II. Abdülhamid Dönemi Kritik Hadiselerinde Tehdit-Tedbir, Kontrol-Merkezileşme ve Temkin-Mesafe Örüntüleri (1876-1909)

Öz

Bu çalışma, II. Abdülhamid’in 1876-1909 arasındaki otuz üç yıllık idare dönemini, sultana izafe edilen “vehm-i hümâyun” ve “paranoya” nitelemelerinin ötesinde, reel tehdit koşulları ile bu koşullara verilen tepkilerin süreklilik gösteren örüntüleri üzerinden yeniden okumayı amaçlamaktadır. Yazarın daha önce sunduğu psikobiyografik bildirideki kuramsal çerçevenin tarihsel karşılığı olarak tasarlanan makale, ilgili arşiv belgeleri ve literatüre dayanarak dönemin kritik hadiselerini üç eksen altında ele almaktadır: tehdit ve tedbir, kontrol ve merkezileşme, temkin ve mesafe. Birinci eksende, tahta çıkış öncesindeki Softa İsyanı ile Çırağan Baskını’ndan Prens Sabahattin çevresinin darbe planına, Ermeni komitelerinden Siyonist yerleşim girişimlerine, misyoner okullarından Potemkin krizine ve basın, tiyatro ve kartpostal alanındaki algı mücadelesine uzanan tehdit halkaları incelenmiştir. İkinci eksende bu tehditlere karşılık geliştirilen mekânsal, hukuki, enformatif ve siyasal kontrol araçları (Yıldız Sarayı, Kanun-i Esasi’nin 113. maddesi, hafiye ve jurnal mekanizması, sürgün, istihdam ve af politikaları) ele alınmıştır. Üçüncü eksende ise sultanın cülustan sürgün yıllarına şahsi ilişkilerinde, saray çevresinde, kamusal temsilde ve dış kamuoyuyla kurduğu ilişkilerde sergilediği temkinli ve mesafeli tutum tartışılmıştır. Bulgular, bu üç davranış örüntüsünün krizlerin yoğunlaştığı anlarda olduğu kadar rutin yönetim pratiklerinde de tekrarlandığını ve saltanat boyunca tutarlılık gösterdiğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• II. Abdülhamid
• Vehm-i Hümâyun
• Güvenlik Duyarlılığı
• Merkezîleşme
• Psikobiyografi
• Tarih Yazımı

Patterns of Threat-Precautıon, Control-Centralization, and Caution-Dıstance in the Critical Episodes of Abdulhamid II’s Reign (1876-1909)

Öz

This article re-reads the thirty-three-year reign of Abdülhamid II (1876-1909) not through the labels of vehm-i hümâyun or “paranoia” attached to the sultan, but through recurring patterns of response to real and multi-layered threat conditions. Conceived as the historical counterpart of a theoretical psychobiographical paper previously presented by the author, the study draws on archival documents and literature to organize the critical episodes of the reign under three axes: threat and precaution, control and centralization, and caution and distance. The first axis traces successive rings of threat, from the Softa Uprising and the Çırağan Raid that preceded the accession to the coup plans of Prince Sabahattin’s circle, Armenian committees, Zionist settlement initiatives, missionary schools, the Potemkin crisis, and the struggle over perception in the press, theatre and postcards. The second axis examines the spatial, legal, informational and political instruments of control developed in response (the move to Yıldız Palace, Article 113 of the Kanun-i Esasi, the spy and jurnal network, and policies of exile, employment and amnesty). The third axis discusses the sultan’s cautious and distant conduct in personal relations, in the palace circle, in public representation and in his dealings with foreign public opinion, from the accession through the years of exile. The findings suggest that these three patterns recur not only in moments of acute crisis but also in routine governance, remaining consistent throughout the reign.

Anahtar Kelimeler

• Abdulhamid II
• Vehm-i Humayun
• Security Sensitivity
• Centralization
• Public Representation
• Psychobiography
• Historiography

Kaynakça

1. Akıncı, Barbaros. “William Henry Quilliam ve Liverpool İslam Cemiyeti.” Vakanüvis-Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi 1, no. 2 (2016): 1–13. https://doi.org/10.24186/vakanuvis.263498.
2. Aladağ, Hüseyin Hilmi. “20. Yüzyıl Başında Osmanlı Askeri Birliklerinin Balkanlardaki Durumu (22 Cemaziye’l Âhir 1322 Tarihli Teftiş-i Askerî Umûmî Komisyon Raporu).” Journal of History School, no. 50 (2021): 204–25.
3. Aladağ, Hüseyin Hilmi. “II. Abdülhamid’in Psikobiyografisine Fragmanter Bir Yaklaşım: Tehdit, Kontrol ve Mesafe.” 1. ACARIS International Kaşgârlı Mahmud Scientific Researches and Innovation Congress, 17–18 Ocak 2026, 106–19.
4. Aladağ, Hüseyin Hilmi. “Tarihî Biyografilere Psikolojik Yaklaşımların Uygulanmasında Doğal ve Kültürel Farklılıklar Meselesi.” Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi 10, no. 6 (2024): 2035–2047, https://doi.org/10.46868/atdd.2023.580.
5. Aladağ, Hüseyin Hilmi. “Tarihî Figürlerin Psikobiyografisi: Tarihî Analizlerde Psikolojik Yaklaşımların Entegrasyonu.” Vakanüvis- Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi 9, no. 1 (2024): 1–52, https://doi.org/10.24186/vakanuvis.1415401.
6. Aladağ, Hüseyin Hilmi. Tarih ve Psikoloji Ekseninde Biyografi-Psikobiyografi. Ankara: Berikan Yayınevi, 2022.
7. Aladağ, Hüseyin Hilmi. “XIX. ve XX. Yüzyıl Hollanda Şarkiyatçılığının Gizemli Leiden Şövalyesi Christiaan Snouck Hurgronje ve İhtida’nın Araçsallığı Üzerine Notlar.” Mizânü’l-Hak: İslami İlimler Dergisi 13 (2021): 253–84, https://izlik.org/JA86PY58XC.
8. Aladağ, Hüseyin Hilmi. “Sultanın Huzurunda Bir Japon Muhabir: Abdülhalim Noda Efendi.” Yedikıta, no. 216 (Ağustos 2026): 66-71.

9. Alkan, Necmettin. “Emanuel Karasu ve II. Abdülhamid.” Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 11, no. 1 (2010): 179–95. https://izlik.org/JA38DM43SN.
10. Andı, M. Fatih. “Saray Karşısında Tevfik Fikret.” Journal of Turkish Language and Literature 37 (2012): 1–21. https://izlik.org/JA34SY95MW.
11. Ateş, Mustafa, and Abdullah Erdem Taş. “Sultan II. Abdülhamid’in Eşleri ve Nikâh Meselesi.” Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 24, no. 3 (2020): 1263–1284. https://doi.org/10.18505/cuid.779316.
12. Atıf Hüseyin Bey. Sultan II. Abdülhamid'in Sürgün Günleri (1909–1918): Hususi Doktoru Atıf Hüseyin Bey'in Hatıratı. Hazırlayan M. Metin Hülagu. İstanbul: Timaş Yayınları, 2010.
13. Aydın, Mehmet Akif. “Kānûn-ı Esâsî.” TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 24. İstanbul: TDV Yayınları, 2001, 328–330.
14. Aydeniz, Tuğba. “Mustafa Lütfi Efendi Tarafından Sultan II. Abdülhamid’e Takdim Edilen Bir Layiha Üzerine Değerlendirmeler.” Academic Platform Journal of Islamic Research 5, no. 2 (2021): 253–69. https://doi.org/10.52115/apjir.946634.
15. Barton, James L. Türkiye’de Gündoğumu. Çev. Zekeriya Başkal. İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2010. Beyhan, M. A. “II. Abdülhamid Döneminde Hafiyye Teşkilâtı ve Jurnaller.” İlmi Araştırmalar 8 (2014): 65–83. https://izlik.org/JA58CS95NG.
16. Bilgin, Bülent. “Yıldız Sarayı.” TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 43. İstanbul: TDV Yayınları, 2013, 541–44. Birinci, Ali. “Osmanlı Devletinde Matbuat ve Neşriyat Yasakları Tarihine Medhal.” Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, no. 7 (2006): 291–349. https://izlik.org/JA38KN32LY.
17. Bion, Wilfred R. Learning from Experience. London: Heinemann, 1962.
18. Birecikli, İhsan Burak, ve Fahri Maden. “Yıldız Suikastı: Ermenilerin Abdülhamid’e Karşı Son Teşebbüsleri Bombalı Saldırı.” Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 23, no. 67-68-69 (2007): 399–424. https://izlik.org/JA52XS54GT.
19. Bolat, Bengül, and Osman Furkan Aslan. “Sultan II. Abdülhamid’in Saltanat Döneminde Mısır Menşeli Muzır Neşriyat ve Devletin Aldığı Tedbirler (1876–1909).” Karadeniz Araştırmaları 17, no. 68 (2020): 943–59. https://izlik.org/JA39BW82LS.
20. Buzpınar, Ş. Tufan. “The Ottoman Response to Laurence Oliphant’s Project of Jewish Settlement in Palestine (1879–1882).” Osmanlı Araştırmaları 56 (2020): 259–86. https://doi.org/10.18589/oa.862796.
21. Çağlar, Burhan. “Turmoil in the Capital: British Publication Alarmed the Hamidian Regime.” Belleten 85, no. 302 (2021): 134–54. https://doi.org/10.37879/belleten.2021.133.
22. Çapar, Ali. “Peder-i Şefik’ten Müstebit Hükümdara: 1876–1914 Yılları Arasında Yayımlanan Çocuk Gazetelerinde II. Abdülhamid İmajı.” Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi 21, no. 1 (2021): 83–112. https://doi.org/10.32449/egetdid.886987.
23. Çetinsaya, Gökhan. “‘Abdülhamid’i Anlamak’: 19. Yüzyıl Tarihçiliğine Bir Bakış.” In Sosyal Bilimleri Yeniden Düşünmek: Toplum-Bilim ve Defter Dergileri Sempozyum Bildirileri. İstanbul: Metis, 1998.
24. Çetinsaya, Gökhan. “‘Çıban Başı Koparmamak’: II. Abdülhamid Rejimine Yeniden Bakış.” Türkiye Günlüğü, no. 58 (1999): 54–64.
25. Çetinsaya, Gökhan. “II. Abdülhamid’in İç Politikası: Bir Dönemlendirme Denemesi.” Osmanlı Araştırmaları 47 (2016): 353–409. https://doi.org/10.18589/oa.583218.
26. Çiftsüren, Arzu. “Urdu Dili ile Yazılan Seyahatnamelerde Cuma Selamlığı.” Tarih Dergisi, no. 73 (2021): 117–29. https://doi.org/10.26650/iutd.788745.
27. Çolak, Orhan M. “Sultan II. Abdülhamid’in Fotoğrafçılarından Albay Hüseyin Hüsameddin Bey (1857–1904).” Milli Saraylar Sanat Tarih Mimarlık Dergisi 18 (2019): 38–55. https://izlik.org/JA62CS78JA.
28. Çolaker, Veysel. “I. Balkan Savaşı Sırasında II. Abdülhamid’in İstanbul’a Nakli.” Belgi Dergisi, no. 8 (2014): 1109–21. https://izlik.org/JA29DG92DM.
29. Daşcı, Semra. “Amerikalı Prima Donna Laura Schirmer Sultan II. Abdülhamid’in Hareminde Öldürüldü mü?” Sanat Tarihi Dergisi 25, no. 1 (2016): 59–84. https://doi.org/10.29135/std.274246.
30. Daşcı, Semra. Dersaadet’te Bir Türk Dostu: Francis Hopkinson Smith (1838–1915). İstanbul: Bilge Kültür Sanat, 2012.
31. Demir, Kenan. “Osmanlı’da Dergiciliğin Doğuşu ve Gelişimi (1849–1923).” Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, no. 9 (2016): 71–112. https://izlik.org/JA88ZP37LY.
32. Demirbacak, Ayşe. “II. Meşrutiyet Dönemi Mizah Basınına Genel Bir Bakış.” Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi 3, no. 1 (2019): 19–33. https://izlik.org/JA55KE63PH.
33. Demir Görür, Emel. “Sultan II. Abdülhamid’in Siyasi Mahkûmlara Yönelik 1896 Tarihli Umumi Affı.” Belleten 86, no. 305 (2022): 285–318. https://doi.org/10.37879/belleten.2022.285.
34. Doğan, Cem. “Sultan ve Foucault: II. Abdülhamid Döneminde Cuma Selamlığı, Arz-ı Hâller ve İktidarın Mikrofiziğinde ‘Güç Aşındırmaları’ (1876–1908).” Universal Journal of History and Culture 3, no. 1 (2021): 1–18. https://doi.org/10.52613/ujhc.864032.
35. Findley, Carter V. Osmanlı İmparatorluğu’nda Bürokratik Reform. İstanbul: Alfa Yayınları, 2018. Georgeon, François. Sultan Abdülhamid. Çev. Ali Berktay. İstanbul: Homer Kitabevi, 2006.
36. Gönenç, Senem. “Prenses Gisela ve Oğullarının İstanbul Seyahati (11 Nisan–4 Mayıs 1908).” Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi 6, no. 11 (2020): 120–40. https://doi.org/10.21021/osmed.729639.
37. Gör, Emre. “II. Abdülhamid Döneminde Osmanlı İstihbarat Ağı (1876–1909).” Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2018.
38. Gözeller, Ali. “Osmanlı’da Fotoğrafçılığın Gelişimi ve Yıldız Sarayı Fotoğraf Albümleri Koleksiyonu.” Milli Saraylar Sanat Tarih Mimarlık Dergisi, no. 21 (2021): 100–17. https://izlik.org/JA93SH55DB.
39. Gülbudak, Özgür. “Le Rire Dergisi’nde Yer Alan II. Abdülhamid Konulu Karikatürler Üzerine Bir İnceleme.” Sanat Tarihi Dergisi 31, no. 1 (2022): 561–97. https://doi.org/10.29135/std.1022739.
40. Güneş, Mehmet. “Emperyalizm, Propaganda ve Basın İlişkisi: II. Abdülhamid Döneminden Örnekler.” Uluslararası Sosyal ve Eğitim Bilimleri Dergisi 5, no. 10 (2018): 173–87. https://doi.org/10.20860/ijoses.464666.
41. Güngör, Berkan. “Sultan II. Abdülhamid’in Yönetim Anlayışı ve Osmanlı Bürokratik Yapısındaki Yeri.” Erciyes Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, no. 60 (2021): 79–102. https://doi.org/10.18070/erciyesiibd.935381.
42. Işıkay Gürbüz, Ömrüm. “Abdülhamid Döneminde Sansürlenen Piyesler.” Uluslararası Beşerî Bilimler ve Eğitim Dergisi 4, no. 8 (2018): 187–198. https://izlik.org/JA42UJ39TZ.
43. Kaan, Oğuz. “Türk Siyasi Tarihi’nde Jön Türk Kongreleri.” Econharran 3, no. 4 (2019): 1–19. https://izlik.org/JA83EJ23SW.
44. Kanat, Sedat. “Sultan II. Abdülhamid Döneminde Mâbeyn-i Hümâyûn’un Başlıca Fonksiyonları.” Akademik Matbuat 1, no. 1 (2017): 52–74. https://izlik.org/JA69RU99ZM.
45. Kırmızı, Abdulhamit. Abdülhamid’in Valileri: Osmanlı Vilayet İdaresi 1895–1908. 4. baskı. İstanbul: Klasik Yayınları, 2016.
46. Kodaman, Bayram, and Nedim İpek. “Yahudilerin Filistin’e Yerleştirilmeleriyle İlgili Olarak II. Abdülhamid’e 1879’da Sunulan Lâyiha.” Belleten 57, no. 219 (1993): 565–80. https://doi.org/10.37879/belleten.1993.565.
47. Koçak, Kenan. “II. Abdülhamid’in Karşı Propaganda Hamlesi Olarak Amerikalı Karikatürist Homer Davenport’un Osmanlı’ya Seyahati.” KARE Uluslararası Karşılaştırmalı Edebiyat Dergisi, no. 10 (2020): 81–119. https://doi.org/10.38060/kare.788189.
48. Köksal, Merve, and Seza Sinanlar Uslu. “II. Abdülhamid Döneminde Resim Sergileri ve Saray Tablo Koleksiyonu’nun Gelişimi.” Milli Saraylar Sanat Tarih Mimarlık Dergisi, no. 18 (2019): 130–47. https://izlik.org/JA68KL65MH.
49. Kurşun, Zekeriya. “Osmanlı-Dünya Ekseninde II. Abdülhamid İmajı.” içinde II. Abdülhamid: Modernleşme Sürecinde İstanbul, ed. Coşkun Yılmaz. İstanbul: 2010 İstanbul Avrupa Kültür Başkenti Yayını, 2011.
50. Küçük, Evren. “Osmanlı Hariciyesi’nin Muhalif Bir Gazete Davul ile Mücadelesi.” OTAM (Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi), no. 43 (2018): 109–140.
51. Mithad, Ali Haydar. The Life of Midhat Pasha: A Record of His Services, Political Reforms, Banishment, and Judicial Murder. J. Murray, 1903.
52. Oğuz, Ahmet. “Türk Demokrasi Tarihinde Muhalefet Geleneğinin Oluşması Açısından Sultan II. Abdülhamid ve Dönemi.” Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi 2, no. 2 (2014): 109–20. https://izlik.org/JA53YN47GX. Osmanoğlu, Ayşe. Babam Sultan Abdülhamid. İstanbul: Timaş, 2019.
53. Özbek, Nadir. “Modernite, Tarih ve İdeoloji: II. Abdülhamid Dönemi Tarihçiliği Üzerine Bir Değerlendirme.” Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi (TALİD) 2, no. 1 (2004): 71–90. https://izlik.org/JA27YW64YC.
54. Özkan, Selim H. “Sultan İkinci Abdülhamid ve Eğitimde Modernleşme.” içinde Ahde Vefa Sultan İkinci Abdülhamid Han. İstanbul: İTO, 2022.
55. Öztunç, Hüseyin Baha. “Osmanlı Devleti’nde Kartpostal Kullanımı ve Yasaklı Kartpostallar.” Journal of Turkish Research Institute, no. 67 (2020): 541–561. https://doi.org/10.14222/Turkiyat4274.
56. Öztürk, Serdar, and Beste Segah. “Osmanlı Saraylarında Sèvres Porselenleri.” Millî Saraylar Sanat Tarih Mimarlık Dergisi, no. 20 (2021): 147–65. https://izlik.org/JA27AM72FF.
57. Sakaoğlu, Necdet. “Karşı Yakadaki Saray ve Son Sakini Mahlû’ Padişah.” Millî Saraylar Sanat Tarih Mimarlık Dergisi, no. 18 (2019): 6–21. https://izlik.org/JA88WU55YS.
58. Sarıbal, İsmet. “Ahd-i Şehriyârî’den Devr-i Hamîd-i Sânî’ye Valiliğe Giden Yolda Bir II. Abdülhamid Dönemi Memurunun Serencamı.” Adam Akademi Sosyal Bilimler Dergisi 8, no. 2 (2018): 175–212. https://doi.org/10.31679/adamakademi.454527.
59. Saydam, Abdullah. “Osmanlı Harbiyesi’nde Siyasi Muhalefet (II. Abdülhamid Dönemi).” Adam Academy Journal of Social Sciences 9, no. 1 (2019): 1–35. https://doi.org/10.31679/adamakademi.543580.
60. Saygılı, Hasip. “1905 Potemkin İsyanı ve Sultan II. Abdülhamid.” FSM İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, no. 7 (2016): 267–90. https://doi.org/10.16947/fsmia.238940.
61. Serin, Sinem. “Yıldız Porcelain Factory: The Heart of Production in the Palace Garden with Its Establishment and Operation.” Tarih Dergisi, no. 72 (2020): 139–66. https://izlik.org/JA83AY46SU.
62. Sherif, Muzaffer. Sosyal Kuralların Psikolojisi. Çev. İsmail Sandıkçıoğlu. İstanbul: Alan Yayıncılık, 1985. Sümer, Çağdaş. “İstibdat Rejimi ve Osmanlı İktidar Bloğunda Restorasyon, 1882–1908.” Memleket Siyaset Yönetim 17, no. 37 (2022): 49–82. https://izlik.org/JA87GM67ME.
63. Şahin, Emine. “19. Yüzyıl Sonlarında Avrupa’da Bir Arap Muhalif: Necib Hindiye ve Hilafet Gazetesi.” Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 21, no. 38 (2020): 1–30. https://doi.org/10.21550/sosbilder.562368.
64. Şeber, Nurdan. “Namlunun Ucundaki Padişah: II. Abdülhamid’e Karşı Planlanan Suikastler”. Türkiyat Mecmuası 22 (1) (2012): 31-59. https://doi.org/10.18345/tm.92774.
65. Şimşek, Gülsüm. “II. Abdülhamid Dönemi Siyasi Sürgünler.” Doktora Tezi, Akdeniz Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2018.
66. Şirin, İbrahim. “Gazete, Kitap, Tiyatro Karşısında İmajını Korumaya Çalışan Sultan ve Maiyeti: Sultan II. Abdülhamid ve Ahmet Nermi.” Folklor/Edebiyat 17, no. 66 (2011): 39–55. https://izlik.org/JA29HY93HM.
67. Taş, Yusuf, and Memet Yetişgin. “Osmanlı Basını ve Tanıkların Hatıralarına Göre 31 Mart Vakası.” Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, no. 48 (2024): 879–911. https://doi.org/10.14520/adyusbd.1499487.
68. Tatlısu, Muhammed. “Kitapçı Karabet Efendi’nin Osmanlı Matbuatına Katkıları Üzerine Bir Methal.” YILLIK: Annual of Istanbul Studies 3 (2021): 123–48.
69. Tekin, Mustafa. “Dönemin İslamcılarının II. Abdülhamid’e Bakışı.” Birey ve Toplum Sosyal Bilimler Dergisi 1, no. 1 (2013): 41–60. https://izlik.org/JA46UU33FC.
70. Tiken, Servet. “Cenevre’de Bir Jön Türk Mizah Gazetesi: Tokmak.” Journal of Turkish Research Institute, no. 54 (2015): 403–15. https://izlik.org/JA22GG72XY.
71. TİHEK (Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu). “Filistin’de İnsan Hakları İhlalleri ve Gazze Soykırımı Raporu.” Haz. M. Hüseyin Mercan. Ankara, 2024.
72. Toprak, Seydi. “Fizan’da Sürgün Bir İttihatçı: Cami Bey.” Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, no. 20 (2015): 683–710. https://doi.org/10.14520/adyusbd.73683.
73. Toraman, Ahmet Emre, and Recep Karabulut. “Kudretli Bir Galata Bankeri Yorgo Zarifi (1810–1884).” Accounting and Financial History Research Journal, özel sayı (2021): 117–32. https://izlik.org/JA69AC79TT.
74. Turan, Tufan. “İspanyolların Gözünden Osmanlı Devleti’nde 1876 Darbeleri ve II. Abdülhamid’in Tahta Çıkışı.” Tarih Araştırmaları Dergisi (TAD) 38, no. 65 (2019): 279-30. https://izlik.org/JA73UA59RD.
75. Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu (TİHEK). “Filistin’de İnsan Hakları İhlalleri ve Gazze Soykırımı Raporu.” Haz. M. Hüseyin Mercan. Ankara, 2024.
76. Uğuş, Mikail. “II. Abdülhamid Dönemi Basın Hayatında Görsel Temsiliyet Bağlamında Basın Yayın Hareketi İncelemesi, Servet-i Fünun Mecmuası Örneği.” Mevzu – Sosyal Bilimler Dergisi 4 (2020): 65–94.
77. Ulutaş, Selcen Özyurt, and Gaye Yavuzcan. “Amerika’da Gönüllü Bir Osmanlı Elçisi: General Lew Wallace.” Bilig, no. 100 (2022): 211–45. https://doi.org/10.12995/bilig.10009.
78. Vural, Hamza Semih. “Sultan II. Abdülhamid’in Cülusu.” PESA Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 5, no. 2 (2019): 124–33. https://izlik.org/JA83YD96DM.
79. Yavuz, Fikrettin. “Sıradışı Bir Amerikalının Ermeni Olaylarına Bakışı: Francis Hopkinson Smith.” Vakanüvis- Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi 3 (2018): 468–89. https://izlik.org/JA24DU58EL.