1923-1980 Yılları Arası Türkiye’deki İşçi Hareketleri ve Sendikal Gelişmeler

Öz

Bir ülkedeki işçi sınıfının oluşumu ve gelişimini, o ülkenin kendine has politik, ekonomik ve sosyal koşulları içerisinde incelenmesi gerekmektedir. Bu nedenle Türkiye’deki sürece baktığımızda, Batı’dakinden çok daha geç döneme tekabül eden bir işçileşme durumu gözlenmektedir. Türkiye’de işçi sınıfının oluşması için gereken kapitalist ekonomi, Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinde gelişmeye başlamıştır. Özellikle 1950’li yıllardan sonra Türkiye’de sanayi kapitalizminin hızla gelişmesi sonucunda fabrikaların artması, topraktan kopan köylü sınıfın mülksüzleşerek bu fabrikalarda çalışmaya başlaması ve devletin bir süre sendikalaşmayı ve işçi sınıfının birlik oluşturmasını yasaklayan yasaları kaldırması, işçi sınıfının sınıf mücadelesinde kazanımlar elde etmesine olanak sağlamıştır. Bu dönemde sendikaların ve sendikalı işçilerin sayısında artış gözlenmiş, konfederasyonlar kurulmuştur. İşçi sınıfı hareketleri 2000’li yıllara kadar dalgalanarak devam etmiş, bu dönemde işçiler önemli sosyal ve ekonomik kazanımlar elde etmişlerdir. Diğer taraftan; 1970’li yıllardan sonra ülkenin ekonomik yapısına hakim olan Neo-liberalizmin birlik ve dayanışmayı engellemeye yönelik politikaların, işçi sınıfına hakim olan sınıf bilincini etkisizleştirmeye başladığı düşünülmüştür. Bu dönemde Türkiye’de sendikacılık; toplumun siyasi, iktisadi, sosyal ve ekonomik yapısı ile ilişkili olarak gelişim göstermiştir. Ülkemizde sendikal faaliyetler çoğunlukla devlet tarafından verilen haklar çerçevesinde gerçekleştirilebilmiştir. Bu sebeple; sendikacılık siyasi yapıdaki değişimlerden etkilenmiştir. Ülkede sendika ve siyaset arasındaki ilişkiye bağlı olarak sendikacılık belirli dönemlere ayrılarak incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• İşçi
• İşçi Hareketleri
• Örgütlenme
• Sendika
• Sanayileşme

Labor Movements and Trade Union Developments in Turkey Between 1923 and 1980.

Öz

The formation and development of the working class in a country must be examined within that country's unique political, economic, and social conditions. Therefore, when we look at the process in Turkey, we observe a much later process of proletarianization compared to the West. The capitalist economy necessary for the emergence of the working class in Turkey began to develop during the final years of the Ottoman Empire. Especially after the 1950s, the rapid development of industrial capitalism in Turkey led to an increase in the number of factories. As peasants who had become detached from the land were dispossessed and began working in these factories, and as the state repealed laws that had, for a time, prohibited unionization and the formation of working-class organizations, the working class was able to achieve important gains through class struggle. During this period, both the number of trade unions and unionized workers increased, and labor confederations were established. Working-class movements continued with fluctuations until the 2000s, during which workers secured significant social and economic gains. On the other hand, it has been argued that after the 1970s, the policies of neoliberalism, which came to dominate the country's economic structure, aimed at undermining unity and solidarity, began to weaken the class consciousness that prevailed among the working class. During this period, trade unionism in Türkiye developed in relation to the country's political, financial, social, and economic structure. In our country, trade union activities have largely been carried out within the framework of rights granted by the state. For this reason, trade unionism has been influenced by changes in the political structure. Accordingly, trade unionism has been examined by dividing it into specific periods based on the relationship between trade unions and politics in the country.

Anahtar Kelimeler

• Worker
• Labor Movements
• Organization
• Union
• Industrialization

Kaynakça

1. Akalın, İ. DİSK: Kısa Tarihi (1960-1980). Ankara: Öteki. 1975.
2. Algül, S. Türkiye'de Sendika-Siyaset İlişkisi: DİSK (1967-1975). İstanbul: İletişim. 2015.
3. Algül, S. "DİSK'in Sessiz Sendikacılık Yılları." (1971-1974). Aziz Çelik (Ed.). DİSK Tarihi 1.Cilt (1967-1975).(ss. 450-452). İstanbul: DİSK. 2020.
4. Aydoğanoğlu, E. İşçi Sınıfı Tarihi (Kısa Bir Özet). İstanbul: Tarem, 2010.
5. Aydoğanoğlu, E. Dünyada ve Türkiye'de Sendika-Siyaset İlişkisi. Ankara: KÜLTÜR SANAT-SEN. 2011.
6. Akkaya, Y. "Türkiye'de İşçi Sınıfı ve Sendikacılık-1". Praksis Dergisi, 5, 2002. 131-176.
7. Bal, İ.E. “Kapitalist Üretim Sisteminin Gelişimi Sürecinde Sendikal Harekette Değişim Dinamikleri ve Bürokratikleşme Sorunsalı”. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. 2013.
8. Baydar, O. Türkiye'de Sendikacılık Hareketi. İstanbul: FES. 1998.

9. Boratav, K. Türkiye İktisat Tarihi. Ankara: İmge. 2010.
10. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı. Çalışma Hayatı İstatistikleri. Yayın No:18. Ankara. 1995.
11. Çelik, A. Vesayetten Siyasete Türkiye'de Sendikacılık (1946-1967). İstanbul: İletişim. 2010.
12. Çelik, A. "DİSK'İN Kuruluş ve Varoluş Yılları(1967-1970)." Çalışma ve Toplum Dergisi, 2, 2017. 617-664.
13. Çelik, A. DİSK Tarihi 1.Cilt (1967-1975). İstanbul: DİSK. 2020.
14. DİSK. TÜRK-İŞ Çıkmazı. İstanbul: Türkiye Devrimci İşçi Sendikaları Konfederasyonu. 1967.
15. DİSK. DİSK Kuruluş Bildirisi, Ana Tüzüğü. İstanbul: Türkiye Devrimci İşçi Sendikaları Konfederasyonu. 1967.
16. Erdem, H. Emek Tarihi Yazıları. İstanbu: Sel. 2020.
17. Esmer, G. “Türkiye'de ve İngiltere'de Sendikacılığın Gelişimi (1945-1980): Karşılaştırmalı Bir İnceleme”. Doktora Tezi. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. 2013.
18. Güzel, M.Ş. Türkiye'de İşçi Hareketi (1908-1984). İstanbul: İmge. 2016.
19. Işıklı, A. Sendikacılık ve Siyaset. Ankara: Öteki. 1972.
20. Kasalak, K. "Teşvik-i Snayi Kanunları ve Türkiye'de Sanayileşmeye Etkileri." Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 27, 2012. 65-79.
21. Kaysi, Ş. S. “Türkiye ve Küba’da İşçi Sınıfının Tarihsel Gelişimi”. Yüksek Lisans Tezi. Kütahya: Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. 2008.
22. Koç, Y. Şeriatçılar, İşçi Hakları ve Hak-İş. Ankara: Öteki. 1995.
23. Koç, Y. Türkiye İşçi Sınıfı ve Sendikacılık Hareketi Tarihi. İstanbul: Kaynak. 2003.
24. Koç, Y. Türkiye İşçi Sınıfı Tarihi: Osmanlı'dan 2010'a. Ankara: Epos. 2010.
25. Koçak, M. H. “1950'lerde Emek Hareketi”. Aziz Çelik (Ed.). DİSK Tarihi 1.Cilt (1967-1975). (ss. 75-78). İstanbul: DİSK. 2020.
26. Mahiroğulları, A. Cumhuriyet'ten Günümüze İşçi Sendikacılığı. İstanbul: Kitabevi. 2005.
27. Mahiroğulları, A. Osmanlı'dan Günümüze Türk Sendikacılık Tarihi. Sivas: Özlem. 2017.
28. Makal, A. Türkiye Çalışma İlişkileri Tarihi. Sendikacılık Akademisi Ders Notları 2. (ss. 89-111). Ankara: TÜRK-İŞ Yay. 2013.
29. Ökçün, A.G. Tatil-i Eşgal Kanunu Belgeler, Yorumlar. Ankara: Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi. 1982.
30. Özdemir, C. “Toplumsal Sınıflar Ve Türkiye’de İşçi Sınıfının Kimliksel Bölünmesi”. Yüksek Lisans Tezi. Kütahya: Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyoloji Anabilim Dalı. 2015.
31. Şişmanof, D. Türkiye İşçi ve Sosyalist Hareketi. (Çev.: Tuğrul Deliorman). Sofya: Narodan Prosveta Devlet. 1965. Tokol, A. Türkiye'de Sendikal Hareket. Bursa: Ezgi. 1994.
32. Tokol, A. “Türkiye Sendikacılık Hareketi”. Yusuf Alper (Ed.). Sendikacılık Akademisi Ders Notları-4. (ss. 67-84). Ankara: TÜRK-İŞ. 2016.
33. Türkdoğan, O. Sosyal Hareketlerin Sosyolojisi. İstanbul: Bilge Kültür Sanat. 2013.
34. Tüm İktisatçılar Birliği. Türkiye'de İşçi Sınıfı ve Mücadeleleri Tarihi, Ankara: Tüm İktisatçılar Birliği Yayınları, 1976.
35. Yazıcı, E. “Türk Sendikacılık Hareketinde Bir Sendikal Olgu Olarak HAK-İŞ”. Master Tezi. Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. 2007.