Ragusan People in the Bosnian Province, Their Activities, Problems They Encountered, and Related Edicts (1712-1740)

Yıl 2025, Cilt: 7 Sayı: 2, 215 - 244, 31.12.2025

Cihan Yemişçi , Ayşe Öztürk

https://doi.org/10.59839/jiees.1763720

Öz

Bosnia, one of the most important border provinces of the Ottoman Balkans, has had political, economic, diplomatic, social and legal relations with the Republic of Dubrovnik, which is a neighbor and among the governments subject to the Ottoman Empire due to its tributary status, for centuries. The people of Dubrovnik, who maintained their dominance in international trade in the Western Balkans during the Late Middle Ages and the first century of the New Age, were able to maintain the commercial networks they had established in the region without interruption, thanks to both being under Ottoman protection and their privileged status. In this way, the Dubrovnik merchant class took over the tax-farming of their own customs in line with the provisionist policy of the Ottoman Empire and also gained exemption from many taxes. With the support of these exceptional privileges, the Dubrovnik people were able to maintain a de facto monopoly of Western Balkan trade until the end of the 16th century. As seen throughout the Balkans from the 1550s onwards, as a reflection and natural consequence of Ottoman political and economic stability, the local merchant class of Bosnia became richer and expanded its sphere of influence, reaching a level where it could first compete with the people of Dubrovnik in many trade items across the province and region, and then later eliminate its rival. Existing archival documents, primary sources and some studies have documented that the development of the Bosnian merchants caused friction in many cities and ports where trade was active, and that the processes took a path against the Dubrovnik merchants, as the Ottoman provincial administrators, security officers and tax collectors sided with the local elements. In our study, within the framework of the provisions determined in the mentioned sources, the activities of Dubrovnik people who were active in the Bosnian province between 1712 and 1740, which constitutes the time limit of the subject, the problems they encountered with the Ottoman administrative class or civilian elements, the judicial events that took place, and the solution processes through the decrees sent as a result of their transfer to the Ottoman capital were evaluated.

Anahtar Kelimeler

Balqan , Ottoman , Dubrovnik

Bosna Eyaleti'nde Dubrovnikliler, Faaliyetleri, Karşılaştıkları Problemler ve İlgili Fermanlar (1712-1740)

Öz

Osmanlı Balkanlarının en önemli serhad eyaletlerinden biri olan Bosna, sınır komşusu olan ve haraçgüzarlığı münasebetiyle Osmanlı İmparatorluğu’na tâbi hükümetler arasında yer alan Dubrovnik Cumhuriyeti ile yüzyıllar boyunca siyasî, iktisadî, diplomatik, sosyal ve hukukî ilişkiler içerisinde olmuştur. Geç Orta Çağ’da ve Yeni Çağ’ın ilk yüz yılında Batı Balkanlarda cereyan eden uluslararası ticaretteki üstünlüğünü sürdüren Dubrovnikliler, hem Osmanlı himayesi altında olmaları hem de imtiyazlı statüleri sayesinde bölgede kurmuş oldukları ticarî ağları kesintiye uğramadan sürdürebilmişlerdi. Bu sayede Dubrovnikli tüccar sınıfı, Osmanlı İmparatorluğu’nun provizyonist siyaseti doğrultusunda kendi gümrüklerinin iltizamını üzerlerine almış ve ayrıca birçok vergi kaleminden de muafiyete sahip olmuştu. Bahsi geçen istisnaî imtiyazların desteğiyle Dubrovnikliler, 16. yüzyılın sonlarına kadar Batı Balkan ticaretinin fiilî tekelini kendilerinde tutabilmişlerdi. 1550’li yıllardan itibaren tüm Balkanlarda örnekleri görüldüğü üzere, Osmanlı siyasî ve ekonomik istikrarının bir yansıması ve doğal bir sonucu olarak Bosna’nın yerel tüccar sınıfının zenginleştiği ve etki alanını genişleterek eyalet ve bölge çapındaki birçok ticaret kaleminde önce Dubrovniklilerle rekabet edecek seviyeye geldiği, ardından da rakibini ekarte ettiği görülmektedir. Boşnak tüccarın bu gelişim seyrinin ticaretin faal olduğu birçok şehir ve limanda sürtüşmelere sebep olduğu, Osmanlı’nın taşra idarecilerinin, güvenlik görevlilerinin ve vergi tahsildarlarının yerli unsurların yanında yer almasıyla süreçlerin Dubrovnikli tacirlerin aleyhine bir yol izlediği mevcut arşiv belgeleri, ana kaynaklar ve birtakım çalışmalar özelinde kayda geçmiştir.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı , Balkan , Dubrovnik

Etik Beyan

Çalışmanın tüm süreçlerinin araştırma ve yayın etiğine uygun olduğunu, etik kurallara ve bilimsel atıf gösterme ilkelerine uyduğumu beyan ederim.

Kaynakça

• T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA.)
• Hadariye Defteri (A. DVNS. HADR. d.), nr. 2
• s. 122/2 (Evâsıt-ı Rebiülahir 1124 / 18-27 Mayıs 1712).
• s. 123/1 (Evâ’il-i Cemaziyelevvel 1124 / 1-10 Haziran 1712).
• s. 123/2 (Evâ’il-i Cemaziyelâhir 1124 / 6-15 Temmuz 1712).
• s. 123/3 (Evâ’il-i Receb 1124 / 4-13 Ağustos 1712).
• s. 125/1 (Evâil-i Rebiülevvel 1125 / 28 Mart – 6 Nisan 1713).
• s. 128/2 (Evahir-i Cemaziyelahir 1125/ 15-24 Temmuz 1713).
• s. 128/4 (Evâsıt-ı Şevval 1125 / 31 Ekim – 9 Kasım 1713).
• s. 129/2 ve suretleri (Evâhir-i Şevval 1125 / 10-19 Kasım 1713).
• s. 129/3 (Evâhir-i Şevval 1125 / 10-19 Kasım 1713).
• s. 131/3 (Evâsıt-ı Safer 1127 / 16-25 Şubat 1715).
• s. 132/3 (Evâsıt-ı Rebiülevvel 1127 / 17-26 Mart 1715).
• s. 133/2 (Evâsıt-ı Rebiülevvel 1128 / 4-13 Mart 1716).
• s. 134/2 (Evâil-i Rebiülahir 1128 / 23 Mayıs – 1 Haziran 1716).
• s. 136/1 (Evâhir-i Rebiülahir 1128 / 14-23 Nisan 1716).
• s. 147/3 (Evâhir-i Ramazan 1135 / 25 Haziran – 5 Temmuz 1733).
• s. 153/4 (Evâ’il-i Safer 1141 / 6-15 Eylül 1728).
• s. 160/1 (Evâ’il-i Cemaziyelevvel 1143 / 12-21 Kasım 1730).
• s. 165/3 (Evahir-i Zilhicce 1145 / 4-13 Haziran 1733).
• s. 169/5 (Evâhir-i Rebiülevvel 1147 / 21-30 Ağustos 1734).
• s. 170/5 (Evâhir-i Şevval 1147 / 16-25 Mart 1735).
• s. 178/1 (Evâhir-i Rebiülevvel 1153 / 16-25 Haziran 1740).
• Acıpınar, Mikail, Osmanlı İmparatorluğu ve Floransa, Akdeniz’de Diplomasi, Ticaret ve Korsanlık (1453-1599), Türk Tarih Kurumu, Ankara 2016.
• Akgündüz, Murat, “Osmanlı İdaresi Döneminde Bosna-Hersek”, D.E.Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi, XVIII (2003), s. 111-130.
• Arık, Sabire, “Polonya (Leh) Kaynaklarında Varna Savaşı ve Sonuçları”, Türk Tarihinde Balkanlar, Balkans in the Turkish History, I, ed. Zeynep İskefiyeli, M. Bilal Çelik ve Serkan Yazıcı, Sakarya Üniversitesi Balkan Araştırmaları Uygulama ve Araştırma Merkezi, Sakarya 2013, s. 355-379.
• Bostan, İdris, “Ahidnamelere ve Uygulamalara Göre 15-16. Yüzyıllarda Osmanlı-Dubrovnik Ticari Münasebetleri”, Osmanlı Deniz Ticareti, Küre Yayınları, İstanbul 2019, s. 79-87.
• Canbaz, Sevda Dıraga, 15/3 No’lu Dubrovnik Düvel-i Ecnebiyye Defteri (H. 1057-1073 / M. 1647-1663) (İnceleme-Metin): Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2014.
• Carter, Frank W., “The Political Geography of the Dubrovnik Republic”, Acta Geographica Croatica, 29 (1994), s. 77-98.
• Cezar, Mustafa, Mufassal Osmanlı Tarihi, I, TTK, Ankara 2010.
• Çetin, Altan – Çağ, Galip, “Bosna’nın Osmanlı İdaresine Geçişinde Bogomilliğin Etkisi”, Tarih Okulu, IX (2011), s. 19-35.
• Emecen, Feridun, “Bosna Eyaleti”, TDVİA, VI, İstanbul 1992, s. 296-297.
• Faroqhi, Suraiya, Osmanlı İmparatorluğu ve Etrafındaki Dünya, çev. Ayşe Berktay, Kitap Yayınevi, İstanbul 2010 (2. Baskı).
• Faroqhi, Suraiya, “Ticaret Bağlantıları”, Osmanlı Dünyasında Üretmek, Pazarlamak, Yaşamak, çev. Gül Çağalı Güven ve Özgür Türesay, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2008 (3. Baskı)
• Fekete, Ludwig, “Osmanlı Türkleri ve Macarlar, 1366-1699”, Belleten, XIII/52 (Ekim 1949), s. 664-703.
• Glavina, Mladen, 17. Yüzyıl Başında Osmanlı İmparatorluğu ile Dubrovnik Cumhuriyeti İlişkileri, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara 2009.
• Harris, Robin, Dubrovnik, A History, SAQI, Londra 2003.
• İnalcık, Halil, “Stefan Duşan’dan Osmanlı İmparatorluğuna, XV. Asırda Rumeli’de Hıristiyan Sipahiler ve Menşeleri”, Fuad Köprülü Armağanı, İstanbul 1953, s. 207-248.
• İnalcık, Halil, Fatih Devri Üzerinde Resmi Vesikalar, I, TTK, Ankara 1995 (3. Baskı)
• İnalcık, Halil, Osmanlı İmparatorluğu’nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi, I (1300-1600), çev. Halil Berktay, Eren Yayınları, İstanbul 2004 (2. Baskı).
• Kafadar, Cemal, Kim Var İmiş Biz Burada Yoğ İken, Metis Yayınları, İstanbul 2009 (3. Baskı).
• Köse, Metin Ziya, Osmanlı Devleti ve Dubrovnik İlişkileri, 1500-1600, Doğu Akdeniz’de Casuslar ve Tacirler, Giza Yayınları, İstanbul 2009.
• Metin Ziya Köse, “Osmanlı Balkanı’nda Kara Ticareti ve Rekabet: Rumeli’de Dubrovnik Tüccarları (1600-1630)”, Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 16 (2013), s. 41-58.
• Köse, Metin Ziya, “Osmanlı Balkanı’nda Kara Ticareti ve Rekabet: Rumeli’de Dubrovnik Tüccarları (1600-1630)”, Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 16 (2013), s. 41-58.
• Miović-Perić, Vesna, Na Razmeđu, Dubrovnik 1997.
• Miović, Vesna, Dubrovačka Diplomacija u Istambulu, Hrvatska Akademija Znanosti i Umjetnosti Zavod za Povijesne Znanosti u Dubrovniku, Zagreb-Dubrovnik 2003.
• Miović, Vesna, Dubrovačka Republika u Spisima Osmanskih Sultana, Državni Arhiv u Dubrovniku, Dubrovnik 2005.
• Miović, Vesna, Dubrovačka Republika u Spisima Namjesnika Bosanskog Ejaleta i Hercegovačkog Sandžaka, Državnog Arhiva u Dubrovnika, Dubrovnik 2008.
• Oruç, Hatice,“15. Yüzyılda Bosna Sancağı ve İdari Dağılımı”, OTAM, 18 (2015), s. 249-271.
• Uzunçarşılı, İsmail Hakkı, Büyük Osmanlı Tarihi, I-II, TTK, Ankara 1995 (7. Baskı).
• Valjevac, Muhamed – Katana, Dzana, “Bosna’da Bogomiller – Tarihsel Gelişim ve Mezhepler Arası Çatışma”, CIEES, Ortodoks Kiliseleri Tarihi, ed. Sema Aktaş Sarı, Erim Vatansever ve Mehmet Kerim, Eskişehir 2020, s. 179-199.
• Yemişçi, Cihan, “The Other Face of the Medallion: Pursuit of Truth from the Samples of Two Archives about Ottoman-Dubrovnik Relations”, I. CIEES Bildiriler Kitabı, ed. Yücel Öztürk ve Nuri Kavak, Eskişehir 2018, s. 67-82.
• Yemişçi, Cihan, “XVI ve XVII. Yüzyıllarda Gabela Tuz Pazarı ile Bosna ve Hersek’in Tuz İhtiyacının Karşılanması”, Pazar Kitabı, ed. Emine Gürsoy Naskali, Kitabevi, İstanbul 2020, s. 170-222.
• Yemişçi, Cihan, “Split Limanı’nın Uluslararası Ticarete Açılması ve Split Dubrovnik Rekabeti (1590-1645)”, Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19/1 (2021), s. 266-284.
• Yemişçi, Cihan, Hilal ile Haç’ın Arasında Osmanlı-Dubrovnik İlişkileri (1326 1592), Efe Akademi, İstanbul 2023.
• Yemişçi, Cihan, Doğu ile Batı’nın Sınırında Osmanlı-Dubrovnik İlişkileri (1592-1714), Efe Akademi, İstanbul 2023.
• Yemişçi, Cihan, Dubrovnik’te Osmanlılar, Osmanlı-Dubrovnik İlişkilerinin Sosyal ve Hukuki Yönü, Değişim Yayınları, İstanbul 2023.
• Yemişçi, Cihan – Dursun, Hanife, “Bosna Eyaleti’nde Dubrovniklilerin Karşılaştıkları Problemler ve İlgili Fermanlar (1670-1685)”, JIEES, 5/1 (Yaz 2023), Sakarya, s. 96-126.
• Zlatar, Zdenko, “Dubrovnik and Ottoman Balkans (1430-1808)”, ed. Zeynep İskefiyeli, M. Bilal Çelik ve Serkan Yazıcı, Türk Tarihinde Balkanlar, Balkans in the Turkish History, I, Sakarya Üniversitesi Balkan Araştırmaları Uygulama ve Araştırma Merkezi Yayınları, Sakarya 2013, s. 475-512.