Araştırma Makalesi

Yapay Zekâ Çağında Tarihsel Bilgi Nasıl Doğrulanabilir? Tarihçilik Mesleği Ve Kaynak Tenkidinin Algoritmik Eşikte Yeniden Kuruluşu (2022–2026)

Cilt: 12 Sayı: 3 2 Ekim 2026
PDF İndir
TR EN

Yapay Zekâ Çağında Tarihsel Bilgi Nasıl Doğrulanabilir? Tarihçilik Mesleği Ve Kaynak Tenkidinin Algoritmik Eşikte Yeniden Kuruluşu (2022–2026)

Öz

Bu araştırma, 2022–2026 arasında hızlanan üretken yapay zekâ, büyük dil modeli, otomatik transkripsiyon ve dijital provenans uygulamalarının tarihsel bilginin doğrulanması, tarihçilik mesleğinin sınırları ve kaynak tenkidinin yöntemi üzerindeki etkisini incelemektedir. Çalışma, tarih felsefesi, klasik tarih metodolojisi, dijital tarih, arşiv bilimi ve güncel yapay zekâ-tarih literatürünü eleştirel-bütünleştirici doküman analiziyle karşılaştırmakta; insan ve algoritma arasındaki iş bölümünü kanıt, bağlam, anlatı, hata ve sorumluluk kavramları üzerinden çözümlemektedir. Analiz, yapay zekânın tarihçinin yerine geçen özerk bir fail olmaktan çok, kaynak ile iddia arasındaki dönüşüm zincirini uzatan bir epistemik aracı olduğunu göstermektedir. Bu nedenle klasik dış ve iç tenkidin korunarak dijital vekil, makine okuması, veri modeli, algoritmik çıkarım, anlatısal sentez ve sorumluluk düzeylerine genişletilmesi önerilmektedir. Makalenin özgün katkısı, bu dönüşümü sekiz katmanlı Dönüşümsel Kaynak Tenkidi Modeli içinde sistemleştirmesidir. Sonuç olarak geleceğin tarihçisi, metin üretme ayrıcalığıyla değil; kanıt zincirini denetleme, belirsizliği görünür kılma, karşı kanıtı tartma ve nihai tarihsel iddianın sorumluluğunu üstlenme kapasitesiyle tanımlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

  1. American Historical Association. “Guiding Principles for Artificial Intelligence in History Education.” August 5, 2025. https://www.historians.org/resource/guiding-principles-for-artificial-intelligence-in-history-education/. American Historical Association. “Statement on Standards of Professional Conduct.” January 7, 2023. https://www.historians.org/resource/statement-on-standards-of-professional-conduct/.
  2. Anderson, Benjamin G. “Kindred Contexts: Archives, Archaeology, and the Concept of Provenance.” Archival Science 24 (2024): 761–781. https://doi.org/10.1007/s10502-024-09459-5.
  3. Ankersmit, Frank R. Historical Representation. Stanford, CA: Stanford University Press, 2001.
  4. Arrow, Michelle. “Historians and Generative AI.” History Australia 22, no. 4 (2025): 586–589. https://doi.org/10.1080/14490854.2025.2570452.
  5. Bender, Emily M., Timnit Gebru, Angelina McMillan-Major, and Shmargaret Shmitchell. “On the Dangers of Stochastic Parrots: Can Language Models Be Too Big?” In Proceedings of the 2021 ACM Conference on Fairness, Accountability, and Transparency, 610–623. New York: ACM, 2021. https://doi.org/10.1145/3442188.3445922.
  6. Bilgin Taşdemir, Esma F., Zeynep Tandoğan, S. Doğan Akansu, Fırat Kızılırmak, M. Umut Şen, Aysu Akcan, Mehmet Kuru, and Berrin Yanıkoğlu. “Automatic Transcription of Ottoman Documents Using Deep Learning.” In Document Analysis Systems, 422–435. Cham: Springer, 2024. https://doi.org/10.1007/978-3-031-70442-0_26.
  7. Bloch, Marc. The Historian’s Craft. Translated by Peter Putnam. New York: Knopf, 1953.
  8. Burzlaff, Jan. “Fragments, Not Prompts: Five Principles for Writing History in the Age of AI.” Rethinking History (2025). https://doi.org/10.1080/13642529.2025.2546174.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Tarihsel Çalışmalar (Diğer)

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yayımlanma Tarihi

2 Ekim 2026

Gönderilme Tarihi

23 Eylül 2026

Kabul Tarihi

1 Ekim 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 12 Sayı: 3

Kaynak Göster

APA
Işıldak, S. (2026). Yapay Zekâ Çağında Tarihsel Bilgi Nasıl Doğrulanabilir? Tarihçilik Mesleği Ve Kaynak Tenkidinin Algoritmik Eşikte Yeniden Kuruluşu (2022–2026). Tarih ve Gelecek Dergisi, 12(3), 808-840. https://doi.org/10.21551/jhf.2046022
AMA
1.Işıldak S. Yapay Zekâ Çağında Tarihsel Bilgi Nasıl Doğrulanabilir? Tarihçilik Mesleği Ve Kaynak Tenkidinin Algoritmik Eşikte Yeniden Kuruluşu (2022–2026). JHF. 2026;12(3):808-840. doi:10.21551/jhf.2046022
Chicago
Işıldak, Sinan. 2026. “Yapay Zekâ Çağında Tarihsel Bilgi Nasıl Doğrulanabilir? Tarihçilik Mesleği Ve Kaynak Tenkidinin Algoritmik Eşikte Yeniden Kuruluşu (2022–2026)”. Tarih ve Gelecek Dergisi 12 (3): 808-40. https://doi.org/10.21551/jhf.2046022.
EndNote
Işıldak S (01 Ekim 2026) Yapay Zekâ Çağında Tarihsel Bilgi Nasıl Doğrulanabilir? Tarihçilik Mesleği Ve Kaynak Tenkidinin Algoritmik Eşikte Yeniden Kuruluşu (2022–2026). Tarih ve Gelecek Dergisi 12 3 808–840.
IEEE
[1]S. Işıldak, “Yapay Zekâ Çağında Tarihsel Bilgi Nasıl Doğrulanabilir? Tarihçilik Mesleği Ve Kaynak Tenkidinin Algoritmik Eşikte Yeniden Kuruluşu (2022–2026)”, JHF, c. 12, sy 3, ss. 808–840, Eki. 2026, doi: 10.21551/jhf.2046022.
ISNAD
Işıldak, Sinan. “Yapay Zekâ Çağında Tarihsel Bilgi Nasıl Doğrulanabilir? Tarihçilik Mesleği Ve Kaynak Tenkidinin Algoritmik Eşikte Yeniden Kuruluşu (2022–2026)”. Tarih ve Gelecek Dergisi 12/3 (01 Ekim 2026): 808-840. https://doi.org/10.21551/jhf.2046022.
JAMA
1.Işıldak S. Yapay Zekâ Çağında Tarihsel Bilgi Nasıl Doğrulanabilir? Tarihçilik Mesleği Ve Kaynak Tenkidinin Algoritmik Eşikte Yeniden Kuruluşu (2022–2026). JHF. 2026;12:808–840.
MLA
Işıldak, Sinan. “Yapay Zekâ Çağında Tarihsel Bilgi Nasıl Doğrulanabilir? Tarihçilik Mesleği Ve Kaynak Tenkidinin Algoritmik Eşikte Yeniden Kuruluşu (2022–2026)”. Tarih ve Gelecek Dergisi, c. 12, sy 3, Ekim 2026, ss. 808-40, doi:10.21551/jhf.2046022.
Vancouver
1.Sinan Işıldak. Yapay Zekâ Çağında Tarihsel Bilgi Nasıl Doğrulanabilir? Tarihçilik Mesleği Ve Kaynak Tenkidinin Algoritmik Eşikte Yeniden Kuruluşu (2022–2026). JHF. 01 Ekim 2026;12(3):808-40. doi:10.21551/jhf.2046022

Tarih ve Gelecek (Journal of History and Future) Uluslararası Hakemli Tarih Araştırmaları Dergisi

DRJI, ResearchBib,  Acarindex, ERIH PLUS, ASOS Index, Sindex, SOBİAD, Türk Eğitim İndeksi, Open Access Library (oalib), Eurasian Scientific Journal Index, Google Scholar, Academic Keys, Journal Factor, Index Copernicus, CiteFactor, idealonline, SciLit, Road, Crosreff, Journal TOC, MAKTABA, INTERNATIONAL ISSN, CORE, PAPERITY, INGENTA, OPENAIRE

Creative Commons License
16275 Tarih ve Gelecek Dergisi Açık Erişim politikasını benimsemektedir.