Eski Türk, Şamanizm ve Anadolu Kültürü Bağlamında Çaykara Yöresi İnanışları

Öz

Kültür, milletlerin en önemli varlık ve aidiyet göstergelerinden birisidir. Bu bağlamda ateş, su, taş, yer-su inanışlarından, köz eşik, sarımsak, hayvan kemikleri, tuz gibi fetişlere varıncaya değişik kültürel değerleri barındıran Çaykara yöresi, eski Türk kültürü, Şamanizm, Anadolu ve Kıpçak unsurlarıyla uyum gösteren tarihi bir vizyon ortaya koymaktadır. Yörede kullanılan ve arkaik Türkçe ile iç içe geçmesine rağmen “Rumca” olarak adlandırılıp ön plana çıkarılan dil haricinde yöredeki bu eski Türk kültür etkileri bu dilin etkinliğini gölgede bırakacak zenginliktedir. Bu bağlamda Çaykara yöresi kültürünü ayrıntılı bir biçimde ele alınarak Türk kültürüyle bağdaştıran çalışmalar yok denecek kadar azdır. Bu çalışma yöredeki birçok inanış ve bunlara yüklenen anlamları Şamanizm, eski Türk kültürü ve Anadolu uygulamalarıyla karşılaştırmalı olarak ortaya koymaktadır. Çalışma yöntemi içerisinde yer alan tanık ifadeleri ile alan çalışmaları sonucundaki bulgular arasında bu bilgi tutarlılığını görmek mümkündür. Çalışmanın sonucunda bu kültürü yaşayan insanlar, bu kültürün tezahürü olan kalıntılar, bilimsel çalışmalar ile hikâye, mitoloji ve efsaneler arasında kurulan bağlantının tarihi süreçle uyumlu olduğu ortaya çıkmıştır. Eski Türk kültürüne refere edilen bu inanışlar, Anadolu coğrafyasının diğer illeriyle de benzerlik göstererek köken ve kültürel ortaklığa işaret etmektedir. Bu benzerlik Türkiye sınırlarındaki Adana, Elazığ, Maraş, Mersin gibi Çaykara’ya oldukça uzak vilayetlerden, Macar Kumanlarına oradan Kafkaslara kadar uzanabilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Çaykara
• kült
• fetiş
• inanış
• Şamanizm

Beliefs of the Çaykara Region in the Context of Ancient Turkish, Shamanism and Anatolian Culture

Öz

Culture is one of the most important indicators of a nation's existence and belonging.In this context, the Çaykara region, which harbors diverse cultural values ranging from beliefs about fire, water, stone, and earth-water to fetishes such as burning coals, garlic, animal bones, and salt, presents a historical vision that harmonizes with ancient Turkish culture, Shamanism, and Anatolian and Kipchak elements. Apart from the language spoken in the region, which, despite being intertwined with archaic Turkish, is referred to and highlighted as "Greek," the influences of these ancient Turkish cultures in the region are so rich that they overshadow the dominance of this language. In this context, there are very few studies that examine the culture of the Çaykara region in detail and connect it with Turkish culture. This study presents many beliefs and the meanings attributed to them in the region through a comparative analysis of Shamanism, ancient Turkic culture, and Anatolian practices.It is possible to see this consistency of information between the witness statements included in the research methodology and the findings resulting from the field studies.The study concluded that the connections established between the people who lived this culture, the remnants that are a manifestation of this culture, scientific studies, and stories, mythology, and legends are consistent with the historical process. These beliefs, which refer to ancient Turkish culture, also show similarities with other provinces in the Anatolian region, pointing to a shared origin and cultural commonality. This similarity extends from provinces quite far from Çaykara, such as Adana, Elazığ, Maraş, and Mersin within Türkiye's borders, to the Hungarian Cumans and even to the Caucasus.

Anahtar Kelimeler

• Çaykara
• Cult
• Fetish
• Belief
• Shamanism Context.

Kaynakça

1. Abdurrezzak, Ali Osman ve Yaşar Kalafat. 9. Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi: Gelenek, Görenek ve İnanışlar. Ankara: Türkiye Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2018.
2. Adji, Murad. Türklerin ve Büyük Bozkırın Eski Tarihi. Çeviren Zeynep Bağlan Özer. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı, 2002.
3. Ağıralioğlu, Necati. “19. Yüzyılda Trabzon’da Kız Çocuklarına Konan İsimler II.” Çaykara Gündem.
4. Ağıralioğlu, Necati. “Kırıklar Dağı’nda Kırklar Camii,” Çaykara Gündem, 28 Ağustos 2015
5. Alsan, Şenay Sayın, “Türk Kültüründe Ölüm Olgusu ve Ölüm Sonrası Ritüelleri,” Motif Akademi Halkbilimi Dergisi 15, no. 37 (2022): 184.
6. Anohin, A. V. Altay Şamanlığına Ait Materyaller. Çeviren Zekeriya Karadavut ve Jannet Mayermanova. Konya: Kömen Yayınları, 2006.
7. Albayrak, Haşim. “Kırklar Dağı ve Mescidi Efsaneleri-VIII,” Önce Vatan Gazetesi,
8. Albayrak, Haşim. , “Kırklar Dağı ve Mescidi Efsaneleri -1-,” Önce Vatan Gazetesi, 19 Aralık 2024. Aras, Rıfat. Harput’ta Eski Türk İnançları ve Halk Hekimliği. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayını, 1995.

9. Arslan, Ahmet Ali. “Orta Asya Türk ve Amerika Kızılderili Şamanlarının Giysileri.” İçinde Yaşayan Eski Türk İnançları Bilgi Şöleni: Bildiriler, 58. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, 2007.
10. Arslan, Zerrin ve İbrahim Halil Savaşır. “Karadeniz’den Akdeniz’e Bir İskân Hikâyesi: Hatay Kırıkhan’daki Trabzon, Çaykaralılar Örneği.” Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 12, no. 33 (2023).
11. Artun, Erman. “Anadolu İnanç Önderlerini Besleyen Eski İnanç Sistemleri, Dinler, İnanışlar.” İçinde Uluslararası Türk Dünyası İnanç Önderleri Kongresi Bildirileri, 32. Ankara: Ekip Grafik, 2011.32-34
12. Aytekin, Yunus Emre. Bir Varmış Bir Yok Olmasın: Trabzon Masalları. Trabzon: Trabzon Kardelen Gençlik Topluluğu Yayını, 2012.11-79.
13. Başçetinçelik, Ayşe. “Adana Halk Kültüründe Kırk Basması–Nazar–Kırklama.” İçinde Adana Halk Kültüründe Doğum–Evlenme–Ölüm. Adana: Altın Koza Yayınları, 2009.
14. Bayat, Fuzuli. Ana Hatlarıyla Türk Şamanlığı. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2006.
15. Bayat, Fuzuli. Kadim Türklerin Mitolojik Hikâyeleri. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2017.
16. Bayat, Fuzuli. Türk Kültüründe Kadın Şaman. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2020.
17. Bekki, Salahaddin. “Ateş Etrafında Oluşan Halk İnançları ve Nevruz Ateşi.” Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, no. 41 (2007).
18. Boratav, Pertev Naili. Türk Mitolojisi: Oğuzların, Anadolu, Azerbaycan ve Türkmenistan Türklerinin Mitolojisi. Çeviren Recep Özbay. Ankara: BilgeSu Yayıncılık, 2012.
19. Bostan, M. Hanefi. “Kahramanmaraşlı Saçaklızadeler’in Of ve Çevresinin İslamlaşmasına Yaptığı Katkılar.” İçinde 1. Uluslararası Geçmişten Günümüze Trabzon’da Dini Hayat Sempozyumu, 387. İstanbul, 2016.
20. Bostan, M. Hanefi. . “XV., XVI. ve XVII. Yüzyıllarda Çaykara’da Nüfus ve Nüfus Hareketleri.” İçinde Çaykara’nın Manevi ve Kültürel Değerleri Sempozyumu. Çaykara: Çaykara Müftülüğü Yayını, 2002.
21. Cafer, Can. Çaykara Eğridere Köyü Tarihi ve Ailelerin Soy Ağaçları. İstanbul: Eğridere Köyü Kültür ve Yardımlaşma Derneği, 2005.
22. Chidester, David. “Animizm.” Çeviren Tuğba Aydoğan. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi 14, no. 33 (2021)
23. Coşkun, Seyit. “Toplumsal ve Siyasal Alanın Yeniden Üretimi Olarak Fetişizm.” FLSF: Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi, no. 29 (2020): 2–3.
24. Çoruhlu, Yaşar. Türk Mitolojisinin Ana Hatları (İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2000), 50-63.
25. Çamurcuoğlu Tosun, Melisa. “Eski Türklerde Şamanizm ve Günümüze Yansımaları.” Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, no. 1 (2024)
26. Çelik, Ali. Trabzon Çaykara Kültürü. İstanbul: Doğu Kütüphanesi Yayıncılık, 2005.
27. Çelik, Ali. “Trabzon Yöresinde Bazı İnanmalar.” Birlik Folklor Dergisi 10, no. 39.
28. Çeşmeli, İbrahim. “Tarihi Kaynaklara Göre Türk Göçebelerinde Dinler, Kültler, Ritüeller ile İkonografi (M.S. 8. Yüzyıla Kadar).” Art-Sanat, no. 3 (2015).
29. Çıblak, Nilgün. “Halk Kültüründe Nazar, Nazarlık İnancı ve Bunlara Bağlı Uygulamalar.” Türklük Bilimi Araştırmaları (TÜBAR), no. 15 (2004).
30. Çuman, Kemal. “Haykırışlar.” İçinde Yüzüncü Yılında Cumhuriyet’in Çınarları, 163. Trabzon: Eser Ofset Matbaacılık, 2023.
31. Dävletov, Timur B. “Kamlık İnancında Kam (Şaman) ve Kümelenme Geleneği Üzerine.” İçinde Yaşayan Eski Türk İnançları Bilgi Şöleni: Bildiriler, 95. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, 2007.
32. Demir, Hatice. “Eski Türklerde Su Kültü ve Anadolu Selçuklu Mimarisi Üzerindeki Etkileri.” ASOBİD: Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, no. 5 (2019).
33. Dilek, İbrahim. “Kült Kavramı ve Söz Kültü.” Bilig, no. 95 (2020).
34. Doğan, Levent. “Türk Kültüründe Hayvanlar ve Hayvan İsimleri.” Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, no. 12 (2001).
35. Doğan, Oğuz. “Bitlis Efsanelerinde Su Kültünün Yansımaları.” Tarih ve Gelecek Dergisi 6, no. 1 (2020).
36. Duymaz, Ali ve Halil İbrahim Şahin. “Kaz Dağları’nda Dağ, Ağaç ve Ocak Kültürü Üzerine İnanç ve Uygulamalar.” Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 11 (2008)
37. Duvarcı, Ayşe. “Türklerde Tabiat Üstü Varlıklar ve Bunlarla İlgili Kabuller, İnanmalar, Uygulamalar.” Bilig, no. 32 (2005).
38. Efe, Ayhan. Dede Korkut’ta ve Eski Türklerde Örf ve Adetler. Bitirme tezi, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü, 1966.
39. Emet, Erkin. “Uygur Türklerinde Lakap Verme Geleneği.” Modern Türklük Araştırmaları Dergisi 17, no. 3 (2020)
40. Eraslan, Hasan. “Günümüz Anadolu Türk Kültüründe Şamanizm’in İzleri.” Tarih ve Uygarlık-İstanbul Yıllığı, no. 14 (2022).
41. Erdoğan, Özden, 18. Yüzyıla Kadar Anadolu Türkmenlerinin Dini Durumu (Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2003), 7-25.
42. Eroğlu, Türker ve Hatice Çiğdem Kılıç. “Türk İnançları ve İnanışlar.” Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi, 2010: 757.
43. Ersürel, Ülkü. Türk Kültüründe Şamanizm İzleri. Yüksek lisans tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul, 2009.
44. Eröz, Mehmet. Yörükler (İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, Renk-İş Ofset, 1991), 26-30.
45. Eyüboğlu, İsmet Zeki. Anadolu İnançları: Anadolu Mitolojisi, İnanç-Söylence Bağlantısı. İstanbul: Alemdar Ofset / Geçit Kitabevi, 1987.
46. Galimzyanov, Ayrat (Alimcan), “Türk Dilli Halkların İnançları ve Örf-Adetleri,” Turkologiya, no. 10 (2015): 20
47. Gökalp, Ziya. Türk Töresi. Hazırlayan İbrahim Şahin. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1923.
48. Gökbel, Ahmet. “Kıpçaklarda Sosyo-Kültürel ve Dinî Yapı.” Türkler, cilt 3, 177–189. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002.
49. Gömeç, Saadettin. Şamanizm ve Eski Türk Dini. Ankara: Berikan Yayınevi, 2011.
50. Gömeç, Saadettin. “Şamanizm ve Eski Türk Dini.” Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 4, no. 4 (1998). Güller, Kamil. “Şamanizm ve Animizm’in Anadolu Türk Kültürüne Yaptığı Bazı Etkiler Üzerine Düşünceler.” Öneri 1, no. 2 (1995).
51. Gündüzöz, Güldane. Bektaşi Kültüründe Yemek Motifi. Yüksek lisans tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Samsun, 2012.
52. Güngör, Harun. “Geleneksel Türk Dininden Anadolu’ya Taşınanlar.” İçinde Yaşayan Eski Türk İnançları Bilgi Şöleni: Bildiriler, 2. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, 2007.
53. İnan, Abdülkadir. Eski Türk Dini Tarihi. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1979. ———. “Müslüman Türklerde Şamanizm Kalıntıları.” Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4 (1952): 20. ———. Tarihte ve Bugün Şamanizm, Materyaller ve Araştırmalar, 3. bs. (Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1986), 85-105.
54. Kafesoğlu, İbrahim. “Eski Türk Dini.” İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Enstitüsü Dergisi, no. 3 (1973).
55. Kalafat, Yaşar. Doğu Anadolu’da Eski Türk İnançlarının İzleri. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayını, 1995. ———. “Doğu Anadolu’da ve Orta Toroslar’da Türk Halk İnançlarında ‘Kırk’ Motifi.” Millî Folklor, 1994. ———. Türk Kültürlü Halklarda Mitler. Ankara: Berikan Yayınevi, 2012. ———. “Türk Halklarında Kurt Ağzı Bağlama İnancı.” Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, no. 20 (2006). Kapusuzoğlu, Gökçen. “Çin Kaynaklarına Göre Türk Kültür Çevresinde Evlenme ve Cenaze Gelenekleri,” Tarih Araştırmaları Dergisi 34, no. 58 (2015): 510-514.
56. Kara, Büşra. Eski Türk İnançlarının Türk İslam Anlayışındaki İzleri (Yüksek lisans tezi, Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kırşehir, 2023), 56.
57. Kara Düzgün, Ülkü. “Türk Mitolojisinde Ateş Kültü.” İçinde Türk Mitolojisine Giriş, editörler F. Ahsen Turan ve Meral Ozan, 147–54. Ankara: Gazi Kitabevi, 2016/2017.
58. Kırcı, Emine. “Türk Kültüründe Ateşle İlgili İnanışlar.” İçinde Dursun Yıldırım Armağanı, 399. Ankara, 1998.
59. Abdulkadir Kıyak, “Geleneksel Türk İnanışlarındaki Su Kültü ve Elazığ’daki İzleri,” Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2, no. 4 (2013): 34s.34.
60. Koca, Salim. “Eski Türklerde Bayram ve Festivaller.” Türkoloji.
61. Korkmaz, Zeynep. “Trabzon Ağızları Üzerine Değerli Bir Araştırma ve Düşündürdükleri,” Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten, no. 50 (2002/2): 71
62. Kubılay Gül, Osman. “Bir İç İskan Uygulaması: Çaykara’dan Özalp’e Göç.” Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 13, no. 2 (2014).
63. Mandaloğlu, Mehmet. “Türk Kültür Çevresinde Şamanizm ve Şamanlık Meselesi.” Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi 15, no. 3 (2011).
64. Maraşlıoğlu, Hasan. Geleneksel Türk Dînî İnanışlarında Ateş Kültü. Yüksek lisans tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Felsefe ve Din Bilimleri Anabilim Dalı, Isparta, 2018.
65. Metin Menekşe, “Türk Kültüründe Kişi Adları ve Lakaplar: XIX. Yüzyıl Ortalarında Seyitgazi Kasabasında Kullanılan Kişi Adları ve Lakaplar Üzerine Bir İnceleme,” Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, no. 65 (2019), 30.
66. Mollaibrahimoğlu, Çiğdem. Anadolu Halk Kültüründe Hayvanlar Etrafında Oluşan İnanç ve Pratikler. Yüksek lisans tezi, Karadeniz Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Trabzon, 2008.4-25
67. Nevill, Drury. Şamanizm: Şamanlığın Öğeleri. Çeviren Erkan Şimşek. İstanbul: Okyanus Yayıncılık, 1989.
68. Ocak, Ahmet Yaşar. Alevi ve Bektaşi İnançlarının İslam Öncesi Temelleri. İstanbul: Enderun Kitabevi, 1983.
69. Ögel, Bahaeddin. Türk Mitolojisi. Cilt 1. 5. baskı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 2010. ———. Türk Mitolojisi. Cilt 2. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1995. Önal, Mehmet Naci. “Dağ Kültü, Eren Kültü ve Şenliklerinin Muğla’daki Yansımaları.” Bilig, no. 25 (2003).
70. Özçelik, Ayşe ve Osman Taşkın. “Din Eğitiminde Ailenin Benimsediği Batıl İnançların Çocuklar Üzerindeki Psiko-Sosyal Etkileri.” Trabzon İlahiyat Dergisi 11, no. 2 (2024).
71. Özgen, Mutlu. “Anadolu Halk Kültüründe Soğan ve Sarımsak: Tabu-Ritüel-Mistik Anlam.” Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi 20, no. 1 (2025).
72. Öztürk, Murat. “İslamiyet’ten Önce Türklerin Din Anlayışı ve Gök Tanrı Dini.” History Studies 5, no. 2 (2013).
73. Öztürk, Ayşe. “Karadeniz Bölgesi ile Macaristan Kuman-Kıpçak Coğrafyasının Karşılaştırmalı Halk İnanışları.” Karadeniz Araştırmaları 17, no. 66 (2020).
74. Radloff, Wilhelm. Türklük ve Şamanlık. Editör Ö. Andaç Uğurlu. İstanbul: Örgün Yayınevi, 2008.
75. Roux, Jean-Paul. Türklerin ve Moğolların Eski Dini. Çeviren Aykut Kazancıgil. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2002.
76. Sakaoğlu, Saim. Anadolu Türk Efsanelerinde Taş Kesilme Motifi ve Bu Efsanelerin Tip Kataloğu. Ankara: Kültür Bakanlığı, Milli Folklor Araştırma Dairesi Yayınları, 1980.
77. Sarıkçıoğlu, Ekrem. Başlangıçtan Günümüze Dinler Tarihi. Isparta: Fakülte Kitabevi, 2002.
78. Saylan, Şenol ve Betül Saylan. I. Uluslararası Geçmişten Günümüze Trabzon’da Dini Hayat Sempozyumu. İstanbul: Değişim Yayınları, 2016.
79. “Şaman,” İslam Ansiklopedisi, c. 11 (İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, Devlet Kitapları, 1979), 312.
80. Taşağıl, Ahmet. Kök Tengri’nin Çocukları. İstanbul: Bilgi Kültür Sanat Dağıtım San. ve Tic. Ltd. Şti., 2026. ———. Türk Mitolojisi. İstanbul: Optimum Basım, 2025. Tanrısever, Canan. “Türk Kültüründe Eski Türk İnançlarının Etkisi.” MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi 14, no. 2 (2025).695-699.
81. Tanyu, Hikmet. İslamlıktan Önce Türklerde Tek Tanrı İnancı. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1980. ———. Türklerde Taşla İlgili İnançlar. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1968. Toparlı, Recep. “Kıpçak Dili ve Edebiyatı.” İçinde Türkler, cilt 5, 1558. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002.
82. Tuncer, İbrahim. Coğrafyası ve Belgeleri ile Çaykara Tarihi. İstanbul: Çaykara Kültür Sanat ve Yayıncılık Limited Şirketi / Turkuaz Haberleşme Yayıncılık, 2017. ———. Yaşantı ve Ananeleriyle Çaykara. İstanbul: Turkuaz Haberleşme ve Yayıncılık, 2017. Turan, Osman. Selçuklular ve İslamiyet. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2005.
83. Türkyılmaz, Atila. “İslamiyet Öncesi Türklerde Su Kültü ve Günümüze Yansımaları.” Bilim ve Kültür: Uluslararası Kültür Araştırmaları Dergisi, no. 4 (2013).
84. Kadriye Türkan, “Türk Dünyası Masallarında Su Kültü,” Millî Folklor, no. 93 (2012): 142 Uslu, Bahattin. Türk Mitolojisi. İstanbul: Kamer Yayınları, 2016.
85. Uysal, Başak. “Alevi İnanç Sisteminde Adlar ve Dil-Kimlik İlişkisi.” Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, no. 62 (2013).
86. Vardan, Nurdan. Macaristan’daki Kumanların Kültürel Hayatı. Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul, 2018.
87. Yeşildal, Ünsal Yılmaz. “Atalar Kültüne Dair İnançların Türklerin Ad Verme İnanç ve Gelenekleri Üzerindeki Tesiri.” Millî Folklor, no. 119 (2018).
88. Yılmaz, Meltem. “Mucur’da Kırklama Geleneğine Bağlı İnanış ve Uygulamalar Üzerine Bir Değerlendirme.” The Journal of Turkic Language and Literature Surveys 8, no. 1 (2023).
89. Keskin, Yılmaz. “Çaykaralılarda ve Karamanoğullarında Ortak Söz Varlığı.” Çaykara Gündem, 17 Mart 2021.
90. Mutlu, Yunus. “Çaykara Yöresi, Çaykara Rumcası ile Arkaik Anadolu Türkçesi ve Türk Kültürü Ekseninde Etnisite Algısı.” Tarih ve Gelecek Dergisi 11 (2025).
91. Togan, Zeki Velidi. Umumi Türk Tarihine Giriş. Cilt 1. İstanbul: Enderun Kitabevi, 1981.
92. Zeren, Münevver Ebru. “Türklerin Devlet Anlayışında Atalar Kültünün Yeri,” içinde Toroslardan Tanrı Dağlarına Genel Türk Tarihi Araştırmalarına Adanmış Bir Ömür, ed. Erman Şan (İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, Aktif Matbaa ve Reklam Hizm. San. Tic. Ltd. Şti., 2017),338-345.