Sultan II. Abdülhamit Döneminde Yayımlanan Bir Çocuk Dergisi: Vasıta-i Terakki (1882)

Öz

Bu çalışma, Sultan II. Abdülhamit döneminde (1876-1909) kısa süreli yayımlanan çocuk dergilerinden biri olan Vasıta-i Terakki’yi (1882) konu edinmektedir. Araştırmanın temel amacı, dönemin basın politikaları ile eğitim anlayışı bağlamında derginin yayın hayatını, fiziksel özelliklerini ve içerik yapısını ortaya koymaktır. Bu doğrultuda, Vasıta-i Terakki’nin Milli Kütüphane’de 1957 SB.124 numarada kayıtlı nüshaları temel kaynak olarak incelenmiş; derginin künyesi, kapak tasarımı ve yayın politikası detaylı şekilde değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, derginin dönemin diğer çocuk yayınlarına kıyasla görsel açıdan farklı bir tasarım anlayışına sahip olduğunu, ancak yalnızca dört sayı çıkarak oldukça kısa bir yayın ömrü yaşadığını göstermektedir. Dikkat çekici bir diğer husus, derginin ilk sayısının kapağında başka eserlerin reklamlarına yer vermiş olmasıdır; bu durum, dönemin süreli yayıncılık anlayışı açısından sıra dışı bir örnek teşkil etmektedir. Ayrıca, II. Abdülhamit’in basın üzerindeki sıkı denetim politikalarına rağmen çocuk dergilerinin eğitim ve eğlence eksenli yayın çizgisini sürdürdüğü tespit edilmiştir. Sonuç olarak, Vasıta-i Terakki, Osmanlı çocuk basını içerisinde sınırlı sayıda nüshasıyla mütevazı ama dönemin eğitim anlayışını, basın politikalarını ve çocuğa bakış açısını yansıtması bakımından kayda değer bir örnek teşkil etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Sultan II. Abdülhamit
• Osmanlı basını
• Çocuk Dergileri
• Vasıta-i Terakki
• eğitim

Proje Numarası

Bulunmamaktadır.

A Children’s Periodical Published During the Reign of Sultan Abdulhamid II: Vasıta-i Terakki (1882)

Öz

This study examines Vasıta-i Terakki (1882), one of the short-lived children’s journals published during the reign of Sultan Abdulhamid II (1876-1909). The primary aim of the research is to reveal the journal’s publication life, physical characteristics, and content structure within the context of the period’s press policies and educational understanding. In this framework, the copies of Vasıta-i Terakki registered under number 1957 SB.124 in the National Library were examined as the main source; the journal’s masthead, cover design, and publication policy were evaluated in detail. The findings indicate that although the journal had a visually distinctive design compared to other children’s publications of the period, it had a very short publication life, lasting only four issues. Another noteworthy aspect is that the first issue’s cover included advertisements for other works, which constitutes an unusual example in terms of the periodical publishing understanding of the era. Furthermore, it has been determined that despite Abdulhamid II’s strict supervision policies over the press, children’s journals maintained their publication line centered on education and entertainment. In conclusion, Vasıta-i Terakki, with its limited number of issues, represents a modest yet noteworthy example within the Ottoman children’s press, reflecting the period’s educational approach, press policies, and perspective on children.

Anahtar Kelimeler

• Sultan Abdulhamit II
• Ottoman press
• children's journals
• Vasıta-i Terakki
• education

Proje Numarası

Bulunmamaktadır.

Kaynakça

1. Demirkol, Gökhan ve Gürkan Dağbaşı. “Osmanlı Çocuk Dergilerinde Dil Öğretimi: Çocuklara Talim Dergisi (1887-1888)”. 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum. 6/18 (2017): 815-827.
2. Duman, Hasan, haz. İstanbul Kütüphaneleri Arap Harfli Toplu Yayınlar Kataloğu 1828-1928. İstanbul: İslam Konferansı Teşkilatı, 1986.
3. Emiroğlu, Öztürk. Eski Harfli Süreli Çocuk Yayınları (1869-1928). İstanbul: Akçağ Yayınları, 2020.
4. Engin, Vahdettin. II. Abdülhamid ve Dış Politika. İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2011.
5. Ertuğ, Hasan Refik. Basın ve Yayın Hareketleri Tarihi. Birinci Cilt. İstanbul: Yenilik Basımevi, 1970.
6. Eski Harfli Süreli Yayınlar Toplu Kataloğu. C. 1. Ankara: Milli Kütüphane Başkanlığı Yayınları, 1987.
7. Georgeon, François. Sultan Abdülhamid. İstanbul: İletişim Yayınları, 2020.
8. “Hakkı Tarık Us Koleksiyonu”. Son güncelleme: 3 Ağustos, 2026. https://www.tufs.ac.jp/common/fs/asw/tur/htu/list2.html#v.

9. İnuğur, M. Nuri. Basın ve Yayın Tarihi. İstanbul: Çağlayan Kitabevi, 1982.
10. “IRCICA Kütüphanesi”. Son güncelleme: 3 Ağustos, 2026. https://elibrary.ircica.org/Biblio/Detail/60177.
11. Koloğlu, Orhan. Osmanlı Dönemi Basının İçeriği. İstanbul: İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi Yayınları, 2010.
12. Koloğlu, Orhan. Osmanlı’dan 21. Yüzyıla Basın Tarihi. İstanbul: Pozitif Yayınları, 2006.
13. Köse, İsmail. “Osmanlı’da Eğitimin Modernleşme Hareketleri: Dönemin Çocuk Mecmualarında Eğlence ve Eğitim Yaklaşımları (1869-1922)”. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Yüksekokulu Dergisi. 18/2 (2015).
14. Okay, Cüneyd. Eski Harfli Çocuk Dergileri. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 1999.
15. Özçelik, Tarık. “Türk Basın Tarihinde Sırat-ı Müstakim/Sebilürreşad”. Sırat-ı Müstakim/Sebilürreşad Dergisi ve Mehmet Âkif Ersoy. Ed. Ali Kurt. Kocaeli: Gölcük Belediyesi, 2021.
16. Özçelik, Tarık. “Kırkkilise (Kırklareli) İnas (Kız) Rüşdiyesi”, Istranca Tarih Araştırmaları Dergisi, 4/2, 2026.