Muğla Kentsel Belleğinde Geleneksel Adlandırma Kültürü: Tarihsel ve Kültürel Bağlamda Kadın Adları Üzerine Bir İnceleme

Öz

Kişi adları, bireyleri birbirinden ayıran kimlik göstergeleri olmanın ötesinde, toplumların tarihsel birikimini, kültürel değerlerini, inanç dünyasını ve kolektif hafızasını yansıtan önemli kültürel unsurlardır. Bu çalışma, Muğla kent merkezinde kullanılan kadın kişi adlarını ad bilimi (antroponomi) çerçevesinde inceleyerek, bu adların veriliş nedenlerini, tarihsel ve kültürel arka planını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırmada nitel araştırma yaklaşımı benimsenmiş; veriler sözlü tarih yöntemi kapsamında gerçekleştirilen saha çalışmaları ile Muğla'nın yerel tarihi ve kültürel mirası üzerine uzun yıllardır araştırmalar yapan araştırmacıların kişisel arşivlerinden elde edilmiştir. Bu doğrultuda kaynak kişilerle yüz yüze görüşmeler gerçekleştirilmiş; kişi adlarının veriliş öyküsü, adı belirleyen kişi, aile ve çevredeki anlamı, yerel söyleyiş özellikleri ile adların toplumsal bellekteki karşılıkları değerlendirilmiştir. Araştırma bulguları, Muğla'da kullanılan kadın kişi adlarının yalnızca bireysel kimliği tanımlayan unsurlar olmadığını; aynı zamanda dinî inançları, aile hafızasını, tarihsel olayları, yerel kültürü, toplumsal değerleri ve bölgenin estetik anlayışını yansıtan önemli kültürel göstergeler olduğunu ortaya koymaktadır. Özellikle günümüzde kullanımı giderek azalan birçok kadın adının, Muğla'nın sözlü kültür geleneği içerisinde şekillendiği ve kuşaklar arasında kültürel aktarımın önemli taşıyıcıları olduğu belirlenmiştir. Muğla kadın kişi adlarını sözlü tarih yöntemi temelinde ele alan müstakil bir araştırmanın bulunmaması, çalışmanın özgün yönünü oluşturmaktadır. Bu yönüyle araştırma, Muğla'nın somut olmayan kültürel mirasının önemli bir unsurunu oluşturan kadın kişi adlarını tarihsel ve kültürel bağlamıyla kayıt altına alarak hem ad bilimi literatürüne yeni veriler kazandırmakta hem de yerel kültürel belleğin korunmasına katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Muğla
• Kişi Adları
• Kadın Adları
• Ad Bilimi
• Sözlü Tarih
• Kültürel Bellek

Traditional Naming Practices in the Urban Cultural Memory of Muğla: A Historical and Cultural Study of Female Personal Names

Öz

Personal names are not merely markers of individual identity that distinguish one person from another; they are also significant cultural forms through which societies preserve and transmit their historical experiences, cultural values, belief systems, and collective memories. This study examines female personal names used in the urban centre of Muğla within the framework of onomastics, with particular reference to anthroponymy, and aims to elucidate the motivations underlying naming practices as well as their historical and cultural contexts. Adopting a qualitative research approach, the study draws upon data obtained through fieldwork conducted within the framework of oral history, together with personal archives of researchers who have conducted long-term studies on the local history and cultural heritage of Muğla. Face-to-face interviews were conducted with selected informants, focusing on the stories behind the names, the individuals responsible for choosing them, their meanings within the family and wider social environment, their local forms of pronunciation, and their significance within collective memory. The findings demonstrate that female personal names used in Muğla function not only as markers of individual identity but also as significant cultural indicators reflecting religious beliefs, family memory, historical events, local cultural practices, social values, and the region's aesthetic sensibilities. In particular, many female names whose use has gradually declined in recent decades were found to have emerged within Muğla's oral cultural tradition and to have served as important vehicles for the intergenerational transmission of cultural knowledge and memory. The absence of a comprehensive study specifically addressing female personal names in Muğla through an oral-history-based approach constitutes the principal originality of this research. By documenting female personal names-an important yet relatively understudied component of Muğla's intangible cultural heritage-in their historical and cultural contexts, the study contributes new empirical data to the field of onomastics and anthroponymy while also contributing to the preservation and understanding of local cultural memory. In this respect, the study demonstrates that naming practices can be approached not merely as linguistic phenomena but also as historically embedded cultural practices through which individual identity, family memory, and local collective memory intersect.

Anahtar Kelimeler

• Mugla
• Personal Names
• Female Names
• Onomastics
• Oral History
• Cultural Memory

Kaynakça

1. Akça, Bayram, “Cumhuriyetin İlk Yıllarında Muğla’da Debağ (Tabakçılık) Esnaf Teşkilatı”, Muğla Üniversitesi SBE Dergisi, (2001), S. 4, s.1-7.
2. Akça, Bayram, Menteşe (Muğla) Sancağı’nın Zirai ve Coğrafi Durumu, Muğla: Yenigün Matbaası, 2010.
3. Akça, Bayram, Sosyal, Siyasal ve Ekonomik Yönüyle Muğla 1923-1960, Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, 2002.
4. Aksan, Doğan. Her Yönüyle Dil: Ana Çizgileriyle Dilbilim. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1995.
5. Altındal, Meral, Osmanlıda Kadın, Altın Kitaplar Yayınevi, İstanbul 1994.
6. Bayram, Mikail, Fatma Bacı ve Bacıyân-ı Rum, Anadolu Bacılar Teşkilatı, Çizgi Kitabevi, Konya 2016.
7. Çelik, Buket, “Osmanlı’da Kadın İsimleri: Sivas Eyaleti Örneği (1742-1763)”, History Studies, 2018, Cilt: 10, Sayı: 10, s. 87-104.
8. Demir, Alpaslan, “Zile Kazasında Şahıs Adları”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, V/21, (2012), s. 61-76.

9. Devellioğlu, Ferit, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat: Eski ve Yeni Harflerle, Ankara: Aydın Kitabevi Yayınları, 2010. 
10. Ekinci, Oktay, Yaşayan Muğla, Bilimsel Eserler Kolektif Şirketi, İstanbul 1985.
11. Ergin, Muharrem, Dede Korkut Kitabı I: Giriş-Metin-Faksimile. İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1969.
12. Gülensoy, Tuncer, “XXI. Yüzyılda Türkiye Kişi Adlarına Bir Bakış”, İdil Dergisi, I/5, (2012), s. 2-3.
13. Güllüdağ, Nesrin, “Sarıkamış Başköy’de Kişi Adları”, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, XII/1, (2002), s. 81-84.
14. İnan, Abdülkadir. “Dede Korkut Kitabında Eski İnançlar ve Gelenekler.” Türk Kültürü Araştırmaları, C. III-IV-V-VI. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 1966-1969, s. 145-157.
15. Karataş, Zeki, “Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri”, Sosyal Hizmet E-Dergi Manevi Temelli Sosyal Hizmet Araştırmaları Dergisi, (2015). C. I. S. 1, s. 62-80.
16. Kızıloğlu, Müjdat. “Türklerin Ad Verme Kültüründe Ad Verici Profili.” Uluslararası Halkbilimi Araştırmaları Dergisi 7, 2021, s. 45-64.
17. Menekşe, Metin ve Onur Berber, “Muğla Kentinde Kültürel Mirasın İzini Sürmek: Unutulmaya Yüz Tutmuş Geleneksel Bir Meslek Olan “Semercilik” Üzerine İnceleme”, Tarih ve Gelecek Dergisi, 9/1 (Mart 2023), s. 118-151.
18. Menekşe, Metin, “Türk Kültüründe Kişi Adları ve Lakaplar: XIX. Yüzyıl Ortalarında Seyitgazi Kasabasında Kullanılan Kişi Adları ve Lakapları Üzerine Bir İnceleme.” Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 65 (2019): 303-331.
19. Örnek, Sedat Veyis, Türk Halk Bilimi, İstanbul: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1995.
20. Özkan, Fatma, “Selcen Adı Hakkında.” Türk Dili Dergisi, 524, s. 205-211. 
21. Sakaoğlu, Saim, Türk Ad Bilimi I (Giriş), Ankara: TDK Yayınları, 2001, s. 9-16.
22. Thys-Şenocak, Lucienne, Hadice Turhan Sultan Osmanlı İmparatorluğu’nda Kadın Baniler, Çev. Ayla Ortaç, Kitap Yayınevi, İstanbul 2009.
23. Tuğluk, Mehmet Emin, “Türkiye’de Ad Bilimi Araştırmaları.” Ad Bilimi Araştırmaları. Ed. Mehmet Emin Tuğluk. İstanbul: Efe Akademi Yayınları, 2023, s. 152-162. 
24. Turan, Osman, Türk Cihân Hâkimiyeti Mefkûresi Tarihi, Ötüken Yayınları, İstanbul 2014.
25. Üçok, Bahriye, İslam Devletlerinde Kadın Hükümdarlar, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1965.