Orta Zaman’da Cibâl Bölgesi Bibliyografyası

Öz

Bu çalışma, İslam coğrafyacılarının İran’ın merkezi ve batı kesimi olarak tanımladıkları Cibâl Bölgesi üzerine Türkiye’de yapılmış akademik çalışmaların sistematik bir bibliyografyasını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Ortaçağ boyunca Emevîlerden Timurlulara kadar birçok devletin hâkimiyetinde kalan bölge, siyasi ve kültürel açıdan önemli bir konuma sahiptir. Buna rağmen, Cibâl Bölgesi’ne dair çalışmaların dağınık bir görünüm arz ettiği ve bütüncül bir bibliyografik çerçevenin eksik olduğu görülmektedir. Bu çalışmada, bölgenin Müslümanlar tarafından fethinden Timurluların hâkimiyetinin sona ermesine kadar olan süreç esas alınmıştır. Araştırmada nitel yöntem benimsenmiş, veri toplama sürecinde literatür taraması yapılmıştır. Coğrafya ve genel tarih eserleri başta olmak üzere şehir tarihleri, seyahatnâmeler, tabakat eserleri ile modern araştırmalar sistematik biçimde tasnif edilmiştir. Elde edilen bulgular, çalışmaların daha çok siyasi tarih çerçevesinde yoğunlaştığını, sosyal ve ekonomik alanların ise görece sınırlı kaldığını göstermektedir. Bu bibliyografya, literatürü toplu ve düzenli biçimde sunarak araştırmacılar için yol gösterici olmayı ve daha özgün çalışmaların yapılmasına katkı sağlamayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Cibâl Bölgesi
• Bibliyografya
• Ortaçağ
• İslam Tarihi

Destekleyen Kurum

yoktur

Proje Numarası

Proje değildir.

Etik Beyan

nitel çalışmadır.

Teşekkür

Teşekkür ederim.

Bibliography of the Jibal Region in the Medieval Period

Öz

This study aims to present a systematic bibliography of academic works conducted in Türkiye on the Jibal Region, which Islamic geographers described as the central and western part of Iran. Throughout the medieval period, the region was ruled by various states from the Umayyads to the Timurids, making it politically and culturally significant. However, the existing literature on the Jibal Region remains fragmented, lacking a comprehensive bibliographical framework. The study focuses on the period from the Muslim conquest of the region to the end of Timurid rule. A qualitative research method was employed, and data were collected through an extensive literature review. Primary sources such as geographical and general historical works, as well as city histories, travel accounts, and tabaqat literature, were examined alongside modern studies including books, theses, and articles. These works were systematically classified and evaluated. The findings indicate that existing studies predominantly focus on political history, while social and economic aspects remain relatively underexplored. This bibliography aims to provide researchers with an organized and accessible overview of the literature, guiding future research and contributing to the development of more original and comprehensive academic studies.

Anahtar Kelimeler

• Jibal Region
• Bibliography
• Middle Ages
• Islamic History
• Iran

Destekleyen Kurum

yoktur

Proje Numarası

Proje değildir.

Etik Beyan

nitel çalışmadır.

Teşekkür

Teşekkür ederim.

Kaynakça

1. Ağarı, Murat, “Yakûbî”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 43/287-288, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2013. Ahmad, Sayyid Maqbul, “İbn Hurdâzbih”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 20/78-79, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1999.
2. Aka, İsmail, “Hândmîr”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 15/550-552, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1997.
3. Aka, İsmail, “Mîrhând”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 30/156-157, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2020.
4. Ansari, A.S. Bazmee, “Cûzcânî, Minhâc-ı Sirâc”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 8/98-99, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1993.
5. Avcı, Casim, “Yâkût el-Hamevî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 43/288-291, İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
6. Aybakan, Bilal, “Râfiî, Abdülkerîm b. Muhammed”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 34/394-396, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2007.
7. Aylar, Mustafa, “Ortaçağ İslâm Coğrafyacılarına Göre Cibâl Bölgesi” Tarih Alanında Seçme Yazılar- V, Editör. Yunus Emre Kansu, Füsun Kara, Gaziantep: Özgür Yayınları, (2023), 61-78.
8. Azamat, Nihat, “Nâsır-ı Hüsrev”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 32/395-397, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2006.

9. Bayrakdar, Mehmet, “İbn Miskeveyh”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 20/201-208, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1999.
10. Bilgin, Orhan, “Cüveynî, Atâ Melik ”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 8/140-141, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1993.
11. Bosworth, Clifford Edmund, “Jebâl”, Encyclopaedia Iranica, Vol XIV, 617-618, New York: Encyclopaedia Iranica Foundation, 2008.
12. Casim Avcı, “Mes’ûdî”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 29/353-355, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2004.
13. Clavijo, Ruy González, Timur Devrinde Kadis’ten Semerkant’a Seyahat, çev. Ömer Rıza Doğrul, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2018.
14. Çelik, Remziye, “El-İdrîsî’nin Nüzhetü’l-Müştâk Fî İhtirâkı’l-Âfâk Adlı Eserinde Anadolu Coğrafyası”, Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 12/2 (2026), 298-314.
15. Ebül-Fidâ, Ebü’l-Fidâ Coğrafyası, çev: Ramazan Şeşen, İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2022.
16. Efendioğlu, Mehmet, “Sem’ânî, Abdülkerîm b. Muhammed”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 36/461-462, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2009.
17. Fayda, Mustafa, “Taberî, Muhammed b. Cerîr”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 39/314-318, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2010.
18. Hamîdullah, Muhammed, “Dîneverî, Ebû Hanîfe”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 9/356-358. (İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1994.
19. Hudûdü’l Âlem Mine’l-Meşrik İl’l-Magrib, çev: Abdullah Duman-Murat Ağarı, İstanbul: Ayışığı Kitapları, 2020.
20. İbn Havkal, 10. Asırda İslâm Coğrafyası, çev. Ramazan Şeşen, İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2021.
21. İbn Nedîm, el-Fihrist, çev: Ramazan Şeşen, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2019.
22. İdrîsî Ebû Abdullah Muhammed b. Muhammed, Nüzhetü’l-müştâk fî ihtirâki’l-âfâk, Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1409/1989.
23. İstahrî, Ebû İshâk İbrahim b. Muhammed el-Fârisî,Ülkelerin Yolları, çev. Murat Ağarı, İstanbul: Ayışığı Kitapları, 2020.
24. İzgi, Cevat, “Kazvînî, Zekeriyya b. Muhammed”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 25/160. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2022.
25. Keleş, Mahmut Recep, Ortaçağ Kültür Tarihi Kaynağı Olarak İbn Hallikan’ın Vefayatü’l-A’yân Adlı Eseri, İstanbul: Marmara Üniversitesi, Doktora Tezi, 2015.
26. Küsgün, Okan, “Selçuklu Döneminde Cibâl Bölgesinde Bir Şehir: Nihâvend”, II. Uluslararası Selçuklu Tarihi Coğrafyası İran Sempozyumu Tam Metin Bildiri Kitabı, Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Yayınları, (2023), 390-406.
27. Ökten, Sadettin, “Dimaşkî, Şeyhürrabve”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 9/273-274, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1994.
28. Özaydın, Abdülkerim, “Bündârî”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 6/489-490, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1992.
29. Özaydın, Abdülkerim, “Hamdullâh el-Müstevfî”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 15/454-455, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1997.
30. Özaydın, Abdülkerim, “İbn Hallikân”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 20/17-19, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1999.
31. Özaydın, Abdülkerim, “İbnü’l Esîr, İzzeddin”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 21/26-27. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2000.
32. Özaydın, Abdülkerim, “İbnü’l-İbrî”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 21/92-94, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2000. Özaydın, Abdülkerim, “Râvendi, Muhammed b. Ali”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 34/471-472, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2007.
33. Özel, Ahmet, “Kummî, Muhammed b. Hasan”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 26/371-372, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2002.
34. Özgüdenli, Osman Gazi, “Reşîdüddîn Fazlullâh-ı Hemedânî”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 35/19-21, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2008.
35. Sevim, Ali, “Sıbt İbnü’l Cevzî”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 37/87-88, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2009.
36. Strange, G. Le, The Lands of the Eastern Caliphate, Cambridge: At the University Press, 1905.
37. Şahinoğlu, M. Nazif, “Emîn-i Ahmed-i Râzî”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 11/114, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1995.
38. Şeşen, Ramazan, “İbn Havkal”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 2/34-35, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1999.
39. Şeşen, Ramazan, “İdrîsî, Şerîf”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 21/493-495, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2000.
40. Şeşen, Ramazan, Müslümanlarda Tarih-Coğrafya Yazıcılığı, İstanbul: İSAR Vakfı Yayınları, 1998.
41. Tolmacheva, Marina, “İstahrî”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 23/203-205, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2001.
42. Tolmacheva, Marina, “Makdisî”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 27/431-432, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2003.
43. Ya‘kûbî, Ahmed b. İshâk b. Ebî Ya’kûb, el-Büldân, Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2002.
44. Ya‘kûbî, Ahmed b. İshâk b. Ebî Ya’kûb, Ülkeler Kitabı Kitabü’l Buldân, çev. Murat Ağarı, İstanbul: Ayışığı Kitapları, 2021.
45. Yâkût el-Hamevî, Muʿcemü’l-büldân, Cilt: I-V.Beyrut: Dâru Sadır, 1977.