1. Agacanov, S. G. Oğuzlar. Çev., Ekber N. Necef -Ahmet Annaberdiyev. İstanbul: Selenge Yayınları, 2010.
2. Agacanov, S. G. Selçuklular. Çev. Ekber N. Necef -Ahmet Annaberdiyev. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2006.
3. Ahincanov, Sercan M. Türk Halklarının Katalizör Boyu Kıpçaklar. Çev., Kürşat Yıldırım. İstanbul: Selenge Yayınları, 2019.
4. Anonim. Hudûdü’l-âlem mine’l-meşrik ile’l-mağrib. Çev., Abdullah Duman-Murat Ağarı. İstanbul: Ayışığı Kitapları, 2018.
5. Ayan, Ergin. Sultan Tuğrul Bey Selçuklu İmparatorluğu’nun Kurucusu. İstanbul: Kronik Yayınları, 2020.
6. Ayan, Ergin. “Selçuklu Kıpçak İlişkileri”. Sakarya Üniversitesi Fen Edebiyat Dergisi, 2/11 (2009):105-127.
7. Barthold, Vasiliv Vladimiroviç. Moğol İstilasına Kadar Türkistan. Haz., Hakkı Dursun Yıldız. İstanbul: Kronik Yayınları, 2017.
8. Barthold. Aral Gölü’nün Tarihi. Çev. Hakan Aydın. İstanbul: İz Yayınları. 2025.

9. Beyhakî, Ebü’l-Fazl Muhammed b. Hüseyn. Târîḫ-i Beyhaḳî. Tsh., Ali Ekber Feyyâz, Meşhed,1383 hş
10. Bîrûnî, Ebü’r-Reyhân Muhammed b. Ahmed. Maziden Kalanlar (El-Âsâr el-Bâkiye). Çev., D.Ahsen Batur, İstanbul: Selenge Yayınları, 2011.
11. Câhiz, Ebû Osmân Amr b. Bahr b. Mahbûb. Türklerin Faziletleri- Fezâilü’l-Etrâk. çev. Ramazan Şeşen. İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2017.
12. Cüzcânî, Ebû Amr Minhâcüddîn Osmân b. Sirâciddîn Muhammed. Tabakât-ı Nâsırî -Gazneliler, Selçuklular, Atabeglikler ve Hârezmşâhlar. Çev., Erkan Göksu. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2015.
13. Demir, Necati. Oğuz Yabgu Devleti. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2024.
14. Erdoğan, Coşkun. “Harezm’de Gazneli Hâkimiyetinin Tesisi ve Altuntaşlar Dönemi (1017-1041)”. Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 50 (2013):143-180.
15. Fahreddin Mübarek Şah, Muhammed b. Mansûr. Tarih-i Fahreddin Mübarek Şah (Şecere-i Ensâb’ın Dibacesi). Çev., Abdurrab Yelgar. Haz. Mehmet Ali Bozkuş. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2023.
16. Genç, Reşat. Kaşgarlı Mahmud’a Göre XI. Yüzyılda Türk Dünyası. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, 2015.
17. Golden, Peter B. “Kıpçak Kabilelerinin Menşeine Yeni Bir Bakış”. Uluslararası Türk Dili Kongresi 1988, (26 Eylül 1988-3 Ekim 1988), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları 1996.
18. Hüseynî, Sadruddîn Ebu’l-Hasan Ali İbn Nâşır İbn Ali. Ahbârü’d-Devleti’s-Selçukiyye. Çev., Necati Lügal. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları,1999.
19. İbn Fadlân, Ahmed b. Fadlân b. Abbâs b. Râşid b. Hammâd. İbn Fadlan Seyahatnamesi. Çev., Ramazan Şeşen. İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2010.
20. İbn Havkal, Ebû’l-Kasım Muhammed. Suretü’l-arz- 10. Asırda İslâm Coğrafyası. Çev., Ramazan Şeşen. İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2017.
21. İbn Rüsteh, Ebû Alî Ahmed b. Ömer. el-A’lâku’n -Nefîse Dünya Coğrafyası. Çev., Ali Fuat Eker, Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2017.
22. İbnü’l-Esîr, Ebû’l-Hasen İzzüddin Alî b. Muhammed eş-Şeybanî el-Cezerî. el-Kâmil fi’t-târîh, C.IX-X, Çev., Ahmet Ağırakça-Abdülkerim Özaydın. İstanbul: Bahar Yayınları 1991.
23. İstahrî, Ebû İshâk İbrâhim b. Muhammed. Mesâlik ve’l-Memâlik- Ülkelerin Yolları. çev. Murat Ağarı. İstanbul: Ayışığı Kitapları, 2019.
24. Kâşgarlı Mahmud. Divanü Lûgat-it-Türk. C. I, Çev., Besim Atalay. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2006.
25. Kazvînî, Ebû Yahyâ Cemâlüddîn Zekeriyyâ b. Muhammed b. Mahmûd. Âsârü’l-bilâd ve ahbârü’l-ibâd. Beyrut: Dâru Sâdır, 1960.
26. Khazanov, Anatoly M. Göçebe ve Dış Dünya Geçmiş, Gelecek ve Şimdiki Hâli Üzerine Mukayese. Çev., Ömer Suvayen. İstanbul: Doğu Kütüphanesi Yayınları, 2015.
27. Kitapçı, Zekeriya. Azerbaycan-Harzem ve Türk Oğuz Boyları Arasında İslâmiyet. Konya: Yedi Kubbe Yayınları, 2005.
28. Kossanyi, Béla. “11.-12. Asırlarda Uzlar ve Kumanların Tarihine Dair”. Çev., Hamit Zübeyr Koşay. Belleten, 8/29 (1944). Köprülü, M. Fuad.“Kay Kabilesi Hakkında Yeni Notlar” Belleten, 8/31 (Temmuz 1944), 421-452.
29. Kumekov Bolat E. Arap Kaynaklarına Göre IX-XI. Asırlarda Kimek Devleti. Çev., Mehmet Kıldıroğlu-Çingiz Samudinuulu. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2013.
30. Makdisî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed. Ahsenü’t-Tekâsîm, Çev., Ramazan Şeşen, İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2022.
31. Merçil, Erdoğan. “Gazneliler”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, XIII, İstanbul 1996, s. 480-484.
32. Mîrhând, Hamîdüddîn Muhammed. Ravzatu’s-Safâ fî Sîreti’l-Enbiyâ ve’l-Mülûk ve’l-Hulefâ (Tabaka-i Selçûkiyye). Çev., Erkan Göksu. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2015.
33. Nizâmülmülk, Ebû Alî Kıvâmüddîn Hasen b. Alî. Siyasetname. Çev., Mehmet Kanar. İstanbul: Say Yayınları, 2017.
34. Özaydın, Abdülkerim. “Hârizm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, XVI, İstanbul 1997, s. 217-220.
35. Özbayraktar, Aykut. “Me’mûnîler Devrinde Harezm (Siyasi, Sosyo-Ekonomik, Kültürel)”. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora tezi, Konya 2021.
36. Özel, Haşim. Kıpçak Uruk ve Boyları, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2020.
37. Sümer, Faruk. Oğuzlar (Türkmenler) Tarihleri- Boy Teşkilatı- Destanları. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları, 1999. Sümer, Faruk. “Oğuzlar”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, XXXIII, İstanbul 2007, s. 325-330.
38. Şeref ez-Zemân Tâhir Mervezî. Tabâ’i’ el-Hayevân Çin, Türkler ve Hindistan Üzerine. Çev., İlhan Aslan. İstanbul: Post Yayınları, 2025.
39. Şimşek, Yaşar (Ed). Orta Türkçe Döneminin İlk Evresi Sorunları Ve Çözüm Örnekleriyle Harezm Türkçesi, Ankara: Akçağ Yayınları, 2021.
40. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr. Târîhu’t-Taberî (Târîhu’r-rüsûl ve’l-mülûk). C. VI, Çev., Cemalettin Saylık. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2021.
41. Taneri, Aydın. Harezmşahlar. İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları, 2019.
42. Taşağıl. Ahmet. “Mangışlak”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, XVII, Ankara 2003, s. 569-570.
43. Togan, Zeki Velidî. Umumi Türk Tarihine Giriş En Eski Devirlerden 16. Asra Kadar. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2019.
44. Togan, Zeki Velidî. “Hârizm”, Milli Eğitim Bakanlığı İslâm Ansiklopedisi, V-I, İstanbul 1987, s. 240-257.
45. Yücel, Uydu Muallâ.“Kıpçaklar” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, XXVI, Ankara 2022, s. 419-421.