Çüngüş Ulya Camii ve Vakıfları: 19. Yüzyıl Sonlarında Bir Cami Vakfının Teşekkülü ve İşleyişi

Öz

Bu çalışma, Çüngüş’te günümüze ulaşan Osmanlı dönemi vakıf eserlerinden Ulya Camii'ni ve cami etrafında teşekkül eden vakıfları ilk defa bütüncül olarak incelemektedir. Araştırmanın temel kaynaklarını Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi’nde muhafaza edilen yedi vakfiye, hurufat defterleri ve diğer Osmanlı arşiv belgeleri oluşturmaktadır. Çalışmada öncelikle caminin tarihî gelişimi, banisi ve isimlendirilmesine dair bilgiler değerlendirilmiştir. Ardından 1873-1898 yılları arasında tesis edilen vakıfların kuruluş süreçleri, akarları, gelir kaynakları, vakıf şartları ve personel yapısı ortaya konulmuştur. Arşiv kayıtları, Ulya Mahallesi’nde 18. yüzyıl ortalarından itibaren bir caminin varlığını, 19. yüzyılın ikinci yarısında ise Hacı Ali Efendi tarafından yeniden ihya edilerek teşkilatlandırıldığını göstermektedir. Vakfiyeler, caminin gelirlerinin büyük ölçüde Çüngüş çarşısındaki ticari taşınmazlardan sağlandığını ve bu gelirlerle cami görevlilerinin ücretleri ile bakım-onarım giderlerinin karşılandığını ortaya koymaktadır. Ayrıca vakıfların önemli ölçüde Güllüzâde ailesi tarafından kurulduğu ve birkaç kuşak boyunca aynı aile tarafından idare edildiği tespit edilmiştir. Bulgular, Çüngüş’te vakıfların dinî hizmetlerin yanı sıra ailelerin ekonomik gücünü, sosyal itibarını ve yerel nüfuzunu pekiştiren kurumlar olarak da işlev gördüğünü göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Çüngüş
• Vakıf
• Ulya Camii
• Ali Efendi Mescidi
• Güllüzâde Ailesi

The Çüngüş Ulya Mosque And Its Waqfs: The Formation and Functioning of Mosque Waqf in the Late Nineteenth Century

Öz

This study presents the first comprehensive examination of the Ulya Mosque, one of the surviving Ottoman-era waqf monuments in Çüngüş, and the waqfs established around it. The primary sources of the research consist of seven waqf deeds preserved in the Archives of the General Directorate of Foundations, Hurufat registers, and other Ottoman archival documents. The study first evaluates the historical development of the mosque, its founder, and the question of its nomenclature. It then analyzes the establishment of the waqfs founded between 1873 and 1898, focusing on their endowed properties, sources of revenue, endowment conditions, and personnel structure. Archival records indicate that a mosque existed in the Ulya Quarter from at least the mid-eighteenth century and that it was restored and reorganized by Hacı Ali Efendi during the second half of the nineteenth century. The waqf deeds reveal that the mosque's revenues were derived primarily from commercial properties in the Çüngüş marketplace, which financed the salaries of mosque personnel as well as the maintenance and repair of the building. The study also demonstrates that most of these waqfs were founded by members of the Güllüzâde family and remained under the administration of the same family for several generations. The findings suggest that, in Çüngüş, waqfs functioned not only as institutions supporting religious services but also as mechanisms through which prominent families reinforced their economic power, social prestige, and local influence.

Anahtar Kelimeler

• Keywords Çüngüş
• Waqf
• Ulya Mosque
• Ali Efendi Mosque
• Güllüzâde Family

Kaynakça

1. Bizbirlik, Alpay, 16. Yüzyıl Ortalarında Diyarbekir Beylerbeyliği’nde Vakıflar, Türk Tarih Kurumu, Ankara 2002.
2. Bozan, Oktay, “1258/1842 Tarihli Çüngüş Nüfus Defterine Göre Çüngüş Kazasının Sosyal ve Ekonomik Durumu”, Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi, 13 (1), 2021, ss. 401-427. https://doi.org/10.26791/sarkiat.882665 Bozan, Oktay, Arşiv Belgelerinde Çüngüş, Çizgi Kitabevi, İstanbul 2021.
3. Cengiz, Abdullah, 405 Nolu Çermik Şeri‘yye Sicilinin Transkripsiyonu ve Değerlendirilmesi (H.1310-1312/M.1894-1895), Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Diyarbakır 2016.
4. Cömertler, Erbil, Çermik ve Çüngüş’teki Türk Dönemi Mimari Eserleri, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Van 2004.
5. Erkale, Durmuş, Çüngüş Kazası İdari Coğrafyası, İdare Dergisi, Sayı 246, 1957, ss. 207-212.
6. Faroqhi, Suraiya, Osmanlı’da Kentler ve Kentliler, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 1993.
7. Karadeniz, Basri, “XVI. Yüzyılın Başlarında Ergani Sancağı’nda Yerleşme ve Nüfus”, Türk Dünyası Araştırmaları, Sayı 93, 1994, s. 45-77.
8. Kazıcı, Ziya, Osmanlı Vakıf Medeniyeti, Bilge Yayınları, İstanbul 2003.

9. Özcan, Görgün, Osmanlı Şehirciliği ve Vakıflar, Yeditepe Yayınları, İstanbul 2017.
10. Öztürk, Mustafa - Yılmazçelik, İbrahim, “Arifî Paşa’nın Seyahatnamesi Diyarbekir Seyahatı”, Türk Tarih Belgeler Dergisi (Belgeler), 28 (22), 1997, ss. 91-109.
11. Taş, Yasin, “Osmanlı Vakıf Kaynaklarına Göre Ergani Zülkifl Nebi Zaviyesi”, Cumhuriyetin 100. Yılında Çayönü’nden Osmanlı’ya Ergani, Ed. Oktay Bozan vd., Ekin Yayınevi, Bursa 2023, ss. 151-172.
12. Yediyıldız, Bahaeddin, XVIII. Yüzyıld Türkiye’de Vakıf Müessesesi Bir Sosyal Tarih İncelemesi, Türk Tarih Kurumu, Ankara 2003.