Education in Beşiri during the Ottoman Modernization Period

Öz

After the Southeastern Anatolia Region came under Ottoman rule during the Yavuz Selim Period, all of the townships and villages of Beşiri, which is located within the current borders of Batman province, were included in the administrative structure of Diyarbekir Province. This situation continued in the same way until the end of the Ottoman Empire. After the declaration of the Tanzimat Edict in the Ottoman Empire, the modernization studies, which were carried out in a more planned way, were gradually implemented outside of Istanbul, that is, in the provinces. In this period, one of the areas where innovations were made in the provinces as in the center is education. Especially since the second half of the 19th century, many modern educational institutions at different levels began to be opened in the provinces. In this direction, many schools were opened in the Beşiri district under the Ministry of Education, and the main ones are Beşiri (Elmedin), Elhadiye, Tepe and Sinan primary schools and Beşiri secondary school. In villages where modern primary education institutions (ibtidai) could not be established, the need for compulsory education was met through sibyan mekteps (primary schools). In this study, opening of these primary and secondary schools and their teachers, students, course, education and financial situations has been examined in detail. Thus, the modern education structure of the Beşiri district, where importance was given to raising the education level, especially during the reign of Sultan Abdulhamid II, and the education policies followed in the region has been revealed. In the preparation of the work, Education Yearbooks, education statistics, Provinces Yearbooks, Diyarbekir Newspaper, Documents of the Ministry of Education in the Ottoman Archives of the Prime Ministry and research works on the subject have been used.

Anahtar Kelimeler

• Batman
• Beşiri
• education
• primary and rushdie schools

Osmanlı Modernleşme Döneminde Beşiri’de Eğitim

Öz

Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nin Yavuz Selim Dönemi’nde Osmanlı idaresine girmesiyle, Batman ilinin bugünkü sınırları içinde yer alan Beşiri kazası ile bağlı nahiye ve köylerin tamamı Diyarbekir Vilayetinin idari yapısı içerisinde yer almıştır. Bu durum, tespit edilebildiği kadarıyla Osmanlı Devleti’nin sonuna kadar hemen hemen aynı şekilde devam etmiştir. Osmanlı Devleti’nde Tanzimat Fermanı’nın ilanından sonra daha planlı bir şekilde yürütülen modernleşme çalışmaları, İstanbul’un dışında yani vilayetlerde de peyderpey hayata geçirilmiştir. Bu dönemde merkezde olduğu gibi taşrada da yenilik yapılan alanlardan biri de eğitimdir. Bilhassa 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren vilayetlerde farklı düzeylerde pek çok modern eğitim kurumu açılmaya başlanmıştır. Bu doğrultuda Beşiri kazasında da Maarif Nezaretine bağlı çok sayıda yeni okul açılmış olup bunların başında Beşiri (Elmedin), Elhadiye, Tepe ve Sinan ibtidai mektepleri ile Beşiri Rüşdiye Mektebi gelmektedir. Modern temel eğitim kurumları olan ibtidailerin açılamadığı köylerde ise sıbyan mektepleri vasıtasıyla zorunlu eğitim ihtiyacı karşılanmıştır. Bu çalışmada; söz konusu ibtidai ve rüşdiye mekteplerinin açılışları ile öğretmen, öğrenci, ders, eğitim ve mali durumları ayrıntılı olarak incelenmiştir. Böylece bilhassa Sultan II. Abdülhamid Dönemi’nde temel eğitim düzeyinin yükseltilmesine oldukça önem verilen Beşiri kazasının modern eğitim yapısı ve bölgede izlenen eğitim politikaları ana hatlarıyla ortaya konulmuştur. Çalışmanın hazırlanmasında; Osmanlı Devlet Salnameleri, Maarif Salnameleri, Maarif İstatistikleri, Diyarbekir Vilayet Salnameleri, Diyarbekir Gazetesi, Osmanlı Arşivi Maarif Nezareti belgeleri ve konuyla ilgili araştırma eserlerden faydalanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Batman,
• Beşiri
• Eğitim
• okul
• ibtidai
• rüşdiye

Kaynakça

1. Acar, Abdurrahman, “EL-Medine: Batman Suyunun Tarihten Sildiği Şehir”, I. Uluslararası Batman ve Çevresi Tarihi ve Kültürü Sempozyumu (15-17 Nisan 2008, Batman), Bildiriler, Cilt: I, Editörler: Salim Cöhce, Adnan Çevik, İstanbul 2009, s. 297-308.
2. Akyüz, Yahya, Türk Eğitim Tarihi (Başlangıçtan 1999’a), Alfa Yayınları, İstanbul 1999.
3. Alkan, Mehmet Ö., Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Modernleşme Sürecinde Eğitim İstatistikleri 1839-1924, Cilt 6, Devlet İstatistik Enstitüsü Yayınları, Ankara 2000.
4. Arıbaş, Sebahattin, “Başlangıçtan II. Meşrutiyet’e Kadar Osmanlılarda Sıbyan Mektebleri (İlköğretim Okulları)”, Yeni Türkiye, Sayı: 32, Yıl: 2000, s. 711-716.
5. Bozdemir, İbrahim, Osmanlı Sıbyan Mekteplerinde Eğitim ve Öğretim Yayımlanmamış Y. Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 1991.
6. Cırık, Bülent, Doğu Anadolu’da Türk-Kürt-Ermeni İlişkileri(1908-1914),Yeditepe Yayınları, İstanbul 2016.
7. Çakaloğlu, Cengiz, Müşir Mehmed Zeki Paşa (1835-1929), Yayımlanmamış Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum 1999.
8. Demirel, Fatih- Turan, İbrahim, “School for Tribes”, History of Education & Children’s Literature, 8/1 (2013), s. 271-294.

9. Demirel, Fatih, “Education of Girls in the Province of Thessaloniki during the Ottoman Modernization Process, Balkan Araştırma Enstitüsü Dergisi/Journal of Balkan Research Institute, Cilt/Volume 12, Sayı/Number 1, Temmuz/July 2023, ss. 83-101.
10. Demirel, Muammer, “Türk Eğitiminin Modernleşmesinde Rüşdiye Mektepleri”, Türkler, C.15, Ankara 2002, s. 64-93.
11. Dinç, Fasih, “Merkez Taşra Denkleminde Osmanlı Eğitsel Otoritesinin Sürdürülme Çabası: Siverek Rüştiye Mektebi”, Mezopotamya ve Anadolu’nun Kavşağında Bir Kent: Siverek Tarih-Toplum-Kültür, Editörler: İbrahim Özcoşar, Ekrem Akman, Ahmet Kırkan, Abdusselam Ertekin, Çizgi Kitabevi Yayınları, Ekim 2022, s. 555-568.
12. Erdem, Ali Rıza, “XIX. yy. ’da Osmanlı İmparatorluğu’nda Eğitim: II. Mahmud ve Tanzimat Döneminde İlköğretimde Yapılan Yenilikler ve Değerlendirmesi” Yeni Türkiye, Sayı: 32, Yıl: 2000, s. 754-763.
13. Ertaş, Mehmet Yaşar, “Tanzimat Döneminde Beşiri Kaza Müdürlüğü”, I. Uluslararası Batman ve Çevresi Tarihi ve Kültürü Sempozyumu (15-17 Nisan 2008, Batman), Bildiriler, Cilt: II, Editörler: Salim Cöhce, Adnan Çevik, İstanbul 2009, s. 87-96.
14. Karaca, Ali, Anadolu Islahatı ve Ahmet Şakir Paşa (1838-1899), Eren Yayınları, İstanbul 1993.
15. Karaman, Oktay, Hatunoğlu Kurt İsmail Hakkı Paşa’nın Diyarbekir Valiliği (1869-1875), Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Erzurum 1995.
16. Kodaman, Bayram, Abdülhamid Devri Eğitim Sistemi, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1991.
17. Manav, Nursel, “II. Meşrutiyet’te Abdülhamid Dönemi Kadrolarının Tasfiyesi ve Tekaüd Sandıkları”, Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Cilt/Volume: 2, Sayı/Issue: 1, Haziran/June 2017, s. 240-260.
18. Nurdoğan, Arzu M., Osmanlı Modernleşme Sürecinde İlköğretim (1869-1922), Yayımlanmamış Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2005.
19. Poyraz, Emel, “Tanzimat Dönemi Çağdaşlaşma Çabaları”, Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, Sayı: 193, Yıl: 33, Cilt: 97, Temmuz-Ağustos 2011, s. 91-118.
20. Sakaoğlu, Necdet, Osmanlı Eğitim Tarihi, İletişim Yayınları, İstanbul 1991.
21. Sezen, Tahir, Osmanlı Yer Adları, Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayınları, Ankara 2017.
22. Ünal, Uğur, Meclis-i Kebir-i Maarif (1869-1922), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2008.
23. Yıldız, Hatip, “Çermik Mülki Rüşdiye Mektebi”, Mektebin Işığı Kalemin İzi Çermik’in Eğitim ve Edebiyat Atlası, Editörler: Oktay Bozan, Abdusselam Ertekin, Arafat Yaz, M. Salih Erpolat, Çizgi Kitabevi, Ekim 2025, s. 155-188.
24. Yıldız, Hatip, Osmanlı Yenileşme Döneminde Diyarbekir Vilayeti’nde Eğitim (1870-1920), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2014.