Salih Bin Han Budak’in Târîḫu’l-Ensâb Eserine Göre Şirvan Emirliği’nde Siyasal Ve Toplumsal Yapı

Öz

Şirvan Emirliği; Osmanlı doğu eyaletlerinde yerel iktidarın hangi idarî, siyasî ve toplumsal mekanizmalar vasıtasıyla inşa edildiğini deşifre eden müstesna bir model sunmaktadır. Resmî literatürde Şirvan Emirliği, Şirvan Sancağı, Şirvan Hükümeti ve Şirvan Miri gibi muhtelif unvanlarla tesmiye edilen bu yapı, yurtluk-ocaklık ve hükümet sancak sisteminin sahadaki reel işleyişini anlamaya imkân tanımaktadır. Şirvan’ın tarihsel tekâmülü; Osmanlı arşiv vesikaları, vakıf kayıtları ve bilhassa Salih bin Han Budak’ın kaleme aldığı Târîḫu’l-Ensâb adlı eser üzerinden analiz edildiğinde; emirliğin merkezle kurduğu münasebetin mutlak bir tâbilikten ziyade çatışma, ittifak, himaye ve müzakere zemininde şekillendiği görülmektedir. Şirvan’daki siyasal nizam; hanedan aristokrasisi, yerel şeyhliklerin desteği, aşiret ağları ve gulam sistemi ile Osmanlı merkezinden sadır olan ferman, hil‘at ve tevcih pratiklerinin mezcedilmesiyle işlerlik kazanmıştır. Toplumsal doku; şeyhler, beyzâdeler, gulamlar ve aşiret reislerinden reaya ve gayrimüslim unsurlara uzanan çok katmanlı bir hiyerarşi sergilerken, iktisadi düzen ise vergi kalemleri, vakıf gelirleri, haraç ve ganimet gibi yerel tahsilat biçimleri etrafında örülmüştür. Bu bağlamda Şirvan; Osmanlı doğu taşrasında "paylaşılmış otoriteye" dayalı yerel iktidar düzeninin somut ve karakteristik bir numunesi olarak öne çıkmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Şirvan Emirliği
• Salih bin Han Budak
• Târîḫu’l-Ensâb
• Yerel İktidar.

Destekleyen Kurum

yok

Etik Beyan

yok

Teşekkür

yok

Political And Social Structure Of The Shirvan Emirate According To Salih Bin Han Budak’s Târîḫu’l-Ensâb

Öz

The Emirate of Shirvan illustrates the administrative, political, and social mechanisms through which local power was consolidated in the eastern provinces of the Ottoman Empire. This entity, designated in official sources by various terms, the Emirate of Shirvan, the Sanjak of Shirvan, the Government of Shirvan, and the Mir of Shirvan, offers insight into the practical workings of the yurtluk-ocaklık (hereditary land-grant) and hükümet sancağı (governmental sanjak) systems. Drawing on Ottoman archival documents, waqf records, and particularly Salih bin Han Budak's Târîḫu'l-Ensâb, an analysis of Shirvan's historical evolution reveals that the emirate's relationship with the central authority was characterized not by absolute subservience but by conflict, alliance, protection, and negotiation. The political order in Shirvan and, more broadly, the system of local power in the Ottoman provinces, combined dynastic aristocracy, the support of local sheikhdoms, tribal networks, and the ghulam system with mechanisms of central recognition such as decrees, robes of honor, and appointments. The social fabric exhibited a multilayered hierarchy extending from sheikhs, beyzades, ghulams, and tribal chiefs down to commoners and non-Muslim communities, while the economic order was built around local modes of revenue collection, including taxes, waqf (endowment) revenues, tributes, and spoils of war. In this context, Shirvan emerges as a concrete and characteristic example of a local power structure based on "shared authority" in the eastern provinces of the Ottoman Empire.

Anahtar Kelimeler

• Shirvan Emirate
• Salih bin Han Budak
• Târîḫu'l-Ensâb
• Local Power

Destekleyen Kurum

No

Etik Beyan

No

Teşekkür

No

Kaynakça

1. Arpalıer, Seçkin. “Merkez-Çevre Teorileri ve Modern Dünya Sisteminde Eşitsizlik: Malezya Örneği Üzerine Bir İnceleme.” Toplum Ekonomi ve Yönetim Dergisi 5, no. 3 (2024): 512–28. https://doi.org/10.58702/teyd.1533237.
2. Ayn Ali Efendi. Kavânîn-i Âl-i Osmân der Hulâsa-i Mezâmîn-i Defter-i Dîvân. İstanbul: Tasvir-i Efkâr Gazetehanesi, 1280.
3. Boran, Ali, et al. Tillo’daki Tarihi Eserler. İstanbul: Siirt Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Yayını, 2013.
4. Çadırcı, Musa. “Tanzimat Döneminde Türkiye’de Yönetim (1839–1856).” Belleten 52, no. 203 (1988): 601–26. https://doi.org/10.37879/belleten.1988.601.
5. Çaparlar, Ahmet. “Osmanlı Taşra Teşkilatındaki İdârî Düzenlemeler (1864–1868).” BENGİ Dünya Yörük-Türkmen Araştırmaları Dergisi 1 (2022): 76–120. https://izlik.org/JA44ND32MG.
6. Çiftçi, Erdal. “Administrative Structures in the Upper Ottoman Kurdistan During the 18th Century / Di Sedsala 18’em de Pergala îdarî li Bakurê Kurdistana Osmaniyan.” Nubihar Akademi 1, no. 4 (2015): 40–54. https://doi.org/10.55253/nubihar.388112.
7. Evliya Çelebi. Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnâmesi. Vol. 4/1. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2010.
8. Ferruhi, Yezdan, and Areş Eminpur. “Şah İsmail, Kürd Ümerası ve Diyarbekir’in İran’dan Ayrılması.” Translated by Ercan Gümüş. Kurdiname 5 (2021): 124–41. https://izlik.org/JA97YJ35YU.

9. Göyünç, Nejad. “Diyarbekir Beylerbeyliği’nin İlk İdarî Taksîmatı.” Tarih Dergisi 23 (1969): 23–34. https://izlik.org/JA57SP54TL.
10. İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. “Cürm.” Lisânü’l-ʿArab. Edited by Abdullah Ali el-Kebîr. Kahire: Dârü’l-Maârif, n.d.
11. İsmayılov, Elnur. “Şirvanşahların Safevilerle Mücadelesi (XV–XVI. Yüzyıllar).” Balıkesir İlahiyat Dergisi 17 (2023): 329–53. https://izlik.org/JA42WH86DD.
12. İzgi, Cevat. “Hayâtü’l-hayevân.” In Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 17:18–20. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
13. Kartın, Cengiz. “Sultan II. Abdülhamid’den Paris Barış Konferansı’na Kürtler.” Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 50 (2020): 231–47. https://doi.org/10.48070/erusosbilder.744161.
14. Mehmed Süreyya. Sicill-i Osmanî. Vol. 4. İstanbul: Matba‘a-i Âmire, n.d. Mustafayev, Şahin. “Safevi Tarih Yazımında Osmanlılar (Şah İsmail ve Şah Tahmasb Devirleri).” Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi 3, no. 1 (2018): 1–49. https://izlik.org/JA89SP89NC.
15. Özcan, Abdülkadir. “İstanbul’da Cülus ve Kılıç Kuşanma Törenleri.” In Büyük İstanbul Tarihi, 3:384–95. İstanbul: İSAM and İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş., 2015.
16. Özcoşar, İbrahim, and Mehmet Sabri Deniz. “Hakkârili Nasturilerin Osmanlı Merkez Otoritesi ile İlişkileri.” Kadim Akademi SBD 5, no. 2 (2021): 84–108. https://doi.org/10.55805/kadimsbd.1031569.
17. Pakalın, Mehmed Zeki. “Hil‘at.” Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. Vol. 1. İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1983.
18. Pamuk, Bilgehan. “XIX. Yüzyılda Çapakçur (Bingöl) ve Yöresinde Ekonomik Faaliyetler: Madencilik ve Yaygın İş Kolları.” Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 1, no. 1 (2011): 103–16. https://izlik.org/JA59EW68RH.
19. Saito, Kumiko. “16. ve 17. Yüzyıllar Doğu ve Güneydoğu Anadolusu’nda Timarların Çeşitli Biçimleri: Farklı Uygulamalara Tek İsim Koymak.” Osmanlı Araştırmaları 51 (2018): 63–113. https://doi.org/10.18589/oa.591824.
20. Salih bin Han Budak. Târîḫu’l-Ensâb: Mebâhis fî Târîh-i İmâreti Şirvan. Edited by Tahsin İbrahim Doski. Duhok: Dar Spirez, 2005.
21. Seçkin, Bekir Sami. Siirt Tarihi. İstanbul: İstanbul Siirtliler Derneği Yayını, 2005.
22. Şemseddin Sami. Kâmusü’l-A‘lâm. Vol. 4. İstanbul: Mihran Matbaası, 1311.
23. Şerefhan. Şerefnâme. Translated by Mehmet Emin Bozarslan. İstanbul: Deng Yayınları, 2009.
24. Van Bruinessen, Martin. Ağa, Şeyh, Devlet. Translated by Sabiha Banu Yalkut. İstanbul: İletişim Yayınları, 2008.
25. Yücel, Yaşar. “Osmanlı İmparatorluğunda Desantralizasyona Dair Genel Gözlemler.” Belleten 38, no. 152 (1974): 657–708. https://doi.org/10.37879/belleten.1974.152-657.