Afyonkarahisar’da Ramazan Ayı Kültürü: Yerel Basın Üzerinden Tarihsel Bir Çözümleme (1945-2000)

Öz

Bu çalışma, 1945-2000 yılları arasında Afyonkarahisar’da Ramazan ayına ilişkin dini, kültürel ve toplumsal pratiklerin yerel basındaki yansımalarını incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın temel kaynaklarını, söz konusu dönemde Afyonkarahisar’da yayımlanan yerel gazetelerde yer alan haberler, köşe yazıları, ilanlar, duyurular ve çeşitli etkinlik bildirimleri oluşturmaktadır. Bu kaynaklar aracılığıyla Ramazan ayının şehir yaşamındaki yeri, toplumsal işlevleri ve kültürel temsilleri tarihsel bir perspektifle değerlendirilmektedir. Çalışmada, Ramazan ayının başlangıcına ilişkin uygulamalar, iftar ve sahur gelenekleri, camilerde gerçekleştirilen dini faaliyetler, mahya ve kandil kültürü, yardımlaşma kampanyaları ve sosyal dayanışma örnekleri ele alınmaktadır. Yerel basında yer alan içerikler üzerinden Ramazan’ın yalnızca dini bir zaman dilimi olarak değil, aynı zamanda şehir kültürünü şekillendiren, toplumsal hafızayı besleyen ve ortak aidiyet duygusunu güçlendiren önemli bir kültürel unsur olarak nasıl temsil edildiği ortaya konulmaktadır. Araştırma, modernleşme sürecinin yerel dini-kültürel pratikler üzerindeki etkilerini de değerlendirmektedir. Bu çerçevede geleneksel Ramazan uygulamalarının zaman içerisinde geçirdiği dönüşüm, süreklilik gösteren unsurlar ve değişime uğrayan kültürel pratikler yerel basının sunduğu veriler ışığında analiz edilmektedir. Böylece dini hayat, toplumsal dayanışma ve şehir kimliği arasındaki ilişkinin farklı boyutları görünür kılınmaktadır. Çalışmanın bir diğer amacı ise yerel gazetelerin toplumsal hafızanın inşasındaki rolünü ortaya koymaktır. Yerel basın, yalnızca gündelik olayları aktaran bir iletişim aracı değil, aynı zamanda dönemin sosyal yapısını, kültürel değerlerini ve dini yaşamını kayıt altına alan önemli tarihsel kaynaklar arasında yer almaktadır. Bu yönüyle araştırma, yerel basının kültürel tarih çalışmalarındaki kaynak değerine dikkat çekmekte ve Afyonkarahisar örneği üzerinden Anadolu şehirlerinde dini-kültürel sürekliliğin izlerini ortaya koymaktadır. Sonuç olarak çalışma, Ramazan kültürünün yerel basında nasıl temsil edildiğini, şehir yaşamındaki işlevlerini ve modernleşme süreci içerisindeki dönüşümünü analiz ederek Türkiye’nin yerel tarih, kültürel miras, toplumsal hafıza, medya ve din sosyolojisi çalışmalarına katkı sunmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Afyonkarahisar
• Ramazan Ayı
• Kültürel Miras
• Basın

Ramadan Culture in Afyonkarahisar: A Historical Analysis Based on the Local Press (1945–2000)

Öz

This study aims to examine the reflections of religious, cultural, and social practices related to the month of Ramadan in the local press in Afyonkarahisar between 1945 and 2000. The primary sources for the research consist of news articles, opinion pieces, advertisements, announcements, and various event notices published in local newspapers in Afyonkarahisar during this period. Through these sources, the place of the month of Ramadan in urban life, its social functions, and its cultural representations are evaluated from a historical perspective. The study addresses practices related to the beginning of Ramadan, iftar and sahur traditions, religious activities held in mosques, the culture of mahya and kandil, charity campaigns, and examples of social solidarity. By analyzing content in the local press, the study reveals how Ramadan is represented not merely as a religious period but as a significant cultural element that shapes urban culture, nourishes social memory, and strengthens a shared sense of belonging. The research also assesses the effects of the modernization process on local religious and cultural practices. Within this framework, the transformations traditional Ramadan practices have undergone over time, elements that have remained constant, and cultural practices that have changed are analyzed in light of data provided by the local press. Thus, the various dimensions of the relationship between religious life, social solidarity, and urban identity are brought to light. Another objective of the study is to highlight the role of local newspapers in the construction of social memory. The local press is not merely a communication tool that reports daily events; it also serves as a significant historical source that documents the social structure, cultural values, and religious life of the era. In this regard, the research highlights the source value of the local press in cultural history studies and traces the continuity of religious-cultural life in Anatolian cities through the example of Afyonkarahisar. In conclusion, the study aims to contribute to research on local history, cultural heritage, social memory, media, and the sociology of religion in Turkey by analyzing how Ramadan culture is represented in the local press, its functions in urban life, and its transformation within the modernization process.

Anahtar Kelimeler

• Afyonkarahisar
• Ramadan
• Cultural Heritage
• Media

Kaynakça

1. Akkoyun, Turan, “Millî Mücadele’de Cephe Hududu Olarak Şuhut’taki Faaliyetler”, Tarih İncelemeleri Dergisi, 14/1, (1999), ss.79-100.
2. Anılarda Afyonkarahisar, (Haz: Muzaffer Uyan-Metinleri Haz: Özer Yılmaz [Coğrafya], Mustafa Karazeybek, Özer Küpeli, Yusuf İlgar [Tarihçe]), Afyon Kocatepe Üniversitesi Yay., Ankara 2000.
3. Balcı, Ali, Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntem, Teknik ve İlkeler, Pegem Akademi, Ankara 2006, ss. 75-90.
4. Banarlı, Nihad Sami, “Yahya Kemal ve İman”, Yahya Kemal Enstitüsü Mecmuası I, İstanbul Fetih Cemiyeti Yahya Kemal Enstitüsü Yayınları, İstanbul, 1959, ss. 1-33.
5. Cooper, Harris M., Research Synthesis and Meta- Analyses: A Step By Step Aproach, Sage Publıcations, London 2017.
6. Çetin, Onur, “Geçmişten Bugüne Ramazan Gelenekleri ve Geleneklerin Yaşatılarak Geleceğe Aktarılmasına Dair Öneriler”, Türk Ekini Dergisi, Sayı: 6, 2020, ss. 14-36.
7. Günay, Hacı Mehmet, “Ramazan”, TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt: 34, İstanbul 2007, ss. 435-437.
8. Hobsbawm, Eric, The Invention of Tradition, ed. Eric Hobsbawm ve Terence Ranger, Cambridge University Press, Cambridge 1983.

9. Kaya, Muhteber, Tek Parti Dönemi’nde Afyonkarahisar Üzerine Bir İnceleme (1923-1946), [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi], Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Afyonkarahisar, 2022.
10. Olgun, Özlem, Ramazan Kitabı, Kitabevi Yayınları, 2. Baskı, İstanbul 2001.
11. Özden, H. Ömer, “Türk Ramazan Kültürü”, A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi̇, (30), (2006). ss. 83-49.
12. Topbaş, Ahmet vd. Tarihi ve Günümüz Afyonkarahisar Camileri, Alimoğlu Grup Kültür Yayınları, İstanbul 2007.
13. Wach, Elise, “Learning About Qualitative Document Analysis”, IDS Practıce Paper in Brıef, 13 (August 2013), ss. 1-11.
14. Yiğit, Halime ve Öntuğ, Murat, “XVIII. Yüzyıl’da Afyonkarahisar’daki̇ Eğitim Kurumları, Vakıflar ve Vakıf Görevlileri̇ (Hurufat Defterlerine Göre)”, Uşak Üniversitesi̇ Sosyal Bilimler Dergisi̇, 14/1, (2021), ss. 139-155.